WEBVTT

00:00.384 --> 00:08.326
Kusukela ngo-Okthoba 2023, iBrazil ibhekene nokuqhuma
okukhulu kakhulu kwe-dengue ezweni lonke emlandweni wayo.

00:08.326 --> 00:14.188
Cishe zonke izifundazwe zithinteke, futhi isimo
esiphuthumayo simemezelwe ezifundeni eziningana.

00:14.188 --> 00:20.688
Iphephandaba laseBrithani elipapashwa nsuku zonke
iFinancial Times libike ngomhlaka 2 Juni 2024 ukuthi

00:20.688 --> 00:24.935
kuze kube manje sekurekhodiwe izifo eziyi-5.5 million.

00:24.935 --> 00:30.630
Isifo se-dengue, esingabangela umkhuhlane omkhulu,
ubuhlungu bemisipha nokopha ngaphakathi,

00:30.630 --> 00:35.278
sesibangele ukufa kwabantu abangaphezu kuka-3 200 kulo nyaka.

00:35.278 --> 00:42.006
Njengoba sekuyaziwa iminyaka eminingi, izimiyane
eziguqulwe ezilabhorethri zikhishwa emazweni ahlukene emhlabeni

00:42.006 --> 00:46.670
wonke, ikakhulukazi eBrazil, ukuze kulwe nezifo ezithathelana.

00:46.670 --> 00:52.104
Ngonyaka odlule, uhlelo lweZizwe Ezihlangene Lomhlaba Wonke
Lokulwa Izimbungulu lwamemezela izinhlelo

00:52.104 --> 00:58.685
zokukhulula izigidigidi zezimbungulu ezizalisiwe
ezindaweni ezahlukene eBrazil eminyakeni eyishumi ezayo.

00:58.685 --> 01:06.103
Indlela yocwaningo esetshenziswayo ihilela ukuthelelisa
izimiyane zethayigela zase-Asia ngobhaktheriya ye-Wolbachia

01:06.103 --> 01:10.901
eyenzeka ngokwemvelo nokuzikhulula kubantu bendawo bezimiyane.

01:10.901 --> 01:17.184
Ibhaktheriya i-Wolbachia ihloselwe ukuvimbela i-dengue, i-Zika
nezinye izifo zokutheleleka ukuthi zingadluliselwa

01:17.184 --> 01:23.486
ngama-musi kuye kwabanye ama-musi, futhi ngaleyo
ndlela zingafiki kubantu abasendaweni ezizungezile.

01:23.486 --> 01:32.688
Igunya lezempilo laseBrazil selivivinyile ukukhululwa kwezimpukane
zaselebhorethri emadolobheni amahlanu amakhulu eBrazil.

01:32.688 --> 01:35.305
Kodwa imiphumela yokukhululwa kwakuyini?

01:35.305 --> 01:41.636
Okungenani, izinombolo zamanje ziveza ngokusobala
ukuthi akukho ukuncipha kwenani lamacala e-dengue

01:41.636 --> 01:46.395
fever, kodwa kunalokho ukunyuka okungakaze kube khona.

01:46.395 --> 01:51.943
Ukubheka emuva esikhathini esedlule kukhombisa ukuthi
amaphrojekthi ocwaningo adlule ahloselwe ukuvimba izifo

01:51.943 --> 01:55.822
ezithathelana ngemiyane eshintshiwe ngokwejini awaphumelelanga.

01:55.822 --> 02:00.935
Isibonelo, phakathi kuka-2013 no-2015, inkampani yaseBrithani
yezobuchwepheshe bezinto eziphilayo i-Oxitec

02:00.935 --> 02:06.240
yakhulula izinkumbi ezingaphezu kwezigidi
eziyishumi nambili eziguqulwe ngokofuzo eBrazil.

02:06.240 --> 02:11.985
Inhloso yokuhlolwa kwasensimini ngaleso sikhathi kwakuwukunciphisa
inani lamagundane ane-mibala yetayiga, i-Aedes aegypti,

02:11.985 --> 02:15.667
okubangela ikakhulukazi ukudluliselwa komkhuhlane we-dengue.

02:15.667 --> 02:23.760
Nokho, izinyanga ezingama-30 kamuva, izinguquko zemfuzo
nazo zatholakala kuze kufike ku-60% yezimiyane zasendaweni.

02:23.760 --> 02:29.291
Kodwa akupheleli lapho: ukuncipha okwakufunwayo kwenani
lezimpukane zetayiga, okwaqala ukufezeka, sekubuyele

02:29.291 --> 02:32.906
ezingeni lalo langaphambilini ngemva kwezinyanga eziyi-18.

02:32.906 --> 02:38.165
Kwenzeka ukuhlangana phakathi kwemiyane yemvelo nemiyane
eyashintshwa ngokwezofuzo, okuholele ekubeni nenani

02:38.165 --> 02:41.700
lemiyane eliqinile kunalelo elalikhona ngaphambi kokukhululwa.

02:41.700 --> 02:46.353
Ngaphezu kwalokho, imiphumela yocwaningo
ikhombisile ukuthi izimiyane zinethuba elilinganayo

02:46.353 --> 02:49.950
lokuthwala izifo ezosulelayo ngaphambi nangemva kocwaningo.

02:49.950 --> 02:54.562
Nakuba izivivinyo ezenziwe kuze kube manje
zihlulekile ngokuphelele ukufinyelela inhloso yazo,

02:54.562 --> 02:58.167
ukukhiqizwa ezifektri zezimpukane eBrazil akukayekiwe.

02:58.167 --> 03:02.335
Lokhu kuvusa umbuzo wokuthi yiziphi
izintshisekelo ezisekela amaphrojekthi ocwaningo

03:02.335 --> 03:05.409
nokuthi ubani oxhasa ukusetshenziswa kwawo.

03:05.409 --> 03:12.341
Ngo-2019, uhlelo lwe-World Mosquito Programme lwamemezela
kuwebhusayithi yalo ukuthi iBill & Melinda Gates Foundation

03:12.341 --> 03:17.259
neWellcome Trust zinikeza uxhaso lwezimali
olungama-50 million amadola kuphrojekthi

03:17.259 --> 03:21.162
yocwaningo ebandakanya ibhaktheriya iWolbachia.

03:21.162 --> 03:27.326
I-Bill & Melinda Gates Foundation yaxhasa
ucwaningo ngomuthi wokugoma i-dengue kusukela ngo-2003.

03:27.326 --> 03:32.766
Umjovo wokugoma ukhiqizwa yinkampani yezemithi
yaseJapane iTakeda, eyathola futhi izigidi

03:32.766 --> 03:36.378
eziningi zamaphawundi ezivela eGates Foundation.

03:36.378 --> 03:41.068
Kodwa akuyona iBill Gates kuphela; nezinye
izinhlangano nazo zisekela amaphrojekthi

03:41.068 --> 03:44.420
ocwaningo ahilela izinambuzane eziguqulwe elebhu.

03:44.420 --> 03:51.788
Isibonelo, inhlangano i-Management Sciences for Health yayivele
isebenza ocwaningweni ngo-2022 ukuze ithole ukuthi

03:51.788 --> 03:59.737
yiziphi izizwe emhlabeni wonke ezikulungele ukukhokha
ukuze zisebenzise igciwane elisha elibizwa ngeWolbachia.

03:59.737 --> 04:10.115
Ngokwemininingwane yayo, i-Management Sciences for Health isekelwa
izinhlangano ezahlukene, amanyuvesi nezinkampani ezizimele.

04:10.115 --> 04:17.798
Phakathi kwabanye: iBill & Melinda Gates Foundation inkampani
yezemithi nobuchwepheshe bezinto eziphilayo iPfizer inkampani

04:17.798 --> 04:23.981
yase-Asia yemithi iTakeda, ekhiqiza imijovo yokulwa
nesifo sengqikithi umkhankaso wezempilo wamazwe

04:23.981 --> 04:29.320
omhlaba iUnitaid kanye neNhlangano Yezempilo Yomhlaba Wonke

04:29.320 --> 04:36.871
Ukubheka inhlangano yesayensi yaseBrazil i-Oswaldo Cruz
Foundation (ngokufingqiwe FIOCRUZ), ekhuthaza ukukhiqizwa

04:36.871 --> 04:45.183
kwezimpukane, kuphinde kuveze inethiwekhi emangalisayo
yobudlelwano nezinhlobonhlobo zezinhlangano namanyuvesi.

04:45.183 --> 04:52.342
Izibonelo ezibalulekile zifaka: iBhange Lomhlaba iZizwe
Ezihlangene iNhlangano Yezizwe Ezihlangene Yezingane,

04:52.342 --> 04:57.877
noma i-UNICEF ngokufingqiwe iNhlangano Yezempilo Yomhlaba

04:57.877 --> 05:02.844
Njengoba ukubuka okusheshayo eBrazil kukhombisa, amaphrojekthi
ocwaningo ahlanganisa izimiyane eziguqulwe

05:02.844 --> 05:07.633
elabhorethri awazange amiswe, nakuba kuyaziwa
ukuthi awaphumeleli ekufezeni inhloso yawo.

05:07.633 --> 05:14.671
Naphezu kokungaphumeleli nokungabikho kokwehla okubonakalayo
kwezifo ezithathelana, kuyakhishwa izigwaca

05:14.671 --> 05:23.100
eziyizigidigidi ezengeziwe, okuholela ezindlekweni
ezinkulu zokuxhasa ngezimali nasekunyukeni kwezifo nokufa.

05:23.100 --> 05:25.795
Yini engemuva kwale modeli yezomnotho?

05:25.795 --> 05:30.891
Ingabe izimiyane kufanele zisetshenziswe
njengesikhali sempi ngokumelene nobuntu esikhathini esizayo?

05:30.891 --> 05:38.531
Kusele isiphetho esisodwa: abantu emazweni lapho
imiyane ikhululwa khona bayahlupheka umonakalo omkhulu.

05:38.531 --> 05:44.871
NgoJulayi 2023, umsunguli we-Kla.TV u-Ivo
Sasek waxwayisa ngokukhululwa okwandayo emhlabeni

05:44.871 --> 05:49.092
jikelele kwezimpukane eziguqulwe ngokwezofuzo.

05:49.092 --> 05:54.965
Ngenxa yezigameko zamanje eBrazil, i-Kla.TV
iphinda isakaze inkulumo yakhe yaleso sikhathi.

05:54.965 --> 05:59.597
Lalela la maphuzu amangalisayo alandelayo,
kanye nezixazululo zokuqala ezimangalisayo.
