E kī ana ngā pukapuka akoranga o te kura i pēhea i toa tuatahi ai te mate pukupuku, ā, i whai ake ai
ētahi atu mate, nā ngā werohanga haumaru, whai hua hoki.
Engari, he pono rānei tēnei?
Ka tirotirohia tēnei pātai e Dr Gerd Reuther, he kaiako whare wānanga, he tohunga irāruke, he kaihītori rongoā.
Kua roa a Dr Reuther e mōhiotia ana mō āna whakahe ki te rongoā e rangatira ana ngā kamupene rongoā, ā, kua whakaputa hoki
ia i ēnei whakahe i roto i tana pukapuka tino hoko a Spiegel, "Der betrogene Patient" (Te Tūroro Kua Tūkinoia).
I roto i tana kauwhau, ka whakamahi a Dr Gerd Reuter i te tauira o te werohanga mate pōpoki me ngā puna hītori
rongoā kia whakaatu i ngā pānga i puta ki te taupori nā te here kia werohia mō te mate pōpoki.
E ai ki a Dr. Reuther, he mate kore kino te mate pōpoki, engari nā te werohanga ki te mate
pōpoki i puta ai te mate o ngā tekau mano tāngata.
Nā te werohanga i puta, kia pērā ai te kī, te mate o te mate pōpoki.
E ai ki a Dr Reuther, ka taea te whakataurite i te hītori o te 300 tau o te
whakamarumaru mate ki tētahi hara kotahi ki te hauora.
Whakarongo koe anō ki ngā kōrero a Dr. Reuter mō ngā werohanga, ā, otirā, mō te werohanga mate pōpoki.
I tukuna te kauwhau hei wāhanga o te wānanga MWGFD mō te kaupapa "Whakaaetanga o te werohanga, ngā taunakitanga mō te
werohanga, te werohanga ā-ture – e ranea ana ngā raraunga?"
Tākuta Ronald Weikl: Kia pai, tēnā. Hono mai ki ahau ināianei mō tētahi whakaaturanga tino whakangahau e whakahaerehia
ana e tō tātou hoa mahi whakahirahira, a Tākuta Gerd Reuther, e kīia nei 'Ngā werohanga – he pūrākau angitu?'
Dr Gerd Reuther: Āe, e taku René, tēnā koe; e ngā manuhiri, tēnā koutou.
Ehara i te mea ko ngā werohanga Covid-19, kāore i te werohanga, te hara hauora tuatahi i roto i te rongoā.
Tūturu, he hara hauora nui ngā 300 tau o te hītori whakamarumaru, engari nā te iti o te
wā, ka kōrero au mō tētahi whakamarumaru anake.
Heoi, ko tērā te hītori 200 tau o te werohanga, nā te mea i whakatapua ngā 200 tau
tuatahi ki te werohanga mō te mate pōpū anake.
Ā, i whakahaerehia tēnei hōtaka ārai mate pōtōtō i runga tonu i te ara kotahi me te hōtaka Covid-19 o nāianei.
He pā ana ki te pēhanga, ki ngā whiu, ki te nui rawa o te moni, ā, i ētahi wā he nui ake i ēnei rā.
Ā, he mea tēnei mō te mahi i tētahi mea kāore he taunakitanga.
Ā, kua huna ngā kino.
Ka mea pea ētahi, ka taea rānei te whakataurite i te mate pukupuku me te Covid?
Ko Covid, he mate huaketo noa iho.
Engari he mate tino whakamataku te mate pōpoki.
Kua kawea e au tēnei pikitia kotahi māu, ā, ka kite anō koe i a ia, anō, anō.
He mea whakamīharo, ka kite tonu koe i ngā whakaahua kotahi tonu o te mate pukupuku iti i runga ipurangi me ngā pukapuka.
I taua wā o te whakaahua me te kiriata, kāore i tino maha ngā tūroro mate pōtō, ā, kāore i taea te whiwhi tonu i ētahi hou.
Engari i te tuatahi o te rautau 19, i māia tētahi kaihoahoa katuni ki te whakaatu ehara te mate pukupuku i
te mate tino kino, ā, kāore pea e kino ake i te Covid.
He mea noa iho, he tino kino ā rātou āhua.
Nā reira, i tango ia i te mana motuhake i konei, hei rautaki hokohoko, kia kī ai, mō ngā tākuta e eke ana ki ngā
kau me ngā kōtiro i konei, ā, hei akiaki, kia kī ai, ki
Ka kawea e ngā werohanga he nymph kua kapi ki te mate pukupuku iti, hei whakamataku i te tangata.
Ā, ka kite koe he aha ngā mahi a ngā tamariki i te taha matau.
Ka oma ngā tamariki.
Engari me whai koe i tēnei āhuatanga mataku, pērā i ngā tūpāpaku e takoto ana i ia kokonga rori i te Covid.
Nā rātou i whakaatu tēnei kōtiro rangirua i konei.
Ā, kua roa e noho ana te mataku hei wāhanga matua o te pakihi.
Engari kāore hoki i tika tērā mō te mate pōtaka.
He aha? Kua mōhiotia kua noho te mate pukupuku iti mō te iti rawa o te mano tau, ā, tērā pea mō ngā mano tau maha.
I kitea hoki i te Hauauru, engari hei mate tamarikitanga kāore he kino, kāore rawa i kōrerotia.
Ānei, kua kawe mai e au ētahi tatauranga nō Ingarangi.
Ā, pērā i tāu e kite nei, ka tīmata tēnei i te tau 1630 pea.
Ko tēnei te take tuatahi kua tuhia o tētahi pakeke i tino pea i pāngia e te mate pōtaka.
Ā tae noa ki taua wā, he pātai anake e pā ana ki ngā mea whakamīharo, arā, kua pā te mate pōpere ki tētahi pakeke.
I tīmata noa iho tērā i te haurua tuarua o te rautau tekau mā whitu.
Ā, i runga ake i ngā mea katoa, i pā te aitua o te mate pōtō i te rautau tekau mā waru, i taua wā i noho kē ngā werohanga.
Nō te mea i mua i tērā, mēnā ka tirohia anō, he iti iho i te kotahi rau ngā mate nā te mate pōtaka i Rānana ia tau.
He tokomaha kua noho i ngā āhuatanga pāpori tino rawakore.
Ā, kāore i tae ki te rautau 18, ā, i taua wā ka puta he rau mano tāngata i mate ai i te mate pōtō.
Me whakaaro noa tātou ki a Covid.
Kāore i mate ngā tāngata i te tau 2020, engari i muri noa i te tīmatanga o ngā werohanga.
Ānei pea te tohu tuatahi.
He mea pea he hononga tō tēnei ki ētahi atu whanaketanga pāpori?
Āe, kāore te mate pōpoki i noho hei aitua mō Īropi kia tae rā anō ka kaha te pānga o te
Whakahāweatanga i muri i te Pakanga Toru Tekau Tau.
He maha tonu ngā pukapuka e kī ana, ā, ka tuhia anō ia wā me te ngākau nui, he tikanga rongoā
ā-iwi tawhito te whakauru pūhā mai i ngā mate pūhā.
Kua oti kē i ngā Hainamana, i ngā Īnia, i ngā Āfurika hoki tēnei, nō reira ko te werohanga te mea tino taiao rawa atu i te ao.
Ki te titiro koe ki ngā kōrero pono, ehara tērā i te mea pono rawa.
Kāore he tuhinga i mua i te tau 1700 e tohu ana kua tapahia e tētahi te pū ki te kiri o tētahi atu.
I tuhia tuatahitia ngā werohanga i te tau 1700 e rua ngā kai matapae waimarie Kariki i Konstantinopō.
I muri tata iho, i puta hoki i reira ngā mate urutā pōtōtō.
Ā, i te tau 1713 i puta ai te pūrongo tuatahi mō ēnei momo werohanga mā tētahi tākuta Kariki.
Engari ehara i te tikanga rongoā tuku iho mō ngā kaumātua.
He pūrākau tawhito anō hoki nō te hītori o te mate pōtaka e kī ana ko tēnei wahine nei, a Lady Wortley Montagu,
te kaiwhakauru nui o te werohanga mate pōtaka whai painga.
I kite ia i tēnei i Constantinople, ā, i muri mai ka mahi ia hei kaiwhakatairanga mō te
werohanga i Uropi Hauauru mai i te tau 1721.
Ā, he tino noa i waenga i te karaehe teitei.
Engari ahakoa i taua wā, i mate ngā tāngata hauora nā ēnei werohanga.
Ā, otirā, i ngā porowhita pāpori rangatira.
Ahakoa i waenga i ngā kaitautoko o te werohanga, e whakaae ana kia iti rawa atu te reiti mate ki te rua ōrau.
Kāore he tangata e mōhio ana he pēhea te teitei tūturu o taua mea.
Engari ka taea e koe te tango i a Mrs Wortley Montagu i te pūrākau, kāore ia i whai wāhi tūturu.
I muri i te tekau tau i tana tīmata ki te akiaki kia whakatohu, kāore i neke atu i te
kotahi mano tāngata i whakatohu i Ingarangi.
Ko tētahi Abbe Conti te mea nui ake, ā, he iti noa ngā kōrero e kitea ana mōna i roto i ngā hītori.
He Hesuita i tino tautoko i ēnei werohanga.
Ā, ko te take i tere ai te whakawhānuitanga o ngā werohanga, nā te nui o te moni i uru.
Anei he tauira.
I karangahia tētahi tākuta Pākehā ki te Tsarina Rūhia, a Katerina te Nui, kia ārai mate ai ia me ōna tamariki.
Mō tēnei mahi, i roa ai, me kī, e rima meneti, i whiwhi ia i te utu o te £10,000. I roto i te
moni o nāianei, he tata ki te kotahi miriona euro.
He penihana ā-ora-roa o te £500 ia tau me te taitara o te baroni.
I whakaritea ia me ōna uri mō te oranga katoa.
He iti noa ngā Porsche kua werohia ki ngā whare waka i ēnei rā.
I te tau 1721, ko ēnei werohanga huna o te pūhā o te mate pukupuku iti mā te
I peke ki roto i te rotoiti.
E ai ki ngā kōrero, i kawea mai ngā take mate pōpoki ki Amerika mā runga kaipuke.
Ā, i muri mai, i akiaki tētahi minita me tētahi tākuta kia tino tiakina te iwi mā ngā werohanga.
Ā, ko tēnei aromatawai i mahia e rātou i taua wā, e kīia ana hoki ko ngā tatauranga hauora tuatahi.
Ka whakaitia te reiti mate o te mate pōpoki mai i te 15% ki te 2.5%. He angitu.
Heoi, kāore te tangata i whakaaro ko tēnei ehara i te rangahau tika i whakahaerehia e Mr Cotton Mather, he Puritāna hihiri.
Kāore rawa ngā rōpū i taea te whakataurite. Kāore i mahia he tohatoha tūturu.
Ko te hunga kua werohia me te hunga kāore i werohia he rōpū tino rerekē.
Ā, i herea hoki te angitu, nā te mea i huna a Mr Cotton Mather i tōna ake whare mō ngā rā tekau mā whā i te
wā o tēnei kaupapa werohanga, i te mataku o tōna hoa wahine ka patua ia e te hunga riri.
Nā reira, me noho kua puta ētahi aitua hauora tino kino me ētahi mate.
I whakahaere hoki a Mr Cotton Mather i ngā whakamātautau mō ngā kaiwairua kino i reira, hei kōrero noa.
Āe. Ā, kāore hoki i pai ngā āhuatanga i Uropi mō te angitu.
Mēnā ka titiro koe ki konei, ko ēnei ngā tatauranga nō Kōpenhāgena e whakaatu ana i te reiti mate ā-tau o te mate pōtaka.
Ānei te tohu i te wā i whakatuwherahia ai, ā, i kati anō ai te hōhipera werohanga.
Kāore he mea e kitea ana i ngā tau e tohu ana kua rerekē tētahi mea.
Hei aha rā te angitu.
Ā, mēnā kāore koe i uru ki Kōpenhāgena me ētahi atu wāhi, kāore pea i puta anō i Boston.
Ā, kāore hoki i whakahuatia i roto i ngā pukapuka maha mō te hītori rongoā, i te tau 1729, waru tau i muri i te
whakatairanga a Lady Wadley Montagu i te whakaaro katoa, kua aukatia kē e te Pāremata Piritānia ngā werohanga.
Ā, kāore i mahia anō ētahi tae noa ki muri i te tau 1743.
Ā, i Vienna, i kī te tākuta whaiaro o Maria Theresa i taua wā he kōrero tino mātau: he maha ngā rangatira me
ngā hunga whai rawa e mate ana i te mate pukupuku iti.
Ka ora tonu te koroni kāore i rongoā, ahakoa kāore he rongoā.
E whakaatu ana hoki tēnei kāore te mate pōtaka i tino kino.
Nā tēnei momo werohanga anake i riro ai te mate pōpū hei mate tino kino.
Ā, kua pāngia e tērā te hītori.
Ehara i te mate pōtiki, engari ko te vaccinia.
Anei ka whakaatu atu au ki a koe i ngā mate e rua e tino rongonui ana.
Ki te mauī, ko Louis XV; ki te taha matau, ko te Wittelsbach o Bavaria whakamutunga.
I whakakorehia tōna rārangi whanautanga i te matenga e ai ki ngā kōrero nā te mate pōtō o Maximilian III Joseph.
E ai ki ngā kōrero, i mate rāua i te mate pōtō, ko tētahi i te pakeke o te 64 tau, ko tētahi i te 50 tau.
Ko tā rāua i ōrite ai, he rangatira i tino arohatia.
I angitu ngā tāngata i raro i tō rātou rangatiratanga.
E mōhio ana mātou mō te tino pono kāore a Louis XV i taea te pāngia e te mate pōtō i te pakeke o te 64 tau, nā
te mea i pāngia kē ia i tōna tamarikitanga, ā, ka tuku te mate pōtō i te ārai mate mō ake tonu atu.
I titiro a Louis XV ki a ia anō i te pakeke o te ono tekau mā whā tau, ā, ka mea ia, "Mēnā kāore au i mōhio kua pā
mai te mate pukupuku ki ahau i taku tamarikitanga, ka mea ahau kua pā mai te mate pukupuku ki ahau."
Kāore ia i ora. Me he werohanga mō te mate pōtaka pea.
Kei te whakapae a Max III Joseph i whakahau ia kia werohia ōna tāngata, engari ia tonu e kore e whakaae kia werohia ia anō.
Ka taea pea e tētahi te whakapae kāore e taea te mate i te mate pōpuka i te pakeke o te rima tekau tau, ina tino ora.
Ā, he tokomaha anō.
I mate hoki i te mate pukupuku ngutu ngā emperor Habsburg e rua i Vienna.
Ā, he torutoru ngā mea e tika ana kia whakatā mātou ki te whakaaro.
Ko ngā rangatira i mate he tangata i noho i te taumata oranga tino tiketike.
Engari, he mate tūturu nō ngā kāinga rawakore te mate pōpoki.
Me pēhea e taea ai tērā?
Ā, he mate tamarikitanga tonu iho.
He aha ai ka pā te mate pōtō ki ngā kaumātua ahakoa kei te tino hauora rātou?
I taua wā, kāore i te maha o ētahi atu tākuta i kite i te mate pukupuku kanohi i ngā pakeke.
Ā, ko te mea nui ake, e mōhio ana te katoa he tino pāwera te mate pōpoki.
Engari i te wā i mate ai ngā rangatira me ētahi atu rangatira, kāore anō he take mate, kāore anō he mate nā te mate pukupuku.
Kāore rātou i pāngia e te mate, ā, kāore rawa rātou i pāngia atu ki ētahi atu.
Engari he mea anō kei a rātou e rite ana.
I whawhai katoa ngā rangatira ki te Hāhi hei hoariri.
I hiahia rātou kia tangohia te Hāhi i tōna tūnga kore tāke.
Kāore i tupu i muri i tōna matenga.
Ā, he kaiwhakaatu anō āku mō ēnei kaupapa.
Ko tēnei he moni, ko Abraham A. Santa Clara, i noho i taua wā.
Ko tōna ingoa tūturu ko Johann Ulrich Megerle.
Ā, ahakoa i taua wā, i mea ia ko te mana motuhake o ngā rangatira o Medi Corum ko te tika ki te patu tangata me te kore whiunga.
Nō reira, ehara a James Bond i te tangata tuatahi i roto i te hītori o te tangata i whakawhiwhia ki tētahi raihana patu; i
te mea, e ai ki a Mr Megerle, i whakaurua tēnei tikanga i te rautau tekau mā toru me te whakatūnga o te umanga rongoā.
Mō te hunga e whakapono ana kua whakawhānui rawa ēnei kōrero, nā te mea kāore e taea e tētahi werohanga kia kino
pēnei, kua kawea mai e au tētahi kīanga i te pukapuka a Hervé Bovin mō te hītori o te werohanga.
He porofesa emeritus ia i Leuven.
Ā, he kaitautoko kaha ia mō te werohanga.
E hono ana hoki ki te Pokapū Rangahau Pasteur.
Ā, i tuhi ia i tana pukapuka o te tau 2011, he tino mōrearea te werohanga, pērā i te tikanga i whakamahia i Uropi
i waenga i te tau 1721 me te whakaurunga o te tikanga a Sutton, ā, ka matapakihia e mātou ākuanei.
Kāore e ruarua, i te pito rawa o ngā mea i taea te manawanui.
Nā reira, e whakaatu ana hoki ia, ahakoa mā te huarahi huna, he tino mārama, he mea whakamate pea ēnei werohanga.
Kāore ēnei mea katoa i hiahiatia mēnā i whakarongo ngā tāngata ki tēnei rangatira.
Daniel Sutton, ehara ia i te tākuta mātauranga, engari he tākuta pokanga mātanga. Nō tētahi whānau tākuta pokanga ia.
I tīmata ia ki te whakauru weriweri mai i te tau 1750, engari mā te whakamahi i tētahi tikanga hou.
Ā, hei kī atu, i whiwhi moni nui rawa atu ia i roto i taua tukanga.
Ko te utu mō te werohanga he £10 mō ngā tāngata noa, ā, he £25 mō ngā hunga whai rawa.
I mahia e ia tata ki te 500 ki te 1000 ia rā.
I taua wā, he £500 te utu mō tētahi whare motuhake. Nā reira, i whiwhi ia i ngā whare
motuhake maha i roto i tētahi rā mā tēnei huarahi.
Heoi anō, kua whiwhi ia i te whakaute nā te mea i kī ia i te mutunga o tōna oranga, "Kāore au i ngaro i tētahi tūroro kotahi."
Tuatahi, i aukati ia i te whakamahi i ētahi atu tikanga paitini. He maha ngā wā ka warewaretia tēnei i roto i te
hītori o te werohanga, pērā tonu i te nuinga o ngā wā ka whakakorea ngā āhuatanga āwhina o ngā werohanga.
Nō runga i te mea i taua wā, i te wā i werohia ai koe, i hoatu hoki e te rongoā ā-ture ki a koe ngā adalas,
te antimoni, te merikūri me ētahi atu matū paitini reka.
Kāore ia i mahi i ēnei mea katoa.
Kua hoatu noa e ia ki a ia te werohanga, ā, kāore ia i kī atu i tētahi atu mea, he hau hou anake.
Engari i mahia e ia tētahi mea i runga ake i ngā mea katoa. Ā, mēnā i whakarongo ngā tāngata ki a Mr
Sutton, kāore hoki i puta te aitua o te werohanga Covid.
I whakahaere ia i tētahi whakamātautau māmā.
I tētahi wā, i tapahi noa ia i te pū ki te kiri, kāore he toto i rere.
I tētahi wā, i tapahia e ia te kiri, ka werohia e ia tēnei pūhā ki roto i ngā ngako i raro i te kiri, ā, ka
werohia anō e ia ki ngā uaua kia kite ai he aha ka puta.
Ā, i kitea e ia ko te kaupapa matua he pūtau weriweri i runga i te kiri, arā, he momo weriweri iti
kāore e mōrearea, ka puta i muri i tēnei whakaurunga.
I puta noa iho tēnei i te wā i whakatōpū ai ia i te kiri, ehara i te kiko momona i raro i te kiri, i ngā uaua rānei.
He aha?
He tino mārama tūturu.
Nā te mea ka mahi ā-roto i te kiri tō tātou pūnaha ārai mate.
He parekura ngā mea katoa ka whakatūria e mātou ki raro ake.
Ā, he mea pouri, kāore te rongoā i mōhio ki tēnei mai i te wā o Mr Sutton, mō te 250 tau.
Aroha mai, kāore i whakaputaina tana mahi "The Inoculator" kia tae rā anō ki te tau 1796, ā,
i taua wā kua tīmata kē te werohanga a Jenner.
Engari ko tā Sutton i ako mai ki a mātou, ko tā mātou pūnaha ārai mate, mēnā e hiahia ana koe ki te whakaako i a ia mā ngā
werohanga, ka mahi anake mā te kiri me ngā paparanga makuku.
He pūnaha whanaketanga tēnei. Heoi, kāore tēnei e puta mēnā ka werohia he mea ki roto hohonu ake i te kiko.
Ko te kiri anake, te ihu, te korokoro, ngā pūkahukahu me te ara kai e pā ana ki te mahara o te pūnaha ārai mate.
Ko ngā mea kē katoa he whara ā-tinana, ā, ka taea te whara.
Ko tērā te pakarutanga a Sutton.
Engari i tae mai a Mr Jenner.
Ā, i whakapono a Mr Jenner, ehara ia i te tuatahi, engari i mahi tahi ia me ētahi atu tākuta i mua i a ia, ko
te mate kau pākākā kore kino, nā reira kāore ngā kaihāngū miraka i whai mārō mate pōkākā.
engari kua mau tonu he kiri mā ātaahua, ka taea te whakamahi hei whakakapi pai mō te pūhā o te mate pukupuku
iti a te tangata i te wā e whakamahia ana mō te werohanga.
Engari, i noho hauora tonu ngā kaihoko miraka, ā, he kiri ātaahua hoki ā rātou, nā te mea i inu rātou i te miraka kau
hou, kāore i pasteuria. Kāore he hononga ki te mate pōkākā kau.
He aha? Nō te mea he tino torutoru rātou.
Kāore a Jenner i whakarato taunakitanga mō te whaihua o tana werohanga, ā, i whakahaere ia i ngā whakamātautau hē.
Hei tauira, i whakawhāngai ia i te tama a tana kaiwhakatipu māra ki tēnei werohanga mate kauwāwā, ā, i whakauru ia i
te tamaiti ki te mate pōpoki kia kite mēnā ka puta he pānga.
Ā, kāore ia i whakamāharahara ki te whakawhāngai i tana tama. Ehara hoki i te mea ka pānui koe mō tērā.
I whara ā-hinengaro tōna tama i muri i tēnei werohanga, ā, i mate ia i te pakeke o te rua tekau mā tahi tau.
Ko Jenner tēnei, te toa o te werohanga.
Ā, i ngā tau kua pahure ake nei, i tirotirohia hoki ngā putorino tawhito i tukuna e Mr Jenner i taua wā.
Kāore rawa he mate kau i roto i a ia.
I reira he mate pōkākā hoiho, tērā pea he mea maroke noa iho, he mea i tukuna puta noa i te ao, ā, kāore rawa i whai painga.
Ā, ko ngā tatauranga iti e wātea ana i Ingarangi i muri i te whakaurunga a Jenner, e whakaatu ana i konei i te
taha mauī, ko ēnei ngā mate nā te mate pōtaka i Ingarangi.
Kua whai ā mātou katoa i te werohanga ā-ture mai i te tau 1853.
Tekau mā whā mano, tekau mā rua mano, ā, kātahi ka puta he mate urutā me te 44,000 o ngā mate pōtōtō.
I te āta mōhio haere o te tangata, i kitea he ara nā te werohanga i arahi ai ki te mate nā te pōtōtō.
Ā, i muri iho, i reira tētahi tāone i whakahaere i te whakamātautau, kia pērā ai te kī. Ka
kitea e koe i konei. Koinei te tāone o Leicester.
Ka hoki anō au.
Te tāone o Leicester, i kī noa mā te kaunihera o te tāone, kāore e whakatinanahia anō te here
ā-ture mō te werohanga i roto i ngā rohe o te tāone.
Kāore e whakatinanahia anō te werohanga ā-ture.
I taua wā, ko te tāone o Leicester te iti rawa o ngā keehi mate pōtō me te iti rawa o ngā mate pōtō, i whakatairite ki ērā
atu tāone i whakatinanahia ai te here ā-ture mō te werohanga.
I kitea hoki tēnei i ngā mahi i whai ake i te mutunga o te rautau 19 me te tīmatanga o te rautau 20.
Anei ka kitea e koe te maha o ngā mate nā te mate pōpoki me ngā mate nā te werohanga mate pōpoki.
E whakaatu ana ngā āputa i ngā uara he rite te teitei.
Ko te tikanga, ahakoa ngā kaitautoko kaha o te werohanga, kāore e taea e rātou te kī e whakaiti ana i te mate.
Engari ehara i ngā mate anake; i reira hoki ngā hauā tino kino.
Kua puta te mate mōrearea i ngā whakarerekētanga ki te werohanga mate pōpoki.
Ā, i te tau 1924, i whakatūria e tētahi tohunga mate i Prague te hononga mārama mō te wā tuatahi i te wā o te tirotiro tinana.
Ka taea e koe te kite e hia te roa e pau ai. Nō reira, 125 tau. 25 tau i muri i te whakaurunga o te werohanga.
Mo te wa tuatahi, i whakatau ko te mea katoa e whakaputa ana i te mate meningitis.
Ahakoa, āe rānei, kua pā kē tēnei i mua.
Ā, i roa anō tētahi oranga tangata, arā, tētahi whakatupuranga, e 30 tau, kia mōhiotia ngā
kino o te werohanga i Karlsruhe i te tau 1953.
Ā tae noa ki taua wā, kāore anō kia puta he pūrongo ā-ture mō ngā kino o te werohanga, ahakoa kua
mahia ngā werohanga mō te rua rau rima tekau tau.
Ā, i te Repupurika Federal o Tiamana, ahakoa kāore he take mate pōpū anō, i reira ngā take mate pōpū e whitu i whakauhia i waenga
i te tau 1949 me te tau 1979, 360 ngā mate i pā ki te werohanga i whakaae ai te RKI me te Paul Ehrlich Institute,
ā, kāore i iti iho i te 984 ngā take o te whara mau tonu.
Ā, koia te take i whakataua ai kia whakakorehia te mate pōpoki i te tau 1979, nā te mea i taua wā anake ka
taea te whakakore haere i te werohanga ki te mate pōpoki.
Ki te kore, me haere tonu te whakamaimoatanga ārai mate mō te mate pōtō.
Engari kāore i taea tērā.
Ā, e hiahia ana ahau ki te whakamutu mā te whakahua kupu a tētahi tākuta Amerikana, he kaitautoko ārai mate, i
noho hei kaiwhakahaere rongoā ārai mate i te Hoia o Amerika.
I te tau 1940, i muri tata iho i te 250 tau o te hītori o te werohanga, i mea ia kei te wāhanga whakamātautau tonu te katoa o
te pātai mō te ārai mate, ahakoa te kaha ake, te ngoikore rānei.
Ā, kua kite anō tātou ināianei he wāhanga whakamātautau te katoa o tēnei.
Mēnā ka pērā tonu i muri i tēnei wā, ka pātai noa koe he aha tonu te take o ngā werohanga.