Mekdep ders kitaplary bize howpsuz we täsirli sanjymlar esasynda ilkinji nobatda suçi keseli, soňra-da bir
keselden soň beýlekileri nähili ýeňendigini gürrüň berýär.
Emma bu hakykatdanam dogrymy?
Bu sorag uniwersitet mugallymy Dr Gerd Reuther, radiolog we lukmançylyk taryhçysy tarapyndan öwrenilýär.
Dr Reuther derman senagaty tarapyndan dolandyrylýan lukmançylyga eden tankydy bilen uzak wagtdan bäri tanalýar we
munuňy Spiegel neşiriniň bestselleri "Der betrogene Patient" (Aldanan hassy) atly kitabynda hem beýan etdi.
Leksiýasynda Dr Gerd Reuter kiçi çotga garşy hökmany sanjymyň ilatyň üstünde döredýän netijelerini görkezmek üçin kiçi çotga
garşy sanjym mysalyny we lukmançylyk taryhy çeşmelerini ulanýar.
Dr. Reutheriň pikiriçe, çiçek zyýansyz keseldi, ýöne çiçek keseline garşy sanjym on müňlerçe adamyň ölmegine sebäp boldy.
Sanjym bilen, şeýle diýsek, suwçi keseline garşy ölüm geldi.
Dr Reutheriň pikiriçe, sanjym taryhynyň 300 ýyly saglyga garşy ýeke bir jenaýat bilen deňdir.
Sanjymlar barada, esasan-da suğak keseline garşy sanjym barada Dr. Reuter näme diýýändigini özüňiz eşidiň.
Leksiýa MWGFD simpoziumynyň "Waksina tassyklamasy, sanjym boýunça maslahatlar, hökmany sanjym –
maglumatlar ýeterlikmi?" temasynyň çäginde berildi.
Dr Ronald Weikl: Haýyş edýärin, lezzet alyň. Häzir bolsa hormatly kärdeşimiz Dr Gerd Reutheriň "Sanjymlar –
üstünlikli hekaýa?" atly örän gyzykly boljak çykyşyna goşulyň.
Dr Gerd Reuther: Hawa, eziz René, köp sag boluň, eziz myhmanlar.
Covid-19 sanalýan sanjymlar, sanjym hem bolmadyklar, lukmançylykdaky ilkinji saglyk jenaýaty däldi.
Hakykatdanam, sanjym taryhynyň 300 ýyly uly saglyk jenaýaty, ýöne wagtyň çäklendirmeleri
sebäpli men diňe bir sanjym barada gürrüň bererin.
Emma bu sanjym taryhynyň 200 ýylydyr, sebäbi ilkinji 200 ýyl diňe çeçäk sanjymyna bagyşlandy.
Bu çeçege garşy sanjym programmasy häzirki Covid-19 programmasy bilen takyk şol bir usulda geçirildi.
Bu basyş, jezalar we uly möçberdäki pul hakda boldy; käbir ýagdaýlarda bolsa häzirki wagtdakydan hem köp pul.
Bu bolsa hiç hili subutnama bolmadyk bir zady etmek barada boldy.
We zeper örtüldi.
Käbirler aýdyp bilerler, çeňňek we Covid hakykatdanam deňeşdirilip bilnermi?
Covid, ol diňe grippdi.
Emma suwçi hakykatdan hem gorkunç keseldi.
Men size bu bir suraty özüm bilen getirdim, ony siz gaýtalap-gaýtalap görersiňiz.
Gyzykly ýagdaý, internetde we kitaplarda hep birmeňzeş çeçen keseli suratlaryny görersiňiz.
Fotografiýa we kino döwründe çuha keseli bolan hassalaryň sany şonça köp däldi, hemişe täze hassalary getirip biljek ýaly.
Emma 19-njy asyryň özünde-de bir karikaturist çuň ýer keseli hakykatda şonça-da gorkunç däldigini we hökmany
ýagdaýda Covid-den erbet däldigini görkezmäge bat etdi.
Mesele şunda, olar gaty erbet görünýärler.
Şonuň üçin ol bu ýerde, aýdylyşy ýaly, marketing hiyläsi hökmünde, bu ýere öküz we eşek minýän
lukmanlar üçin we, aýdylyşy ýaly, höweslendiriş hökmünde
Sanjymlar adamlary gorkuzmak maksady bilen çeçegiň kiçijik täsirleri bilen örtülen nimfany özleri bilen alyp gelýärler.
We sag tarapda çagalaryň näme edýändigini görüp bilersiňiz.
Çagalar gaçýarlar.
Emma size bu gorky senariýasy gerek, meselem, Covid bilen her köşe-bucaqda ýatýan jesetler ýaly.
Şonuň üçin olar bu ýerde çukurly deri bilen örtülen nimfany görkezdiler.
Gorky hemişe işiň esasy bölegi bolup gelýär.
Emma bu çeçäk keseli ýagdaýynda hem esasly däldi.
Näme üçin? Çiçäk keseli azyndan müň ýyl bäri bardygy belli, ähtimal, müňlerçe ýyl bäri bar.
Günbatarda hem bardy, ýöne zyýansyz çagalyk keseli hökmünde hatda gürrüňi hem edilmeýärdi.
Meniň elimde Angliýadan käbir statistika bar.
Görşüňiz ýaly, hemmesi takmynan 1630-njy ýylda başlandy.
Bu, ähtimal kiçi çeçege duçar bolan ululardaky ilkinji resminama edilen ýagdaýdyr.
Şol wagta çenli diňe ulularda kiçi çotga keseline tutulandygy baradaky şübheli gyzykly wakalar bar.
Bu diňe 17-nji asyryň ikinji ýarymynda başlandy.
Hem-de her zatdan öň, 18-nji asyrda, eýýäm sanjymlar bar bolan mahaly çopuk keseli betbagtçylygy boldy.
Çünki ondan öň, gaýtadan seretseňiz, Londonda her ýyl suwçi keseline bagly ýüzden az ölüm bolýardy.
Köp adamlar örän erbet jemgyýetçilik şertlerinde ýaşadylar.
Kiçi çotga keseli boýunça ýüzlerçe müň ölümli ýagdaý diňe XVIII asyrda ýüze çykdy.
Gel, diňe Covid barada pikir edeliň.
2020-nji ýylda adamlar ölmedi, ýöne diňe sanjymlar başlanan soň.
We şu ýerde, belki-de, ilkinji yzbar bar.
Bu başga jemgyýetçilik ösüşleri bilen baglanyşykly bolup bilermi?
Hawa, çeçe diňe Otuzýyllyk uruşdan soň Reformasiýa garşy hereket güýçlenenden soň Ýewropa üçin betbagtçylyga öwrüldi.
Köp kitaplarda henizem, we bu gaýtalanyp-gaýtalanyp üns bilen ýazylýar, kiçi suwkesel hassalarynyň irinden inokwasiýa
etmek köne halk derman däp-dessury diýlip görkezilýär.
Hytaýlylar, hindular we afrikalylaryň hem muny eýýäm etdi, şonuň üçin sanjym dünýäde iň tebigy zatdyr.
Faktlara seredeniňde, bu düýbünden dogry däl.
1700-nji ýyla çenli hiç kimdir biri başga bir adama irin kesip girendigini görkezýän hiç hili resminama ýok.
Ekinler ilkinji gezek takmynan 1700-nji ýylda Konstantinopolde iki grek falçy tarapyndan dokumentirlenen.
Gysga wagt soňra, şol ýerde hem çiçek epidemiýalary başlandy.
1713-nji ýylda grek lukmanynyň şeýle inokulyasiýalar barada ilkinji hasabaty ýüze çykdy.
Emma bu köne halk dermançylygy däbi däl.
Bu hem kiçikçi keseli taryhyndaky köne aýal rowaýaty bolup, bu ýerdäki aýal, Lady Wortley Montagu,
peýdaly kiçikçi sanjymyň uly girizijisi diýlip aýdylýar.
Ol muny Konstantinopolde gördü we soňra 1721-nji ýyldan başlap Günbatar Ýewropada sanjym lobýisti bolup işledi.
Ol esasan ýokary gatlakda giňden ýaýran.
Emma şol döwürde hem sagdyn adamlar bu sanjymlar netijesinde öldi.
We esasanam öňdebaryjy jemgyýetçilik gatlaklarynda.
Hatda sanjym goldawçylarynyň arasynda-da azyndan 2% ölüm derejesi ykrar edilýär.
Häqiqetde onuň näçe belent bolandygyny hiç kim bilmeýär.
Emma hakykatda hekaýadan Wortley Montagu hanımıny aýyryp bilersiňiz, ol hakykatda hiç hili rol oýnamady.
Ony sanjym üçin lobbiçilik etmäge başlanyndan on ýyl soň, Angliýada 1 000-den köp däl adam sanjym edilipdi.
Has möhümidi belli bir Abbe Conti bolup, onuň barada taryhda örän az zat bellenýär.
Bu sanjymlary berk goldaýan bir ýezuit.
We sanjymlaryň şonda-da depgini artdyrmagynyň sebäbi, onda köp pul bar bolmagy boldy.
Mana bir mysal.
Bir iňlis lukmany rus imperatriçasy Uly Katerinany we onuň çagalaryny sanjym etmek üçin çagyrldy.
Bu iş üçin, aýdalyň bäş minut dowam eden iş üçin, oňa 10 000 funt sterling töleg edildi. Häzirki
deňeşdirme boýunça bu takmynan bir million ýewro deň.
Her ýyl 500 funt sterlinlik ömürboýy pensiýa we baron unwany.
Ol we onuň nesilleri ömürboýy üpjün edildi.
Şu gün garažlarda deňeşdirilende az sanly sanjym Porsche bar.
1721-nji ýylda bu näbelli suwçi inokulyasiýalary pus arkaly
Hovuza sepildi.
Aýdylmagyna görä, ABŞ-a kiçi çotga keseli ýagdaýlary gämide getirildi.
Şondan soň ruhany hem-de lukman ilaty sanjymlar bilen goramagyň zerurdygyny nygtadylar.
Ol wagtda geçirilen bu baha hem ilkinji lukmançylyk statistikasy hökmünde hasaplanýar.
Çiçek keseli sebäpli ölüm derejesi 15%-den 2,5%-e çenli azaldyldy. Bu üstünlik boldy.
Emma adamlar nazara almaýarlar, munuň fanatik puritan jenap Cotton Mather tarapyndan alnyp barlan dogry bir barlag däldigini.
Toparlar düýbünden deňeşdirip bolmajakdy. Tesadüfi paýlaşma ýokdy.
Sanjym edilenler bilen sanjym edilmedikler açyk-aydyn örän tapawutly toparlardy.
Şeýle-de üstünlik çäkli bolmaly, sebäbi jenap Cotton Mather bu sanjym kampaniýasy döwründe 14 gün öýünde gizlenmeli
boldy, aýaly başga ýagdaýda ony linch ederdiler diýip gorkdy.
Şonuň üçin agyr saglyk hadysalary we ölümler bolmaly eken.
Aýtmaly, jenap Cotton Mather hem şol ýerde jadygärlik sudlaryny geçirdi.
Hawa. We Ýewropada hem üstünlik taýdan ýagdaý gowy däldi.
Eger şu ýere seretseňiz, bu Kopenhagenden alnan statistikalardyr we ol her ýylki çiçek keseline bolan ölüm derejesini görkezýär.
Bu ýerde inokulyasiýa hassahanasynyň nirede açylandygy we täzeden ýapylandygy görkezilýär.
Sanlarda hiç zat üýtgändigini görkezýän hiç zat ýok.
Şonça üstünlik.
Eger-de siz Kopenhagende we başga ýerlerde girmedik bolsaňyz, onda ähtimal, Boston-da hem bolmady.
Medisina taryhy baradaky köp kitaplarda agzalmaýan zat şundan ybarat: 1729-njy ýylda, Lady Wadley Montagu bu
pikiri öňe sürenden sekiz ýyl soň, Britaniýanyň parlamenti eýýäm inokulyasiýalary gadagan edipdi.
1743-nji ýyldan soňra diňe şolardan soňra gaýtadan bir zatlar amala aşyryldy.
Wena şäherindäki Mariýa Terezanyň şahsy lukmany şol wagt akyllylyk bilen şeýle diýdi: aristokratlar
we baý adamlar adatça suğak keseli bilen ölýärler.
Bejerilmedik koloniýa bejergi bolmazdan ýaşap galýar.
Bu hem kiçi çotgaň hakykatdanam agyr kesel däldigini görkezýär.
Çiçek diňe bu inokulyasiýa görnüşinde agyr kesele öwrüldi.
We bu taryha täsir etdi.
Çiçäk däl, eýsem vaktsiniýa.
Bu ýerde size iki görnükli ölümü görkezjek.
Çepde – XV Louis; sagda – Bawariýanyň soňky Wittelsbachy.
Onuň nesli, güman edilýän çiçek keseli sebäpli ölümi bilen, Maksimilian III Jozefde öçdi.
Ikisi hem suçuk keseli sebäpli ölendigi aýdylýar, biri 64 ýaşynda, beýlekisi 50 ýaşynda.
Olaryň ikisiniň hem umumy tarapy şunda: olar örän söýülýän hökümdarlardy.
Adamlar olaryň hökümdarlygynda gülläp ösdi.
Biz doly ynanýarys, Louis XV 64 ýaşynda suwçi keseline tutulup bilmezdigine, sebäbi ol bu keseli
çagalykda geçiren we suwçi ömürboýy immunitet berýär.
Louis XV 64 ýaşynda özüne seredip: "Eger çagalykda çeçäk kesendigimi bilmesem,
häzir hem çeçäk kesendigimi aýdardym" diýdi.
Ol jan berdi. Bu, ähtimal, suwçi keseline garşy sanjym bolmaly.
Max III Jozef halkyny sanjym edilmäge buýrandygy, emma özü hemişe sanjym edilmekden ýüz öwürendigi aýyplanylýar.
Kämil saglykda 50 ýaşynda suğak kesenden ölmegiň mümkindigine şübhe edip bolýar.
We başga-da köp bar.
Wenada iki Habsburg imperatory hem çiçek keseli sebäpli öldi.
We bizi oýlanmaga mejbur etjek birnäçe zat bar.
Ölen asilzadalaryň durmuş derejesi örän ýokarydy.
Emma suçuk hakykyda garyp etraplaryň, garyplaryň keseli eken.
Bu nähili bolup biler?
Ol hemişe çagalyk keseli boldy.
Näme üçin saglygy doly bolan garry adamlar suwçi keseline duçar bolup bilerler?
Şol wagtlarda başga hiç bir lukman ulularda suğak keseli görmändi.
Hem-de has möhümi, hemmeler çeçeniň örän ýokuşlydygyny bilýärler.
Emma dolandyryjylar we beýleki asylzadalaryň ölen ýerinde kiçi çotga keseli we ondan ölen adamlar ýene-de ýüze çykmady.
Olar ýokuşly däldiler we açyk-aydyn başga adamlary ýokuşdyrmadylar.
Emma olaryň umumy başga bir aýratynlygy hem bar.
Ähli hökümdarlar kilisäni duşman hasap etdiler.
Olar kilisäniň salgytdan boşadylan statusyny aýyrmak isleýärdiler.
Onuň ölüminiň soňunda bolmady.
Meniň bu wakalara başga bir şaýatym bar.
Bu şol döwürde ýaşan rahibdir, Abraham A. Santa Clara.
Onuň hakyky ady Johann Ulrich Megerle boldy.
Hatda şol wagt hem ol Medi Corum lordlarynyň imtiýazy jezasyz öldürmek hukugydygyny aýtdy.
Şeýlelik bilen, adamzat taryhynda öldürmek üçin ygtyýarnama berlen ilkinji adam James Bond däldi; hakykatda,
Mr Megerle aýdşy ýaly, bu tejribe 13-nji asyrda lukmançylyk hünäriniň döredilmegi bilen girizildi.
Bular hemmesi artykmaçlandyrylan diýip pikir edýänlere, sanjym şonça ýaramaz bolup bilmez diýýänlere, men Hervé
Boviniň sanjym taryhy baradaky kitabyndan bir sitata getirdim.
Ol Leuven şäherinde emeritus professor.
Ol sanjym etmegiň gyzylkeş tarapdarydyr.
Şeýle hem Pasteur instituty bilen baglanyşykly.
Ol 2011-nji ýyldaky kitabynda ýazýar, inokulyasiýa, 1721-nji ýyldan Suttonyň usuly
girizilençä Ýewropada ulanylýan görnüşde, örän howplydy.
Ol şübhesiz dözülip bilinjek zadyň çäginde boldy.
Şonuň üçin ol hem dolayly ýagdaýda, ýöne gaty düşnükli beýan edýär, bu sanjymlaryň hem
mümkin bolan öldüriji gural bolup biljekdigini.
Eger adamlar bu adama gulak asypdylar, onda munuň hiç biri zerur bolmazdy.
Daniel Sutton akademiki lukman däl, eýsem ussat cerrah. Ol cerrahlar maşgalasyndan gelýärdi.
Ol 1750-nji ýyldan başlap sanjymlar geçirdi, ýöne täze usuly ulanyp.
We, ýeri gelende, bu prosesiň dowamynda köp pul gazandy.
Sanjym adaty raýatlar üçin 10 funt sterlin, baýlar üçin 25 funt sterlin boldy.
Ol günde takmynan 500-den 1000-e çenli edýärdi.
Şol wagtlar aýry öý 500 funt sterlinge durýardy. Bu onuň şol usul bilen bir günde birnäçe aýry öý gazanandygyny aňladýar.
Şeýle-de bolsa, ol durmuşynyň ahyrynda "Men bir-de bolsa näsagy ýitirmedim" diýip aýtandygy üçin hormat gazandy.
Ilki bilen ol has agyr täsirli çäreleri ulanmakdan saklandy. Bu, sanjym taryhynda köplenç unudylýar, sanjymlardaky
kömekçi maddalaryň hem köplenç ýeterlik ünsden düşürilmegi ýaly.
Çünki şol wagtlar sanjym alanyňyzda, resmi lukmançylyk size adala, antimoniý, merkuriý we
beýleki tagamly zäherli maddalary hem berýärdi.
Ol munuň hiç birini etmedi.
Ol oňa sanjym etdi we diňe arassa howa gerek diýdi.
Emma ol ähli zatlardan öň bir zady etdi. Eger adamlar Suttonyň gürrüňine gulak
asandylar, Covid sanjym betbagtçylygy hem bolmazdy.
Ol ýönekeý bir tejribe geçirdi.
Ol bir gezek gan çykarmadan irini diňe deri astyna kesdi.
Ol bir gezek derini kesip açdy, bu irini deri asty ýag dokumasyna syrtdy, soňra irini
myşsalara syrtdy we näme boljakdygyny görmek isledi.
Ol maksatly wakanyň deri üstindäki sanjym püstülalary, ýagny bu sanjymdan soň ýüze çykýan kiçi
çotga keseliň zyýansyz görnüşi bolandygyny anyklady.
Bu diňe derini inokwleýän wagty ýüze çykdy, deri asty ýag dokumasyna ýa-da myşsalara däl.
Näme üçin?
Aslynda bu gaty düşnükli.
Çünki immun ulgamyňyz deri astynda işleýär.
Biz çuňrak goýan zatlarymyz hemmesi betbagtçylyk.
Gynansak-da, lukmançylyk Mr Suttonyň döwründen bäri, 250 ýyl bäri muny amala aşyrmady.
Gynansak-da, onuň "Inokulyator" atly işi diňe 1796-njy ýylda çap edildi, şol wagtda Jenneriň
sanjymy eýýäm işe başlamak derejesine gelipdi.
Emma Sutton bize öwretdi: eger sanjymlar arkaly immun ulgamyna bir zat öwretmek isleseňiz, ol
diňe deri we selikli örtükler arkaly işleýär.
Bu ösüş mehanizmidir. Emma bir zat dokuma has çuň injeksiýa edilende bu ýüze çykmaýar.
Diňe deri, burun, boýun, akciğerler we hazm ulgamy immun ulgamyň ýadyna täsir edip biler.
Başga zatlaryň ählisi ýaralanmak ähtimallygy bolan bedeni zeperdir.
Bu Suttonyň uly üstünlik gazanmagy bolardy.
Emma jenap Jenner geldi.
Jenneriň pikirine görä, bu pikirde ol ilkinji däl-de, ondan öňki beýleki lukmanlar bilen bilelikde, süýtçü aýallaryň kiçik
çotga yzlarynyň bolmazlygyna sebäp bolan zyýansyz mal çotga,
Emma owadan ak deri reňkini saklap galdy we sanjym üçin ulanylanda adam çeçen iriniň oňat ornuny tutup bilerdi.
Emma sütçiler hakykatda diňe täze, pasterizasiýa edilmedik sygyr sütüni içdikleri üçin sagdyn galýardylar we owadan deri eýe
bolýardylar. Munuň sygyr çigeri bilen hiç hili baglanyşygy ýokdy.
Näme üçin? Sebäbi olar örän seýrekdi.
Jenner özü hiç haçan öz sanjymyň täsirliligine delil hödürlemedi we ahlaksyz synaglar geçirdi.
Meselem, ol bagbançysynyň ogluny bu sygyrçiçi keseli sanjymy bilen sanjady we çagany kiçiçiçi
keseline duçar edip, näme boljakdygyny görmek üçin synady.
Ol ogluny hem sanjym etdirmekden çekinmedi. Adatça munuň barada hem okamaýarsyň.
Onuň ogly bu sanjymdan soň akyl taýdan maýyp boldy we 21 ýaşynda aradan çykdy.
Bu Jenner, sanjym gahrymany.
Birnäçe ýyl ozal jenap Jenneriň şol wagt iberipdi şol köne probtiwarlary hem barlan.
Onda hiç hili mal sepmisi ýokdy.
O ýerde at çäýresi bardy, ýa-da belki-de diňe gurap galan bir zat, dünýäniň dört bir
künjegine iberilen, elbetde hiç hili peýdasyz zat.
Jenneriň girizilmeginden soň Angliýada bar bolan az sanly statistika size çep tarapda kiçik
suwçi keseli sebäpli bolan ölümleri görkezýär.
Biz 1853-nji ýyldan bäri hökmany sanjym ederdik.
14 000, 20 000 we soňra 44 000 kiçi çotga ölümi bilen epidemiýa.
Adamlar haýal-haýal sanjymyň hakykatdan-da çeçäk keseline bolan ölümlere sebäp bolýandygyny duýdular.
Soňra, aýdalyň, tejribäni geçiren bir şäher bardy. Ony şu ýerde görüp bilersiňiz. Ol Leýster şäheridir.
Men ýene-de gaýdyp barýaryn.
Leicester şäheri şäher geňeşi arkaly şäher çäklerinde hökmany sanjymlaryň mundan beýläk ýerine ýetirilmejekdigini aýtdy.
Majburly sanjym indi ýerine ýetirilmeýär.
Şondan soň Leicester şäherinde hökmany sanjym girizilen beýleki şäherlere garanyňda çeçegiň
ýokuşma ýagdaýlarynyň we ölümleriniň sany iň pes boldy.
Bu hem 19-njy asyryň ahyrynda we 20-nji asyryň başynda bolup geçen wakalaryň dowamynda hem aýdyň boldy.
Bu ýerde siz suçiçeň keseli sebäpli we suçiçeň sanjymy sebäpli bolan ölümleriň sanyny görüp bilersiňiz.
Egri çyzyklar esasan deň beýiklikdäki gymmatlyklary görkezýär.
Bu, sanjymyň gyzylbaş tarapdarlarynyň hem ölüm derejesini azaldýandygyny aýdyp bilmejekdigini aňladýar.
Emma diňe ölümler däl; agyr maýyplyklar hem bardy.
Çiçan keseline garşy sanjym üýtgedileninden soň menenjit ýüze çykdy.
1924-nji ýylda Pragada bir patolog awtopsiya wagtynda ilkinji gezek anyk baglanyşygy kesgitledi.
Onuň näçe wagt alýandygyny görüp bilersiňiz. Şonuň üçin 125 ýyl. Sanjymyň girizilmeginden 25 ýyl soň.
Ilkibaşda bu hadysanyň hemmesiniň menenjit döredýändigi anyklandy.
Elbetde, bu ozal hem bolupdy.
We 1953-nji ýylda Karlsruhde sanjym zeperiniň ykrar edilmegi üçin başga bir adamyň ömrüni, ýagny bir nesli, 30 ýyly aldy.
Şol wagta çenli, sanjymlar 250 ýyl bäri alnyp barylýandygyna garamazdan, sanjym zeperleri barada hiç hili resmi hasabat ýokdy.
Alman Federatiw Respublikasynda, çeçäk keseli ýok bolan hem bolsa, 1949–1979-njy ýyllar aralygynda çeçägiň 7 tassyklanan
ýagdaýy, RKI we Paul Ehrlich Instituty tarapyndan ykrar edilen 360 sanly sanjym bilen baglanyşykly ölüm
we azyndan 984 hemişelik zeper ýagdaýy hasaba alyndy.
Şonuň üçin 1979-njy ýylda suwçi keseli ýok edildi diýip yglan edildi, sebäbi diňe şonda suwçi
keseline garşy sanjym tapgynlaýyn ýatyrylyp bilindi.
Bolmasa, çiçek keseline garşy sanjym dowam etmeli bolardy.
Emma munuň mümkinçiligi ýokdy.
Men amerikan lukmany, sanjym tarapdary we ABŞ goşunynyň öňüni alyş lukmançylygy boýunça medisina
direktory bolan bir adamyň sözleri bilen jemlemek isleýärin.
1940-njy ýylda, sanjym taryhynyň takmynan 250 ýyllyk döwründen soň, ol aktiw we passiw immunizasiýanyň ähli
meselesiniň henizem synag tapgyrynda galýandygyny aýtdy.
We indi biz ýene-de bu işiň tutuşlygyna näderejede synag tapgyrynda durandygyny gördük.
Eger belli bir wagt geçenden soň hem ýagdaý şeýle bolsa, onda adam diňe näme üçin sanjymlar
henizem mesele bolup galýandygyny sorap biler.