Eskolako liburuek kontatzen digute nola garaitu zuten lehenengo behin txikerkia, eta ondoren gaixotasun bat
bestearen atzetik, txerto seguru eta eraginkorrei esker.
Baina hau benetan egia al da?
Galdera hau Dr. Gerd Reuther unibertsitateko irakasleak aztertzen du, erradiólogo eta mediku historialari gisa.
Dr. Reuther aspalditik ezaguna da farmazeutikek nagusitutako medikuntza kritikagatik, eta hori ere islatu du Spiegel-eko
best-sellerrean, "Der betrogene Patient" (Iruzurrezko Pazientea).
Bere hitzaldian, Dr. Gerd Reuterrek variolaren txertaketaren adibidea eta mediku-historiako iturriak
erabiltzen ditu derrigorrezko variola-txertaketak biztanlerian izan zituen ondorioak erakusteko.
Dr Reutheren arabera, smallpox gaixotasun kaltegabea zen, baina smallpoxaren aurkako
txertaketak hamarka mila heriotza eragin zituen.
Txertaketarekin, esateko moduan, sarsakotxaren heriotza etorri zen.
Dr Reutheren arabera, 300 urteko txertaketa-historia osasunaren aurkako krimen bakarrekin pareka liteke.
Entzun zeure kabuz Dr. Reuterek txertaketei buruz eta, bereziki, smallpox txertaketari buruz zer esaten duen.
Hitzaldia MWGFDren sinposioaren barruan eman zen, "Txertoen onespena, txertaketa-gomendioak, derrigorrezko
txertaketa – datuak nahikoak al dira?" gaia jorratzeko.
Dr Ronald Weikl: Mesedez, gozatu. Orain bat egin nirekin gure estimatutako lankide Dr Gerd Reuther-ek eskainiko
duen, zalantzarik gabe oso entretenigarria izango den aurkezpenera: 'Txertoak – arrakasta-istorio bat?'
Dr Gerd Reuther: Bai, maitea René, eskerrik asko, gonbidatu maiteak.
Covid-19ko txertoak, txertoak ez zirenak, ez ziren medikuntzan lehen osasun-delitua.
Egiazki, txertaketaren 300 urteko historia osasun-krimen handi bat da, baina denbora mugak direla-eta,
txertaketa bakar bati buruz bakarrik hitz egingo dut.
Hala ere, hori 200 urteko txertaketa-historia da, izan ere, lehenengo 200 urteak bakarrik
smallpoxaren txertaketari eskaini zitzaizkion.
Eta sarsakotxeko txertaketa-programa hau egungo Covid-19 programaren antzera zehatz-mehatz gauzatu zen.
Koezioari, zigorriei eta diru kopuru handiei buruzkoa zen, kasu batzuetan gaur egungoak baino diru gehiago ere bazen.
Eta frogarik gabeko zerbait egitea zen.
Eta kaltea estali dute.
Batzuek esan dezakete: smallpoxa eta Covid-a benetan konparatu daitezke?
Kovid-a, gripe bat besterik ez zen.
Baina sarrampioa benetan izugarrizko gaixotasuna zen.
Zuretzat argazki hau ekarri dut, behin eta berriro ikusiko duzuna.
Bitxia da, beti txikizkako poxaren irudi berberak ikusten direla interneten eta liburuetan.
Argazkigintza eta zinemaren garaian ez zeuden hainbeste smallpox-paziente, etengabe
berri gehiago ekartzen jarraitzeko modukoak.
Baina XIX. mendean bertan, karikaturista batek ausartu zen erakusten ebolak ez zuela benetan hain gaixotasun
izugarria, eta ez zela derrigorrez Covid baino okerragoa.
Hori besterik ez da, izugarri itsusiak dirudite.
Beraz, hemen askatasuna hartu zuen, marketin-truku gisa, esateko moduan, hemen behiak eta astoak gidatzen dituzten
mediku-profesionalei, eta, esateko moduan, pizgarri gisa
Txertaketa-kanpainek sarsakaz estalitako ninfa bat eramaten dute, jendea beldurtzeko asmoz.
Eta eskuineko aldean haurrek zer egiten duten ikus dezakezu.
Haurrak ihes egiten dute.
Baina beldur-egoera hau behar duzu, orain Covidarekin kale-izkin guztietan etzanda
egongo liratekeen gorpuak behar dituzun bezala.
Beraz, hemen azaldu zuten akne-zuloak zituen ninfa hau.
Eta beldurra beti negozioaren zati zentral bat izan da.
Baina hori ere ez zen txikienean zilegi.
Zergatik? Smallpox gutxienez mila urte daramatza existitzen dela badakigu, eta agian milaka urte gehiago.
Mendebaldean ere baziren, baina haurtzaroko gaixotasun kaltegabe gisa, ez zen haiei buruz hitz egiten ere.
Eta hemen Ingalaterratik estatistika batzuk ekarri ditut.
Eta ikus dezakezun bezala, 1630 inguruan hasten da.
Hau da, ziurrenik, heldu batek txikizorriak izan zituela dokumentatutako lehen kasua.
Ordurarte, heldu batek smallpox-a kontratatu izana zalantzazko bitxikeriak besterik ez dira.
Hori XVII. mendearen bigarren erdian bakarrik hasi zen.
Eta, batez ere, sarrampio-hondamendia XVIII. mendean gertatu zen, txertoak jada existitzen zirenean.
Zeren eta, aurretik, berriro begiratuta, Londresen urtero ehun baino gutxiago hil ziren smallpoxagatik.
Askok oso gizarte-baldintza txarretan bizi izan dira.
Eta ez zen XVIII. mendera arte txikifoxaren ehunka mila kasu hilgarri egon.
Eta pentsa dezagun Covidaz.
2020an ez ziren pertsona hil, baina bakarrik txertaketak hasi ondoren.
Eta hemen, agian, lehen zantzu bat dago.
Honek beste gizarte-garapen batzuekin zerikusirik izan al dezake?
Bai, sarsak Europa osorako hondamendi bihurtu zen soilik Kontraerreformak indarra hartu
zuenean, Hirurogei Urteko Gerraren ondoren.
Liburu askok oraindik diote, eta hori behin eta berriro arduraz kopiatu izan da, txarrez gaixoen pusarekin egindako
inokulazioak herri-medikuntza tradizional zahar bat direla.
Txinatarrek, indiarrek eta afrikarrek jada hau egin dute, eta horregatik da txertaketa munduko gauzarik naturala.
Faktuak begiratuta, hori batere ez da egia.
1700. urtera arte ez dago inork inori pus moztu ziola adierazten duen dokumenturik.
Inokulazioak lehen aldiz 1700 inguruan Konstantinoplan bi greziar zoro-iragarlek dokumentatu zituzten.
Handik gutxira, han ere sarrampión epidemia txikiak piztu ziren.
Eta 1713an ikusi zen halako inokulazioen lehenengo berri bat greziar mediku batek eman zuena.
Baina ez da herri-medikuntza tradizional zahar bat.
Eta txikitoaren historiako zahar-emakumeen kondaira bat ere bada esatea hemen dagoen emakume hau, Lady Wortley
Montagu, txikitoaren onuragarria zen txertaketa zabaldu zuena.
Konstantinoplan hau ikusi zuen eta ondoren, 1721etik aurrera, Mendebaldeko Europan
txertaketaren aldeko lobby-gile gisa jardun zuen.
Eta nagusiki goi-klasekoen artean zabaldua dago.
Baina garai hartan ere, pertsona osasuntsuak hil ziren txerto horien ondorioz.
Eta bereziki gizarte-zirkulu nagusietan.
Vakunazioaren aldekoen artean ere, gutxienez %2ko heriotza-tasa onartzen da.
Inork ez daki benetan zenbat altu zen.
Baina egiazki kendu dezakezu Wortley Montagu andreari istoriatik; benetan ez zuen paperik jokatu.
Txertaketaren aldeko presioa egiten hasi eta hamar urte igaro ondoren, Ingalaterran 1.000 pertsona baino ez ziren txertatu.
Garrantzitsuagoa zen Abbe Conti izeneko bat, historiak haren inguruan oso gutxi kontatzen baitu.
Vakunazio hauek indarrez defendatu zituen jesuita bat.
Eta, hala ere, txertaketek indarra hartu zuten arrazoia diru asko jokoan zegoelako.
Hona hemen adibide bat.
Ingeles mediku bat Errusiako tsarina Katerina Handiaren deia jaso zuen, berari eta bere seme-alabei txertoa jartzeko.
Eta jarduera honengatik, bost minutuko iraupena izan zuena, 10.000 libera jaso zituen. Gaur
egungo moneta-balioan, hori milioi bat euro inguru da.
Urtero 500 libera jasotzeko bizitza osorako pentsioa eta baroi titulua.
Berari eta bere ondorengoei bizitza osorako nahikoa utzi zitzaien.
Gaur egun garajeetan konparatiboki Porsche gutxi daude txertatuta.
1721ean, sarrampio-pusaren inokulazio ilun hauek bidez
Putzura jauzi egin nuen.
Esan denez, Estatu Batuetara txikifebrea kasu batzuk itsasontzi baten bidez ekarri ziren.
Eta apaiz batek eta mediku batek orduan azpimarratu zuten biztanleria txertoekin babestea ezinbestekoa zela.
Eta ebaluazio hau, garaian egin zutena, mediku estatistiken lehenengotzat ere hartzen da.
Variolaren heriotza-tasa %15etik %2,5era murriztuko litzateke. Arrakasta.
Hala ere, jendeak kontuan hartzen ez duena da hau ez zela Cotton Mather jaunak,
puritano fanatiko batek, egindako ikerketa egokia.
Taldeak batere konparagarriak ez ziren. Ez zen banaketa ausazkorik egin.
Txertatuak izan zirenak eta txertatu gabe zeudenak argi eta garbi oso talde desberdinak ziren.
Eta arrakasta ere mugatua izan behar zen, Cotton Mather jaunak bere etxean 14 egun ezkutatu behar izan
zuelako kanpaina honen bitartean, bere emazteak beldur zelako bestela lintxatua izango zelako.
Beraz, osasun-arazo larriak eta heriotzak egon behar izan ziren.
Cotton Mather jaunak ere han sorgin-epaiketak egin zituen, bidenabar.
Bai. Eta Europan ere ez zeuden gauzak ondo arrakastaren aldetik.
Hemen begiratuta, hauek dira Kopenhageko estatistikak, urteroko sarrampio-heriotza-tasa erakusten dutenak.
Eta hemen markatuta dago non inokulazio-ospitalea ireki eta berriro itxi zen.
Zifraetan ez dago ezer aldatu denik iradokitzen duenik.
Hori da arrakasta.
Eta Kopenhagen eta beste leku batzuetan sartu ez bazinen, ziurrenik Bostonen ere ez zen gertatu.
Eta mediku-historiari buruzko liburu askotan ere aipatu gabe dagoena da 1729an, Lady Wadley Montagu-k dena
sustatu eta zortzi urtera, Erresuma Batuko Parlamentuak jada inokulazioak debekatu zituela.
Eta 1743tik aurrera bakarrik berriro egin ziren.
Eta Maria Teresaren Vienako mediku pertsonalak garaian oso adimentsu adierazpen bat egin zuen: aristokratak eta aberatsak
normalean txikizkako gorbeila gaixotasunaz hiltzen direla.
Tratatu gabeko kolonia tratatu gabe bizirauten du.
Honek ere erakusten du sarsak ez zela benetan gaixotasun larri bat.
Bakuna honen bidez bakarrik bihurtu zen smallpox gaixotasun larri.
Eta horrek historia eragin du.
Ez sarrampioa, baizik eta vaccinia.
Hemen bi heriotza nabarmen erakutsiko dizkizut.
Ezkertara, Louis XV; eskuinera, Bavariako Wittelsbach azkenekoa.
Maximilian III. Joseparen ustezko sarsakotzako heriotzak bere lerroa itzali zuen.
Biak ustez sarsak gaixotasunaz hil ziren, bata 64 urte zituela, bestea 50 urte zituela.
Eta bien arteko komuna zuten gauza maitatutako agintariak izatea zen.
Jendea haien agintaldian oparo bizi izan zen.
Ziur dakigu Louis XVk ezin zuela 64 urte zituela variola harrapatu, ume zela jada izan zuelako eta
variolak bizitza osorako immunitatea ematen duelako.
Louis XV-ak 64 urte zituela bere burua begiratu eta esan zuen: «Haurtzaroan smallpox izan
nuela ez banekiela, smallpox nuela esango nuke.»
Ez zuen bizirik iraun. Seguruenik sarrampioaren aurkako txertaketa izan zen.
Max III. Josefrek bere herritarrak txertatzeko agindua eman izana leporatzen diote, baina berak beti uko egin zion txertatzeari.
Osasun ezin hobean dagoen 50 urteko pertsona batek txikizorriak harrapatuta hil daitekeenik zalantzan jar daiteke.
Eta beste asko daude.
Vienan, bi Habsburgoko enperadorek ere smallpoxaz hil ziren.
Eta pentsarazteko geldialdi bat egitera behartuko gaituzten zenbait gauza daude.
Hildako nobleak bizi-maila oso altuaz gozatzen zuten pertsonak ziren.
Baina txirindorra, egiaz, txiroen auzoetako, pobreek pairatzen zuten gaixotasuna zen.
Nola liteke hori?
Eta beti haurtzaroko gaixotasuna izan zen.
Zergatik kontraktu dezakete adinekoek, osasun ezin hobean daudenean, variola?
Garai hartan ia beste mediku inork ez zuen helduetan txiribila ikusi.
Eta, are garrantzitsuagoa dena, denek dakite smallpoxa oso kutsakorra dela.
Baina agintariak eta beste nobleak hil ziren tokian, ez zen gehiago izan txiribilaren kasurik ezta heriotzarik ere.
Ez ziren kutsakorrak eta, jakina, ez zuten beste pertsona batzuk kutsatu.
Baina beste gauza bat dute komunean.
Agintari guztiek Eliza beren etsaitzat zuten.
Eliza zerga-salbuespen egoeratik kendu nahi zuten.
Hori bere heriotzaren ondoren ez zen gertatu.
Eta gertakari hauei buruz beste lekuko bat daukat.
Hau da garai hartan bizi izan zen monje bat, Abraham A. Santa Clara.
Bere benetako izena Johann Ulrich Megerle zen.
Eta garai hartan ere, esan zuen Medi Corum jaunenen pribilegioa zigorrik gabe hiltzeko eskubidea zela.
Beraz, James Bond ez zen gizateriaren historian hiltzeko lizentzia eman zioten lehen pertsona; egiaz, Megerle
jaunak dioen bezala, praktika hori XIII. mendean, medikuntzako profesionalen sortzearekin, ezarri zen.
Hau guztia handituta dagoela uste dutenentzat, txerto bat ezin baita hain txarra izan, Hervé Bovinek txertaketaren
historiari buruz idatzitako liburutik aipu bat ekarri dut.
Leuvenen irakasle emeritua da.
Eta txertaketaren aldeko sutsua da.
Era berean, Pasteur Institutuko kidea da.
Eta bere 2011ko liburuan idazten duenez, inokulazioa, 1721etik Suttonen metodoa sartu arte
Europan praktikatzen zena, oso arriskutsua zen.
Zalantzarik gabe, jasangarria zenaren mugan zegoen.
Beraz, zeharka ere oso argi adierazten du txerto hauek ere hilketa-arma potentzial bat izan zitezkeela.
Eta hau guztia ez litzateke beharrezkoa izan jendeak jaun honi entzun izan balio.
Daniel Sutton ez da mediku akademikoa, baizik eta kirurgia trebea duen kirurgialaria. Kirurgialarien familia batetik zetorren.
1750etik aurrera inokulazioak egin zituen, baina teknika berri bat erabiliz.
Eta, gainera, prozesu horretan diru asko irabazi zuen.
Inokulazio batek 10 libera kostatu zuen herritar arruntei eta 25 libera aberatsei.
Egunero 500 eta 1000 inguru egiten zituen.
Garai hartan, etxe isolatu batek 500 libera balio zuen. Horrek esan nahi du modu horretan
egun batean etxe isolatu asko irabazi zituela.
Hala ere, errespetua irabazi du, bizitzaren amaieran esan zuelako: "Ez dut paziente bakar bat ere galdu."
Lehenik eta behin, neurri toxiko gehiago hartzeari uko egin zion. Hori askotan ahaztu egiten da txertaketaren historian, txertoetako
lagungarrietan ere askotan gainbegiratu egiten diren bezala.
Izan ere, garai hartan, txertatu zinenenean, medikuntza ofizialak adala, antimoni, merkurio eta beste
substantzia toxiko goxo batzuk ere ematen zizkizun.
Ez zuen hori guztia egin.
Besterik gabe txertoa jarri zion eta aire freskoa besterik ez zela esan zuen.
Baina beste edozer baino gehiago, gauza bat egin zuen. Eta jendeak Sutton jaunari entzun izan balio,
Covidaren txertaketa-hondamendia ere ez zen gertatuko.
Oinarrizko esperimentu bat egin zuen.
Behin pusa larruazalera moztu zuen odola atera gabe.
Behin azalaz moztu zuen, pusa azalez azpiko gantz-ehunera injektatu zuen, eta gero pusa
muskuluetan injektatu zuen zer gertatuko zen ikusteko.
Eta aurkitu zuen helburu-gertaera azalean agertzen ziren txerto-pusulaak zirela, hau da, inokulazio honen
ondoren agertzen den smallpoxaren forma kaltegabea.
Hau soilik gertatu zen azala inokulatzean, ez azpiko koipe-ehunean edo muskuletan.
Zergatik?
Egiazki, nahiko garbi dago.
Gure immunitate-sistemak azalaren barruan funtzionatzen duelako.
Gorago jartzen dugun guztia hondamendi bat da.
Eta, zoritxarrez, medikuntzak ez du hori ohartu Sutton jaunaren garaitik hona, 250 urtez.
Zoritxarrez, bere lana "The Inoculator" 1796ra arte ez zen argitaratu, Jenner-en
txertaketa jada abiarazteko prest zegoenean.
Baina Suttonek erakutsi zigun gure immunitate-sistemak, txertoekin zerbait irakatsi nahi badiozu,
soilik larruazal eta mukosa bidez funtzionatzen duela.
Hau mekanismo ebolutibo bat da. Hala ere, hori ez da gertatzen ehunean sakonago zerbait injektatzen denean.
Bakarrik larruazalak, sudurrak, eztarriak, birikek eta digestio-hodiak izan
dezakete eragina immunitate-sistemaren memorian.
Gainerako edozein gauza lesio fisikoa da, zauritzeko arriskua duena.
Hori Suttonen aurrerapauso handia izango zen.
Baina Jenner jaunak iritsi zen.
Eta Jenner jaunak iritzia zuen, ez lehenengoa izanik, baizik eta beraren aurretik zeuden beste mediku batzuekin
batera, kaltegabea zen behi-buboa, esne-emaileek sarrampio-orbarik ez izatera eraman zuena,
baina azal zuri ederra mantendu dute, eta txertoan erabiltzean gizakiaren smallpox pusaren ordezko ona izan daitezke.
Baina esne-emaileek benetan osasuntsu egon eta azal ederra izan zuten, esne fresko eta pasteurizatu gabeko
behi-esnea edaten zutelako. Ez zuen behi-poxarekin zerikusirik.
Zergatik? Oso arraroak zirelako.
Jennerrek berak inoiz ez zuen bere txertoaren eraginkortasunaren frogarik aurkeztu, eta esperimentu etikoak ez ziren egin zituen.
Adibidez, bere lorazainaren semea behi-poxaren txerto honekin txertatu zuen eta haurra poxa
harrapatzera utzi zuen, zerbait gertatuko ote zen ikusteko.
Eta bere semea ere txertatzeko zalantzarik ez zuen izan. Horretaz ere normalean ez duzu irakurtzen.
Bere semea txerto honen ondoren desgaitasun mentala izan zuen eta 21 urte zituela hil zen.
Hau da Jenner, txertaketaren heroia.
Eta duela urte batzuk, orduan Mr. Jennerrek bidalitako hodi zaharrak ere aztertu ziren.
Barruan behi-bostxoriorik ere ez zegoen.
Han zaldi-bostia zegoen, edo agian zerbait lehortu besterik ez zen, mundu osoan bidalitako zerbait,
eta ziurrenik inolako erabilerarik izango ez zuena.
Eta Ingalaterran Jenner-en sarrera ondoren dauden estatistika gutxi horiek, hemen ezkerrean,
Ingalaterrako smallpox-hildakoak erakusten dituzte.
1853tik derrigorrezko txertaketa genuen jada.
14.000, 20.000 eta ondoren 44.000 sarrampio-heriotza eragin zituen epidemia bat.
Jendeak pixkanaka ohartu zen txertoak benetan smallpoxagatiko heriotza eragiten zuela.
Eta, esateko moduan, esperimentua egin zuen hiria egon zen. Hemen ikus dezakezu. Hori Leicester hiria da.
Berriro itzuliko naiz.
Leicester hiria, bere udalbatzaren bidez soilik adierazi duenez, derrigorrezko
txertaketa ez da gehiago hiriaren mugetan ezarriko.
Ez da gehiago derrigorrezko txertaketa aplikatzen.
Eta orduan Leicester hiria izan zen txikizkako sarrampio kasu gutxien eta heriotza gutxien izan zituena,
derrigorrezko txertaketa ezarri zuten beste hiriekin alderatuta.
Hau ere argi geratu zen XIX. mendearen amaieran eta XX. mendearen hasieran gertatutako gertaeren bilakaeran.
Hemen ikus dezakezu sarrampioagatiko heriotza-kasuen kopurua eta sarrampioaren aurkako txertoak eragindako heriotzen kopurua.
Kurbek, funtsean, altuera bereko balioak erakusten dituzte.
Honek esan nahi du txertaketaren aldeko sutsuenek ere ezin dutela aldarrikatu heriotza-tasa murrizten duenik.
Baina ez ziren heriotzak bakarrik; desgaitasun larriak ere baziren.
Meningitis kasuak agertu dira variola-txikiaren txertaketan egindako aldaketekin.
Eta 1924an, Pragako patologista batek autopsia batean lehen aldiz lotura argia ezarri zuen.
Ikusi dezakezu zenbat denbora behar duen. Beraz, 125 urte. Txertaketaren sarrera egin eta 25 urte geroago.
Lehen aldiz, zehaztu zen gauza osoak meningitisa eragiten duela.
Nahiz eta, noski, hau aurretik ere gertatu den.
Eta beste giza bizitza bat, hau da, belaunaldi bat, 30 urte behar izan ziren 1953an Karlsruhén txertoaren kalteak aitortzeko.
Ordurarte ez zen txertoek eragindako kalteei buruzko txosten ofizialik egon, nahiz eta txertaketak 250 urtez egin izan ziren.
Alemaniako Errepublika Federalean, txikizkako gorbeila kasu gehiago ez baziren ere, 1949 eta 1979 bitartean txikizkako
gorbeila zazpi kasu baieztatu izan ziren, RKI eta Paul Ehrlich Institutua onartutako 360 txertoarekin
lotutako heriotza eta gutxienez 984 kalte iraunkor kasu.
Eta horregatik, 1979an txikifebrea desagerrarazi gisa deklaratu behar izan zen, izan ere, orduan bakarrik
izan baitzen txikifebrearen aurkako txertaketa pixkanaka bertan behera uztea posible.
Bestela, sarsakaren aurkako txertaketa jarraitu beharko zuen.
Baina hori ez zen posible.
Eta amaiera emateko, AEBetako Armadako prebentzio-medikuntzako zuzendari medikoa izan zen, txertaketen aldeko
Amerikako mediku baten aipamen batekin amaitu nahi nuke.
1940an, ia 250 urteko txertaketa-historia ondoren, esan zuen immunizazioaren galdera osoa, bai aktiboa
bai pasiboa, oraindik esperimentazio-fasean zegoela.
Eta orain berriro ikusi dugu guztia zein esperimental fasean dagoen.
Eta denbora-tarte honen ondoren egoera hori bada, bakarrik galdetu daiteke zergatik txertaketek oraindik ere eztabaidagai diren.