Iň bolsun ýa-da bolmasyn, biz soňky etapda girýäris.
Şuňa meňzeş gün gaty çalt geçýär.
Biz soňky tapgyra girýäris, indi IT senagatynyň iki hakyky ussaty bilen.
million adam, baş çykyşçy aýdansyz aýyplanyp birnäçe aý türmede saklananda, onuň üçin gorkdy.
Ol daşarda gaýdyp gelensoň, derrew hakyky ýüzüni görkezýär we boýun egmeýän ahlak batyrlygyny görkezýär.
Ony biziň dördünji oglumyz Elias sorag edýär.
Elias ahyrynda IT hünärmeni – ol Kla.TV we AZK-de ýüzlerçe tehniki hünärmeni, şol sanda
biziň ähli IT hünärmenlerimiziň ýolbaşçysy.
Elias biziň ähli tehniki infrastrukturamyza hem jogapkärdir we ol özü we topary häzir işleýän täze IT
döredijiligi bilen esasy prezentasiýany tamamlar.
Emma ilki bilen bu adamyň durmuş hekaýasyna seredeliň – men aýdardym – ol hakykatdan hem
biziň döwrümiziň gahrymany hökmünde sylaglanmaly.
Men aýdýaryn: "20-nji AZK-a hoş geldiňiz – Michael Ballweg!"
• Michael Ballweg Stuttgartden bolan nemes telekeçi we programma üpjünçiligi işläp düzüjisi.
• 1974-nji ýylda Germaniýanyň Wertheim am Main şäherinde doguldy.
• 1996: Stuttgart Hyzmatdaş Bilim Uniwersitetinde ikiugurly okuw programmasynyň başlanylmagy, 1998-nji
ýylda iş dolandyryşy boýunça diplom bilen tamamlanmagy.
• 1998-nji ýylda ol halkara işçi güýji bilen media access GmbH IT kompaniýasyny esaslandyrdy.
Onuň esasy müşderilerine Bosch, ZF, thyssenkrupp, Mercedes Benz we başga-da köp kompaniýalar girýärdi.
Ol Robert Bosch GmbH üçin 120-den gowrak taslamany tamamlady.
• 2020-nji ýylda ol üýtgeşmek islegi we bir ýyllyk dünýä boýunça syýahaty sebäpli Bosch-a IT önümini ýarym million ýewroya satdy.
Emma soňra COVID-19, karantinalar, internetde ukyply hünärmenleriň seslerini senzura
etmek, demonstrasiýalara gadaganlyk we ş.m. geldi.
Bu wakalardan täsirlenen ol, demokratiýany, konstitusiýany we açyk ara alyp maslahatlaşmagy
goramak üçin öz çykdajylary bilen kampaniýa başlatdy.
• Michael Ballweg "Querdenken" hereketini esaslandyrdy we meýilleşdirilen pandemiýa döwründe Federal Respublikada ähtimal
iň uly parlament daşyndaky oppozisiýany köçelere çykardy.
• 2022-nji ýyldan bäri ol sanly giňişlikde azatlygy ösdürmek üçin çuňňur IT bilimlerini ulanýar.
• 2022-nji ýylyň iýun aýynda Stuttgart şäher prokuraturasy Ballweigi Querdenken-711 bilen baglanyşykly
aldaw we pul ýuwmak aýyplamalary bilen tussag etdi.
• Tuzamada dokuz aýdan soň, Michael Ballweg aýyplamalar "aldaw synanyşygy" diýlip peseldileninden soň boşadyldy.
• Ol türmeden wagtynda salgyt deklarasiýasyny tabşyrmandygy üçin, oňa salgyt tölemekden gaçmak synanyşygy hem aýyplama goýuldy.
• Onuň maliýe serişdeleri şu güne çenli muzlatylan bolup galýar.
• Michael Ballwegi hereket edip bilmejek ýagdaýda goýmak üçin edilen ähli synanyşyklary häzire çenli
şowsuz boldy we onuň ynançlarynyň otuny söndürip bilmedi.
Michael Ballweg 20-nji AZK-de myhman bolup, IT hünärmeni we AZK-niň esaslandyryjysy Ivo Sasek-iň ogly Elias
Sasek bilen "Her ýerde AI gözegçiligi döwründe sanly azatlyk" mowzugy boýunça söhbetdeşlik geçirýär.
Hawa, Maýkel, biziň bilen bilelikde bolmagyňyz uly hormat.
FOCUS Online we esasy metbugat sizi "ýan pikirleme hereketiniň iň howply ýolbaşçysy"
diýip atlandyrdy. Meniň pikirimçe, bu adalydy.
Biz meditasiýa etmek we parahatçylyk hem-de azatlyk ugrunda durmak ýaly howply işleri etdik, demonstrasiýalarda köp tans
etdik, biz munuň bilen ýönekeýçe ylalaşmajakdygymyzy görkezdik. Şonuň üçin ruhy
nukdaýnazardan biz elbetde häzirki ulgama örän howplydyrys.
Häzir hemmämizi gyzyklandyrýan, esasanam bu klipi görenimizden soň sorag: türmä basylyşyňyzdan soň näme boldy?
Bu aýyplama häzir nähili ýagdaýda? Hemmesi çözülip gutardy, ýa-da henizem gepleşikler we sud diňlenişigi
seneleri garaşylýarmy? Siz bu barada nähili garaýarsyňyz?
Hawa, men hakykatdanam 2020-nji ýylda etmek isleýän zadyňyzy edýärin.
Men dünýäniň töweregini syýahat etjek, ýöne biraz başgaça usulda.
Men şu gün siziň bilen şu ýerde bolup, bu ýerde bolanyma örän şat. Meniňçe, bu ýer örän
owadan. Şonuň üçin çagyranyňyz üçin köp sag boluň.
Derňew işinde indiki ädimler nämeler? Ilki bilen, Stuttgart sebit sudy aýyplamalaryň dowam
etmegine rugsat bermezligi barada karar çykardy.
Soňra Ýokary kazyýet işiň häzir diňlenmegi zerurdygyny karara baglady. 1-nji oktýabrdan başlap, 60 gün diňlenişler bellenildi.
Has agyr jenaýatlar üçin näçe gün kesgitlenendigini görmek üçin beýleki sud işlerine seredip bilersiňiz: olar has-da az.
Başgaça aýdylanda, olar meni we advokatym Ralf Ludwigi diňe meşgul saklamak we soňra bizi maliýe taýdan batyrmak isleýärler,
sebäbi şeýle sud işi tebigy ýagdaýda köp pul talap edýär.
Meniň ähli maliýe serişdelerim muzlatyldy, ýöne men şu ýyl Berlinde uly bir demonstrasiýa gurnap gelýärin.
Şu ýagdaýda men diňe biz ruhdan düşjek däldigimizi, tersine, özümiz saýlap alan parahatçylykly
ýolumyzda berk we ygrarly dowam etjekdigimizi görkezýärin.
Hawa, indi siz munuň alamatyny berdiňiz. 2020-den 2022-nji ýyla çenli siz sahnada we halkyň öňünde ajaýyp görkezmeler geçirdiňiz.
Biz hemmämiz 2020-nji ýylyň 1-nji awgustyny elbetde ýatda saklaýarys.
Polisiýa size 800 000-den gowrak gatnaşyjynyň bardygyny aýtdy. Siz muny "Richtigstellung!" (Düzediş!) atly
kitabyňyzda ýazdınız. Soňra esasy metbugat habarlarynda we ş.m. şeýle diýdi: "20 000 bardy."
Häzir näme garaşyp biljekdigimizi bize aýdyň.
Hawa, takyk aýdanyňda, ol geljek hepde 3-nji awgust bolar.
Biz uly demonstrasiýa ýörişi geçireris, ol täzeden sagat 12-de başlar.
Meniň üçin "lateral pikirlenme" hemişe merkezi däl hereket bolmagy örän möhümdir.
1-nji awgust örän ajaýyp boldy, sebäbi esasy sahnany eýeläp, köp gatnaşyjy öz demonstrasiýa enjamlaryny
getiripdi. Soňra demonstrasiýa hakykatdanam Straße des 17. Juni köçesinde başlandy .
We häzir biz takyk şoňa ünsi jemleýäris. Hereket merkezsizleşdi. Indi biz ony täzeden jemleýäris.
Elbetde, men köp başlangyçlaryň öz programmalaryny işläp düzjekdigine umyt edýärin, sebäbi dört tema bar.
Birisi "Korona bilen ylalaşmak" mowzugy, beýlekisi "azatlyk" mowzugy, şol sanda "sanly azatlyk" mowzugyny hem öz içine alýar,
üçünjisi bolsa şu döwürde örän möhüm bolan "parahatçylyk" mowzugy. Emma şeýle hem "üýtgeşmeler üçin mümkinçilikler" mowzugy.
Çünki köp adam üýtgemek isleýär, ýöne mümkinçilikleri nirede tapjakdyklaryny bilmeýärler.
Şonuň üçin islendik başlangyç öz ýük awtoulagy bilen Berlinä gelip, teklip edilen
çözgüdini, üýtgeşiklik programmasyny hödürläp biler.
Hawa, ajaýyp. Indiki hepde üçin barmy?
Gowy. Biz munuň üçin sabyrsyzlyk bilen garaşýarys. Bu şübhesiz başga bir ajaýyp çäre bolar.
Size iň gowy arzuwlarymyzy bildirýäris we mümkin boldugyça size goldaw bereris hem geleris. Ajayyp.
Sag boluň.
Hawa, gepleşigimiziň esasy mowzugyna geçeliň.
Biz siziň karýeräňiz barada öň eşitdik, ajaýyp karýera. Siz özüňizi "sanly aktiwist" diýip hem atlandyrýarsyňyz.
Siziň digital-aktivist.de web sahypaňyzda meniň gysgaça sesli okamak isleýän bir ýol görkeziji ýörelge bar.
Şol ýerde şeýle ýazýarsyňyz: "Ýan pikirleme şahsy jogapkärçiligi we öz-özüni kesgitlemegi
aňladýar. Elbetde, bu sanly giňişlige hem degişlidir."
AI , sanly gözegçilik, şu 20-nji AZK-de hem bir tema bolup durýar, we biz häzir ony ara alyp maslahatlaşarys.
Men gysgaça iki sitatany ara alyp maslahatlaşmagymyzyň binýady hökmünde aljak.
Mysal üçin, Hindistanyň premýer-ministri Narendra Modi maglumatlaryň täze nebit we täze altyn
bolandygyny aýtdy. Bu batyr beýanatdyr. Nebit, altyn. Ol maglumatlaryň täze altyn bolandygyny aýdýar.
Ikinji sitata Dünýä Ykdysady Forumynyň (WEF) geňeşçisi Yuval Noah Harari tarapyndan aýdylýar , ol şeýle diýýär:
"Maglumatlary kim gözegçilikde saklasa, geljege eýe bolýar – diňe adamzadyň däl, eýsem ömrüň geljegine hem."
Şu gün bu ýerde tehniki nukdaýnazardan maglumatlar bilen gowy tanyş bolmadyk köp adam bar.
Maglumatlar bilen näme bolýar? Ol nähili işleýär? Ş.m.
Bu iki beýanat nähili düşünilmeli? Bu amalda näme aňladýar?
Häzirki wagtda jemgyýetçilik şahsyýetleriniň şeýle ekstremal beýanatlary berilmegi nähili işleýär?
Esasanam bu ýerde hemmeler tarapyndan ýokary baha berilýän Yuval Noah Harari. Bill Gates, Mark
Zuckerberg we ş.m. Muny bize düşündirip bilersiňizmi?
Hawa, diňe bu kompaniýalaryň fond biržasyndaky bahalaryna seretmeli.
Bu korporasiýalar häzirki wagtda dünýäniň iň uly korporasiýalary bolup, şonuň üçin hem iň güýçlileridir. Bu bolsa,
elbetde, saglyk üçin zyýanly bolan güýjüň jemlenmegine getirýär.
Biz hemmämiz bu ulgamlara çekildik, sebäbi olar örän ulanyja amatly ýa-da örän ýönekeýdi. Bir döwür mobil
telefonlary mugt paýlaýardylar. Bir ýewro töläp, olary şertnamaňyza goşup, bu sanly ekosistemalara girip bilerdiniz.
Siz bu dünýäde hiç zat mugt däldigini, azyndan bar bolan ykdysady gurluşlary nazara alsaňyz, düşünmeli.
Eger men pulum bilen tölemeýän bolsam, onda elbetde maglumatlarym bilen töleýärin.
We näme üçin bu uly korporasiýalar biziň maglumatlarymyza şonça gyzyklanýarlar? Sebäbi olar ony
şahsyýet profilini döretmek üçin ulanyp bilerler.
Men pikirimçe, iň oňat ýagdaýda hem olar ony reklamalar arkaly manipýasiýa üçin ulanýarlar. Käbir adamlar muny eýýäm göz öňünde
tutandygyny pikir edýärin. Meselem, stol başynda Ispaniýada dynç alyş barada gürleşýärsiňiz. Ertesi gün bolsa
Ispaniýa syýahat teklipleri baradaky bir reklama peýda bolýar.
Bu sanly enjamlar – Edward Snowden 2014-nji ýylda eýýäm munuň üstüni açypdyr – hemişelik ýakyldy we
yzygiderli bizi gözegçilikde saklaýarlar. Indi bolsa, elbetde, sun'iy aň muny has-da hiylaçylykly edýär.
Käbirleriňiz muny eýýäm bilýärsiňiz. Nevada çölünde NSA tarapyndan dolandyrylýan uly maglumat
merkezleri bar, ol ýerde bu maglumatlaryň ählisi ýygnalýar.
Şu wagta çenli bu maglumatlaryň ählisini merkezi, çykdajyly işleniş üçin Nevadaya ibermek üçin zähmet çekmeli boldyňyz.
Indi indiki tehnologiýa gelýär. Bu, sun'iy aňyň göni mobil telefonyňyza gelýändigini, yzygiderli diňleýändigini, siziň
şahsyýet profiliňizi döredýändigini we soňra ýygnalan bu maglumat toplumyny ibermek bilen işini tamamlaýandygyny aňladýar.
Şahsy gizlinlik näme üçin şonça möhümdir? Men meseläniň özenine gelmek isleýärin, sebäbi köp adamlar aýdýarlar:
"Hawa, meniň gizlinjek zatym ýok, meniň üçin alada däl."
Elbetde, ilkinjiden, ol giňden manipýasiýa üçin ulanylýar. Emma ikinji möhüm nokat hem bar: internet hiç haçan unutmaýar.
Mysal üçin, men Kla.TV-i synlapdym – we munuň bilen habarly. Bir pursat gelende Kla.TV kanunsyz hasaplansa we
hökümet "Bu programma indi kanunsyz" diýse, elbetde, ähli ulanyjylaryň kimdigini anyklap bolardy.
We hiç haçan bilmeýärsiň, kanunlar şu günlerde örän çeýe... Soňra şeýle hem aýdyp bilersiň: "Geçmişe
seredeniňde, häzir hemmeler munuň üçin jerime tölejek."
Şonuň üçin internetiň hiç haçan unutmaýandygyny hakykatdanam bilmelisiň.
Şonuň üçin meniň üçin gizlinlik hem sanly özüni goramakdyr.
Bizden alynýan esasy hukuklarymyzy işjeň goramaly. Bu bolsa "sanly aktiwist" düşünjesiniň esasy pikiridir.
Ýan pikirleme hemişe parahatçylykly hereketdir, we biz başga tarapdan energiýamyzy
parahatçylykly çekip alýarys, diňe gatnaşmazlyk arkaly.
Biz koronawirus çärelerine ýa-da sanjymlara gatnaşmaýarys. Şeýle hem, indi biz uly korporasiýalara öz maglumatynyzy erkin
islegimiz bilen bermekden ýüz öwürýäris, olar men häzir düşündirip geçen işleri ýerine ýetirip bilsinler diýip.
Ajaýyp!
Men hem Harariň ikinji sitatasyna gysgaça degmek isleýärin.
Şonuň üçin "1984" atly kitaby bilýän her kim, taryh yzygiderli täzeden ýazylýan ýagdaý, ol şony nazarda tutýar.
Çünki ahyrsoňunda maglumatlary kim gözegçilik edýän bolsa, uly süni aň ulgamlaryny kim dolandyrýan bolsa... biz
häzir gözleg motorlaryndan soraglarymyza jogap berýän süni aňlara geçmegiň şaýatçysy bolýarys.
Häzirki wagtda bu süni aňlar henizem deň derejede tarapsyz, ýöne olar elbetde düwme basylanda
çalşyrylyp, düýbünden başgaça bir hekaýany aýdyp bilerler.
Soňra göz öňüne getiriň: mekdepde okuwçylara, çagalara bu gurallary nähili ulanmalydygy öwredilýär,
soňra olara düýbünden täze bir hekaýa gürrüň berilýär.
Kitaplar indi elýeterli däl ýa-da kitap okamak indi moda däl.
Maglumatlara elýeterliligi bolan we olary dolandyrýan adam hem gürrüňi kesgitleýär we netijede hakykaty kesgitleýär.
Hawa, örän gowy düşündirildiňiz, köp sag boluň.
Emma häzirki jemgyýetimizde, eger mobil telefonyňyz ýok bolsa, hakykatdan hem daşarda galýarsyňyz.
Bilmelisiň, men akylly telefonumy örän aňly we yzygiderli ulanýaryn; mysal üçin, ony diňe internet kabeli arkaly we
hakykatdan-da başgaça ulanyp bolmajak programmalary ulanýaryn.
Emma eger-de siz şu gün aragatnaşykdan doly kesilmek islemeýän bolsaňyz – ýa-da häzirki döwürde mümkin bolşy ýaly
salgyt edarasyndan hem – onda siz ýönekeýçe çetleşdirilýärsiňiz.
Bu ýerde men siziň öňe sürýän we meniň üçin örän gyzykly bolan bir taslamany belläp geçmek isleýärin. Ony
"erkinlik mobil telefony" diýip atlandyrýarsyňyz we onuň üçin amaly çözgütleri işläp düzdiňiz.
Men seniň amaly ädimleriňi nähili akyllylyk bilen amala aşyrýandygyňa haýran galýaryn. Sen "bunu etmeli,
şony etmeli" diýmeýärsiň, eýsem oturyp: "Häzirçä hiç kim etmedi, şonuň üçin men ederin" diýýärsiň.
Munyň üçin alkyş aýalyň!
Hawa, bize aýdyň, bu "azatlyk mobil telefony" näme barada? Ony nädip oýlap tapdyňyz? Ol nähili işleýär?
Ilki bilen, smartfony ulanmak ýa-da ulanmazlyk baradaky mowzuk boýunça birnäçe söz aýtmak isleýärin.
Bolýar, biz häzirki zaman jemgyýetimiz. Biz daş döwrüne gaýdyp gitmek islemeýäris.
Men IT telekeçimen, şonuň üçin munuň bilen gowy tanşym. Men aňsat we netijeli işlemäge
mümkinçilik berýän döwrebap gurallary isleýärin.
Emma men islänok, beýleki tarap her wagt meniň maglumatyma göz dikmegini.
Soňra näme boldy: 2021-nji ýylda meniň mobil telefonda Querdenken demonstrasiýalarynyň köp
suraty we wideolary gara reňke öwrüldi. Bu Apple-di.
Apple birden "Biz seni gorap, şonuň üçin enjamyňy skanirleýäris" şygary astynda maglumatlary redaktirledi.
Meniň üçin bu sanly senzuranyň nirelere çenli barandygy düýbünden aýdyň boldy.
Soňra men diňe internetde girdim – açyk çeşmeli programma üpjünçiligi bar, ol mugt programma
üpjünçiligi bolup, internetde erkin elýeterlidir.
Açyk çeşme diňe bir çeşme koduny hem görüp biljekdigiňizi aňladýar.
Ol uly korporasiýalardan tapawutlylykda teklip bermegi halaýan adamlar tarapyndan işlenip düzüldi.
Şol wagt men LineageOS bilen tanyşdym. Bu mobil telefonlar üçin mugt operasiýa ulgamy bolup, takmynan 250 dürli modeli goldaýar.
Soňra men: "Men diňe synanyşyp görerin" diýdim.
Elbetde, men hem Apple ekosistemasyndan gelýärin. Ony arkada goýmak aňsat däldi. Şonuň üçin men muny paralel ýagdaýda etdim.
Şonuň üçin men köne iPhone-ymy saklap, täze mobil telefony hem paralel ulandym, şonuň netijesinde belli bir pursatda diňe täze
telefona mätäç boldum. Meniň pikirimçe, şeýle üýtgeşlikleri girizeniňizde iň möhümi şudur: işi düýbünden
kesip geçmezlik we soňra ejir çekip, "Indi men işläp bilmeýärin" diýmekden gaça durmak.
Hawa, ähli enjamlarym maňa alynanda we türmeden çykanymda, men tebigy ýagdaýda täze enjamy ulanmaga başladym.
Men öňdebaryjy bolanym üçin, sanly aragatnaşyk bolsun ýa-da pul.
Meniň bank hasabym ýok. Bu meniň häzir şol ýerde hem çözgüt tapmak üçin gaty zähmet
çekýändigimi aňladýar. Sen şeýle nähili ýaşaýarsyň?
Möhümdir, ähli wideolar "digital activist" web sahypasynda mugt elýeterlidir. Biz hemişe ähli zady mugt bermäge endik.
Özleri bu işi ýerine ýetirmäge ýeterlik derejede ynamly bolmadyklar üçin hem iş atölyleri bar. Emma esasy pikir
ýerli toparlaryň özlerini döretmegi we guramalaşdyrmagydyr.
Hemişe biraz has tehniki düşünjesi bolan adamlar bar. Beýlekileriň bolsa dürli başarnyklary bar.
Bir-biriňize kömek edeniňizde bolsa, bu örän çalt köpelýär.
Men "Querdenken" bilen bolşy ýaly şony edýärin. "Querdenken" bilen biz merkezi däl toparlary döretdik.
Münhende hem-de Berlinede eýýäm sanly aktiwistler bar.
Ol ýerde has çalt köpelýär, meniň bolsa bir ýylda 20 gatnaşyjy bilen takmynan 20 okuw kursyny geçirmegime garamazdan.
Biz 400 adama ýetdik. Emma bu meniň üçin ýeterlik däl.
Şonuň üçin, eger men dogry düşünýän bolsam, bu "erkin mobil telefon" gurmak üçin etdirilen işiňiz – ähli görkezmeler,
hepdelerläp çeken zähmetiňiz – digital-aktivist.de saýtynda mugt öwrenip bolýar we ony durmuşa
geçirmek üçin ýerli toparlar döredip bolýarmy?
Hawa, açyk çeşme prinsipi şundan ybarat: özüňiz goşant goşup bilersiňiz.
Açyk çeşme diňe kod ýazmak we belki-de şol ýagdaýda kömek etmek bilen çäklenmeýär.
Emma bu, şeýle hem bu okuw wideolaryny döretmek we adamlara onuň nähili işleýändigini düşündirmek barada.
Bu hem açyk çeşmäniň işjeň bölegidir.
We biz başgalaryň eden bu ajaýyp mugt binýady tapdyk.
Bu bolsa häzir biziň şoňa goşýan goşantymyz, diňe kömek ederis diýmek bilen.
Önüm ösdürmek köp bölekden ybaratdyr. Şonuň üçin adatça programma üpjünçiligi işläp düzmegi ýerine ýetirýärin.
Soňra hili kepillendirmek hem bar. Emma elbetde, dokumentasiýa, görkezmeler we goldaw hem bar.
Programma üpjünçiligi işläp düzüjiler dokumentasiýa ýazmagy hakykatdanam halamaýarlar. Şonuň üçin biz: "Biz munuň
üstünden geleris we adamlar üçin ony örän aňsat ederis" diýdik.
Gaty ajaýyp iş, ajaýyp iş.
Hawa. Men şu ýerde başga bir sorag bermek isleýärin, ol sorag birnäçe hepde ozal Şweýsariýada gyzgyn ara alnyp maslahatlaşyldy.
Mälim boldy, bir žurnalist ABŞ-nyň käbir kompaniýalary bilen habarlaşyp, 1,3 million şweýsar mobil telefonynyň
hereket maglumatlaryny birnäçe müň şweýsar frankyna satyn almaga başardy. Bu indi Şweýsariýada hem boldy.
Žurnalist mobil telefonyň nirede we haçan takyk bolandygyny görkezdi we şeýle diýdi: Men bu maglumaty kanuny ýagdaýda
elde etdim. Men bu maglumaty marketing maksatly satýaryn.
1,3 million, bu 8 millionyň takmynan 20 göterimidir.
Indi bolsa sorag: Freedom Mobile telefony – bu kompaniýalar Freedom Mobile telefony bilen meniň
maglumatlarymy indi satylmak üçin teklip etmezlermi?
Bu biziň nähili ýakyndan gözetlenýändigimizi görkezýär. Olar bu maglumatlaryň anonimdigini aýdýarlar.
Emma maňa şeýle diýip bilmeýärsiň: eger ýerleşiş maglumatlaryny görüp bilseň we ol maglumatlar gijäniň ortasyndan ertirki sagat
5-e çenli bir nokatda bolsa, onda onuň nirede ýaşaýandygyny bilýärsiň. Şeýle hem munuň arkasynda kim
durýandygyny görüp bilersiň, diňe olary gabat getirmeli.
Bu howp "azatlyk mobil telefony" bilen aradan aýrylýarmy?
Hawa, elbetde. Sebäbi bu ... Mysal üçin, köp adamlar ulanyş şertlerini indi okaýanok.
Şonuň üçin men Google Haritalar ýa-da Google navigasiýa üçin ulananymda, bu önüm gaty gowy işleýär, sebäbi
köp adamlar yzygiderli öz maglumatlaryny oňa iberýärler.
Elbetde, Google olary seljerýär we meniň şol bir wagtda göni maglumatlary derrew görüp biljek derejede ajaýyp önüme öwürýär.
Men başgalaryň ýerleşýän ýerlerini hem paýlaşyp, hemmesini yzarlap bilerin.
Men öňem aýdşym ýaly, önüm mugt. Şonuň üçin biz önümiň özümiz.
Şonuň üçin bu korporasiýalar soňra bu maglumatlary satyp bilerler.
Facebook, meniň pikirimçe, eýýäm şeýle diýdi: eger surat ýükleseniz, suratyň awtorlyk hukugy bize
degişlidir. Köp adamlar muny bilmeýärler. Häzir bu köp sanly süni aň ulgamlarynda hem bolup geçýär.
ABŞ-da sun'iy intellekt arkaly döredilmegine garşy çykan bir aktrisa bardy.
Ol ulanyş şertlerini berjaý etmändigi üçin ýeňildi.
Bu, aýdylşy ýaly, onuň häzir wirtual awatar hökmünde ýaşaýandygyny aňladýar. Bu
korporasiýalara onuň lisenziýasyz ulanmak rugsady berilýär.
We biz muny takyk şeýle edýäris: bu açyk çeşme çözgüdi ulanmak bilen, ol maglumat tygşytly we
uly korporasiýalara hiç hili maglumat ibermän.
Elbetde, men mobil telefondaky dürli funksiýalary hem işjeň öçürip bilerin, ýerleşiş funksiýasyny ýa-da, elbetde, Wi-Fi-ni.
Elbetde, köp adamlar hem muny bilmeýärler. Wi-Fi hem ýerleşişi yzarlamak we kartalaşdyrmak üçin ulanylýar.
Men şol ýerde bu zatlaryň hemmesini öçürip bilýärin. Emma elbetde, muny gaýtalap-gaýtalap aňlylyk bilen etmeli.
Biz şu gün nahar wagtynda meniň mobil telefonyma seredik. Aýtmaly, telefonda ýerleşişi yzarlamak häli hem ýakylypdy.
Siz hemişe munuň bilen yglencmeli we ony işjeň ýerine ýetirmegi özüňize yzygiderli ýatlatmaly.
Gaty gowy. Hawa.
Indiki barili açmazdan öň diňe iki ýa üç sorag.
Häzirki wagtda kompýuterler üçin, mobil telefonlar däl, haýsy operasiýa ulgamyny maslahat berýärsiňiz?
Hawa, men Linuxy saýlardym. Sebäbi ol hem açyk çeşme.
Siz uly korporasiýalara indi ynanyp bilmeýärsiňiz. Hakykatdanam diňe iki wariant bar: Apple we Microsoft.
Microsoft "Recall" bilen ekrany suratga düşürýändigini, meniň pikirimçe, sagadyň 60 gezek ýa-da hatda
her minutda hem suratga düşürýändigini yglan etdi.
Elbetde, diňe öz howpsuzlygymyz üçin. Şonuň üçin kompýuterde näme edendigimizi ýatda saklap
bilmesek, olar ony bize gaýtadan oýnap bilerler.
Elbetde olar muny sun'iy aňlary üçin ulanýarlar.
Apple öň gizlinlige örän uly üns berýän kompaniýa bolupdy. Emma indi ýagdaý başga: Stiw Jobs – aýdalyň, iň
bolmanda "fiziki dünýäden göçüp gitdi" – we köp zat üýtgedi.
Haýsy brauzer?
Men şahsen Brave brauzerini ulanýaryn.
Bu diňe köp sanly maglumat tygşytlylygyny we maglumat howpsuzlygyny öz içine alýan brauzerdir. Ol meniň üçin köp sanly
reklamany hem böwetleýär. Bu maňa energiýamy ekranda hakykatdan-da nämeler bar bolsa, şolara gönükdirmäge mümkinçilik berýär.
Haýsy gözleg motory?
Häzirki wagtda men iki sanyny ulanýaryn. Olaryň biri Brave, onuň öz gözleg motory bar, we Quant.
Elbetde, şol ýerde sazlap biljek alternatiw gözleg motorlarynyň doly sanawy bar.
Elbetde, men Microsoft-yň Bing-ini ýa-da Google-i indi ulanmazdym. Olary hem şu ýerde sazlap bolýar.
Emma hemmeler muny özleri üçin özleri karar berip bilerler.
Gowy, ýöne bize biraz görkezme beriň. Çuňňur sag boluň.
Gelin indiki mowzuga geçeliň. Gyzyl mowzuk.
Olar internete näme etdiler?
Soňky birnäçe gün bäri gepleşýäris. Sen meniňkiden has köp tejribäň bar. Sen bu ugurda has uzak wagt bäri işleýärsiň.
We siz diňe şeýle diýdiňiz – bu meni hakykatdan hem oýlanmaga mejbur eden bir beýanatdy:
Siz geçmişde internetiň hakykatdan hem merkezi däl bolandygyny aýdýarsyňyz.
Bu, onuň hakykatdanam merkezi däl bolandygyny aňladýar. Şu gün bolsa bizde näme bar?
Bizde YouTube, Facebook, TikTok bar. Google-i hem goşup bilerdim, başga birnäçe-de sanap bilerdim... ýöne şolaryň hemmesi.
Biziň uly maglumat ahtapotlarymyz bar, olar internetdäki ahtapotlar ýaly bu maglumatlary ýygnap,
sun'iy aňlary öwretmek üçin maglumatymyza mätäç.
Emma merkezi dälleşmek ýitirildi.
Eger men diňe şony däl-de, koronawirus döwrüne-de seretseň, mysal üçin, Aydınlanma döwri pikirçileriniň
haýsysynyň YouTube kanalini ýitirmändigini soramak gerek. Bu ugurlarda senzura giňden ýaýran.
We siz bu ýerde mugallymlara çykalga görkezmek üçin hem bir taslama başladyňyz.
Men hemişe siziň merkezi dälleşmäge uly ähmiýet berýändigiňizi duýýaryn... bu merkezi dälleşmäni üpjün etmek we sizi
senzura edýän uly maglumat gigantlaryna güýç bermezlik üçin.
Açar söz PeerTube – Men seniň bu ugurda birnäçe ýyl mundan ozal ösüş gazanýandygyňy gördüm.
Bizi içine al. PeerTube näme? Ol nähili işleýär, ýa-da internetde umumy derejede merkezi dälleşme nähili işleýär?
Internet-iň ilkinji niýetlenşi ýaly ýagdaýyna hakykatdanam nähili gaýdyp bileris?
Eger razy bolsaňyz, biraz has geçmişe gaýdyp barmak isleýärin. Şonda men internetiň taryhyna girerin.
Elbetde, internet ilkinji döwürde harby taslama bolupdy. Maksat şundan ybaratdy: eger uly ýadro urşy başlansa,
bölekleri işden çyksa-da, adamlar biri-biri bilen aragatnaşyk saklap biljek ulgamy işläp düzmek.
Ýa-da, munuň garşysyna-da, harby gurluşlar henizem munuň barada aragatnaşyk gurup bilerler.
Soňra internet işe girizildi. Soňra elektron poçta peýda boldy. Elbetde, ol başyndan bäri merkezi däl görnüşde döredildi.
Merkezi däl hyzmatlary ulananymyzda biz göni aragatnaşyk saklaýarys.
Bu siziň öz e-poçta serweriňiz bardygyny we meniň hem öz e-poçta serwerim bardygyny aňladýar.
Soňra, elbetde, ulgam munuň uly töwekgelçilikdigini tanap, onuň töwereginde merkezi ulgamlary döretdi.
Gowy belli bolşy ýaly, gürrüňi edýän bu uly korporasiýalar ilkinji tapgyrlarynda CIA tarapyndan bölekleýin maliýeleşdirilipdi.
Bu, CIA-nyň ilkinji maliýeleşdirmäniň örän irki tapgyrynda gatnaşandygyny aňladýar, sebäbi olar bu merkezi däl toru
täzeden merkezileşdirmäge tebigy gyzyklanma bildirýärdiler.
Muny nähili edýärsiňiz? Elbetde, hemmeler ulanýan Google, Facebook we WhatsApp ýaly hyzmatlary ýönekeýçe hödürläp.
Ahyrynda, adamlaryň häzirki wagtda mobil telefonlaryny nähili ulanýandygyny görsem, telefonlarynda köp sanly programma
bar, ýöne olar interneti bu merkezi däl görnüşde ulanmaýarlar.
Merkezsizleşdirilen diýmek, her kimsäniň özüniň web sahypasy bardyr.
Öň AdWords ýaly işleýän, häzir hemmeleriň web sahypasyny iň ýokaryda görkezmek üçin reklam berip pul töläp geçmeli bolýan
Google ýaly gözleg motorlary ýokdy. Munuň ýerine, bu sahypalary hakykatdanam tapyp bolýan hakyky gözleg motorlary bardy.
Şeýle hem aýtmaly, eger biz häzir konstitusiýa we jemgyýetiň ýagdaýyna seretse, bu uly korporasiýalar we merkezi monolit
ulgamlar hakykatda konstitusion hukuklarymyza ters gelýär.
Elbetde, bu ýerde subsidiarlyk ýörelgesi ulanylýar. Bu ýerli häkimiýetiň özbaşdak karar berýändigini aňladýar.
Emma biz hem biraz özümize seretmelimiz. Biz hemmämiz oýna goşuldyk.
Bu, biziň häzir ýaşaýan ulgamymyzyň, biz irki döwürde özümizi goramadyk
hereketlerimiziň netijesinden başga zat däldigini aňladýar.
2020-nji ýyla çenli munuň nähili çylşyrymlydygyny bilmeýärdim. Edward Snowden, öňem
belläp geçişim ýaly, muny öňden açyp görkezipdi.
Elbetde, WikiLeaks eýýäm köp zatlary ýüze çykardy. Maglumat bardy, ýöne ol adamlara
ýetmedi ýa-da biz üýtgemek üçin gaty rahatdyk.
Şonuň üçin maňa örän möhümdir: alýan her bir impulsy – mysal üçin YouTube kanalyň öçürilmegi ýaly – kabul edip,
ony üýtgeşiklik girizmek we netijesini görmek üçin ulanmak.
Men YouTube-a gaýdyp girmäge rugsat berilmek üçin göreşmeýärin, sebäbi açyk aýtsak, beýleki tarapyň maliýe güýji gaty güýçli.
Belki men sud işini ýeňerin, soňra YouTube meni ýene-de öçürer, soňra maňa başga bir sud işi
gerek bolar, we 20, 30, 40 müň ýewro hiç zat däl.
Bu bolsa soragy döredýär: elimdeki serişdelerden nähili manyly peýdalanyp bilerin?
Soňra men hem YouTube-a nämeler alternatiw bolup biljekdigini seredim.
Soň men bu PeerTube serwerini tapdym. Men pikir etdim, bu ajaýyp. Indi biz ähli zady PeerTube
serwerimize ýükläris. Şonda biz senzuradan azat bolarys.
Şonuň üçin PeerTube – ony öz serweriňizde gurnap bilýän ulgammy?
Bu wideo portaly işledýän aýratyn server, elbetde, Apolutdan ýa-da öňräk şol bir ýagdaýa sezewar bolan KenFM-den ylham alnan.
Kayvan hem bolup geçýän zatlary görýänligi babatda örän geljege seredijidir.
Biz uly korporasiýalaryň bizi halaýanokdygyny gördük. Şonuň üçin özümiziň PeerTube serwerimiz bolmagy hakykatdan hem möhümdir.
Biz häzir geçiş döwrindediris. Bu bolsa diňe dynç alyş döwrüni geçirenimiz üçin iş tamamlandy diýmek däl.
Siziň hem öz PeerTube serweriňiz bar. Elbetde, bu ýerde hereket barada biraz tankyt aýtmaly.
Biziň myhmanlarymyzyň sany käwagt 50 000 ýa-da 60 000 bolýardy. Indi hemmesi täzeden durnuklaşansoň, hemmesi YouTube-a gaýdýar.
We köp adamlar henizem YouTube-da bahtyny synap görýärler, "Eger men häzir başga bir kanal açsam,
isleýän ýetişimligime eýe bolaryn" diýýärler. Emma bolmaz.
Çünki meniň pikirimçe, siziň özüňizde 120 000 abunaçyňyz bar, we sun'iy aň hem algoritm siziň abunaçy sanyňyzy şeýle azaldýar.
Bu meniň üçin diňe boşuna sarp edilen energiýa diýmekdir.
Şonuň üçin bu PeerTube taslamasy meniň üçin örän möhümdir. Sebäbi adalatsyzlyk diňe garaňkylykda bolup biler.
Eger biz munuň üstüne hakykatyň yşyklygyny salyp seretseň, bu döwri dokumentleşdirmek örän möhümdir.
Eger-de biziňde şeýle PeerTube serwerimiz bolmasady, onda ähli demonstrasiýalardan alnan ähli
dokumentasiýa hakykatdan hem ýok bolup giderdi.
Şondan soň biz 1984-nji ýyla gaýdyp geljekdik. Şonda taryhy kim ýazardy, esasy metbugatmy?
Sebäbi biz bolup geçenleri subut edip bilmezdik.
Şonuň üçin gysgaça gaýtadan aýdalyň. Görnüş şundan ybarat bolar: her bir bilim hereketi, her bir mugallym ýa-da
her bir bilim serişdesi "Men özüm üçin merkezi däl PeerTube serwerimi gurnap başlaýaryn" diýýär.
Biz biri-biri bilen tor arkaly baglanyşýarys. Netleşip, bilelikde haýsydyr bir ýagdaýda täze YouTube döredýäris, ol
maglumat aýgöwün YouTube-dan tapawutlylykda merkezsiz işleýär.
Emma şol bolmady. Siz "amalylyk" açar sözüni belläp geçdiňiz. Muny gysgaça düşündirmek isleýärin.
Menem muny şeýle görýärin. Bu diňe ýadawlandyryjy. YouTube, Telegram we beýleki ähli habarlaşma programmalary bilen ähli zat
göziňiň öňünde. Onuň boýuna-aşagyna süýşüp, dürli ugurlara göz aýlap bilersiň we islendik web
sahypasynyň islendik bölegine basyp girip bilersiň.
Bu biraz tagalla talap edýär. Merkezi däl internet has köp tagalla talap edýärmi?
Bu has agyr däl. Meniň pikirimçe, adamlar munuň bilen endik däl.
Hem-de bu ähli mehanizmler bar. Organizmiň nähili bir-biri bilen baglanyşyklydygyny görkezýän bu suraty görmek ajaýypdy.
Bu esasan hakyky internetdir. Sebäbi şol ýerde men bir sahypany aýyryp bilerin we galanlary hemmesi henizem şol ýerde galýar.
We biz ýene-de özümize soramaly: Biz nähili ýaşamak isleýäris?
Men jemgyýetde internetden daşarda garaşsyz ýaşamak isleýänimde, ony internetde hem isleýärin.
Hakykatdanam, her bir şäher häkimiýeti ýa-da jemgyýet öz merkezsizleşdirilen ulgamlaryna eýe bolmalydyr.
Bu munyň bilen çäklenmeýär. Bu diňe PeerTube serweri barada däl. Şeýle hem bu meniň maglumatlarymy nirede saklaýandygym barada.
Olar Google, Microsoft we Apple-de bulutda saklanýarmy? Ýa-da men olary ýene-de ýerli kompýuterimde saklaýanmy?
Şonuň üçin maglumat suwerenligi meselesi örän möhümdir.
Bu diňe oňa öwrengmek meselesi. Iň öňki gün men size biziň ulgamlarymyzy, şol ýerde merkezi däl
görnüşde nähili işleýändigimizi we başlangyçlary nähili goldaýandygymyzy görkezdim.
Bu, maşyny üýtgedýän wagtyňyz ýaly. Käbir adamlar ömürboýy şol bir marka maşyny sürýärler, sebäbi A markasyndan B
markasyna geçmegi göz öňüne getirip bilmeýärler ýa-da munuň başdan geçiren kynçylyklaryna sezewar bolmak islemeýärler.
Gözelligi aýdylýan bir pähim bar: "Durmuş heniz gitmedik ýerleriňizde bolýar. Galan zatlaryň ählisi gaýtalanmadyr."
Şonuň üçin hemmeler gaýtalanma içinde näçe wagt ýaşamak isleýändiklerini ýa-da täze bir
zat synap görmeli däldikmi diýip pikir etmeli.
Men pikir edýärin, ulgamlaryň has görünýän we ulanyjy üçin amatly bolmagyny üpjün etmek biziň, media ýa-da
erkin media hökmünde, borjumyzdyr. Emma elbetde, bu diňe olar hakykatdan hem ulanylanda mümkin.
Elbetde, hyzmat üpjünçisi üçin "Men bu ýerde ajaýyp portal hödürleýärin, emma ahyrynda ol ulanylmaýar" diýmekden has
gaharlandyryjy zat ýok. Bu bolsa başga bir serişdeler meselesi.
We meniň pikirimçe, hakykatdan hem degişli bolan beýleki tema hakykat temasy.
Bu, bu zatlaryň öçürilip ýa-da senzura edilip bilinmezligi üçin olary howpsuz saklamak diýmekdir.
Çünki biz ony güýçli çalkalanma döwri diýip atlandyryp boljak bir döwürde ýaşaýarys.
Eger biz hakykaty, şeýle diýsek, belli bir pursatda täzeden baha beriş tapgyrynda (ol hem bolup geçer) ulanyp
bilmek üçin saklamasaňyz, onda meniň pikirimçe, biz işimiziň bir bölegi bolan möhüm bir ädimi unutdyk.
Gaty gowy.
Meniň pikirimçe, bu ýerde käbir örän möhüm meseleler gozgaldy.
Men aýdardym, pikirimçe, internetiň başyndaky ýagdaýyna gaýdyp barmaly: şol wagt hemmeler öz baglanyşyk
sanawlaryny düzüp, kimi nireden tapmalydygyny bilýärdi we şol sanawlary birin-birin seljerip geçýärdi.
Kim bilýär, belki-de şondan soň gözleg motoruna girizip boljak bir zat ýüze çykar.
Emma biz, mysal üçin, şeýle peer-to-peer nusgalar arkaly gözleg motory barada hem gürrüň
etdik. Şol ýerde hem köp meseleler ýüze çykýar.
Gözleg motoruny kim ulanyp biler, kim ulanyp bilmez? Eger kimdir biri hakykatdan-da kanunsyz pornografik
material ýüklesä, näme etmeli? Soramak üçin müňlerçe sorag bar.
Biz henizem şol ýerde däl. Emma biz merkezi dälleşmegi, baglanyşyk sanawlaryny döretmegi, şol ýere tarap
ilerlemegi, merkezi dälleşmegi güýçlendirmegi we bu ýoly saýlamagy görýäris. Bu bolsa öz miwelerini berer.
Men başga bir temany gysgaça ele almak isleýärin: Telegram Messenger. Munuň üçin hem çözgüdiňiz barmy?
Adamlar öňler aýdýardylar: "Telegram? Ýok, ol senzura goýmaýar." Häzir bolsa olar şonça basyş astynda galypdyrlar, App Store-daky
wersiýasy eýýäm senzuraly. Täzeden ýollar tapmaly bolýarsyň.
Aragatnaşykda hem merkezi dälleşme barmy, merkezi dälleşmäniň indiki ädimini nirede görýärsiňiz?
Hawa, doly.
Häzir YouTube-da başdan geçirenimiz ýa-da uly korporasiýalar bilen başdan geçirenimiz
beýleki uly korporasiýalara ýaýrap başlaýar.
Telegram hem uly korporasiýa bolup, meniň pikirimçe, häzirki wagtda 900 million ulanyjysy bar we onuň ösüşi çalt.
Elbetde, bu ulgamlar hökümetler we Ýewropa Bileleşigi tarapyndan işjeň hüjüm edilýär.
Meniň üçin ýene şol mesele bar: men indi hiç bir merkezi ulgama ynanmaýan, sebäbi oňa hüjüm edip bolýar.
Men Telegramy ajaýyp zat diýip pikir edýärin. Ol bize sowgat hökmünde berildi.
Biz tutuş koronawirus döwrüniň Telegramsyz geçendigini göz öňüne getirmeli. Biz az
mümkinçilik bilen kömeksiz we goldawsyz galardyk.
Emma biz muny hem geçiş guraly hökmünde görmeli. We Matrix diýlip atlandyrylýan ajaýyp bir zat bar.
Merkezi dälmi?
Matris doly merkezi däl, ýene-de öz serweri bar.
Men çykdajylaryň bahasy barada hem bir zat aýtmak isleýärin. Özüňiziň serveriňiz bolmagy hemişe gymmat
eşidilýärdi, ýöne häzirki wagtda ýagdaý başga. Ony aýlyk bary-ýogy bäş ýewroya alyp bilersiňiz.
Size iki sany gerek. Bir sany aragatnaşygy üpjün edýän server we bir sany ätiýaçlyk göçürmelerini ýerine ýetirýän server.
Soňra merkezi däl toparlar ýene-de howpsuz, ýokary şifrleme bilen bir ýere jemlenip bilerler. Şeýle hem aýtmaly,
Telegram şifrlenmän galýar. Köp adamlar muny bilmeýärler.
Telegramda bolup geçýän ähli zatlar, eger-de siz onuň şifrleme funksiýasyny işjeňleşdirmeseňiz, başlangyçda şifrlenmez.
Şonuň üçin men muny hyzmatlar üçin hem örän gyzykly diýip hasap edýärin.
Alternatiw hökmünde henizem Signal we Threema bar. Emma, ikisi hem merkezi ulgam bolup, eger olar ýeterlik
derejede ähmiýet gazansa, häkimiýetler we hökümetler basyşy astynda maglumatlaryny mälim etmäge mejbur bolar.
Ýewropa Bileleşiginde "chat kontrol" baradaky ses berişlik boldy, ýöne häzirlikçe kabul edilmedi.
Emma biz bilýäris, Jean-Claude Juncker aýdany ýaly, biz bir zady synap görýäris we näderejede uly gygyr-gygyryň boljakdygyny görmek
üçin garaşýarys. Soňra ýene-de synanyşýarys we dowam edýäris.
Şonuň üçin "matritsa" temasy bar. Kompýuterde munuň üçin ulanylýan programma "element" diýlip atlandyrylýar.
Bu biraz... ony düşünmegiň üçin başyňy işledip bilmelisiň.
Şonuň üçin siziň Matrix diýlip atlandyrylýan serweriňiz bar we mobil telefonyňyzda Element diýlip atlandyrylýan programma bar.
Mysal üçin, bu örän möhümdir, sebäbi ol hakykatdanam gizlinligiňizi yzyna gaýtarýar, diňe şifirlendiği üçin. Bu
amatly dolandyryjy bilen köp işleri ýerine ýetirip bilersiňiz.
Siz hem telefon jaňlaryny edip bilersiňiz. Siz wideokonferensiýalary geçirip bilersiňiz,
ýöne diňe iki taraplaýyn. Men hakykatdanam ähli aragatnaşyklarymy şol usulda alyp barýaryn.
Bu, men jaň edende, munuň Matrix arkaly, meniň öz serwerim arkaly amala aşyrylýandygyny aňladýar; aragatnaşyk
şol ýerde şifrlenýär. Şeýle hem beýleki ulanyjynyň hem serwerindäki maglumatlar şifrlenen.
Mysal üçin, ses hiliniň derejesi bar bolan torlar arkaly aragatnaşyk saklanýan wagtyňkydan has-da gowy we has düşnükli.
Hawa, ajaýyp, ajaýyp. Meniň pikirimçe, bu ýerde hem taýýarlyga maýa goýmak peýdaly bolar, şeýle
dälmi? Biz hakykatdanam munuň bilen dowam etsek bolar?
Siziň prezentasiýaňyzdan soň men hem täze önümi tanyşdyraryn.
Emma men bu ýere maýa goýum etmegiň peýdaly boljakdygyna ynanýaryn, adamlara bu merkezi dälleşdirme prosesiniň
indiki ädimini tapmak üçin zerur gurallary bermek üçin.
Siz muny örän gowy aýtdyňyz: Telegram Messenger geçiş ýaly boldy. Indiki ädim näme boljakdygyny biz bilmeýäris.
Biz bütin sun'iy aň tolkunynyň nähili ösjekdigini, ahyrynda nähili boljakdygyny bilmeýäris. Biz hökümetleriň
nirede çäklendirme girizjekdigini, näme gadagan etjekdigini we näme gadagan etmezligini bilmeýäris.
Emma şu ýerde täze penjire açylýar, täze gapy açylýar.
Men aýdardym, başga ýol ýok. Biz bu ýol bilen gitmeli, ýöne biz hökmän ýeňmeli.
Biz adamlary bilimlendirmäge dowam etmeli. Şeýle hem, aýdalyň, tehnologiýadan uzaklaşmaly.
Demonstrasiýalar bilen ajaýyp iş etdiňiz. Sebitleýin adamlary birleşdirip, ýerli
başlangyçlary işe girizdiňiz. Bu geljek üçin model dälmi?
We ýürekden ýürege baglanyşyk senzura edilip bilmez. Mümkin däl.
Men bu mümkinçilikden peýdalanyp, biraz reklamany etmek isleýärin. Biz Kla.TV we AZK toparlary
hökmünde hem bu ýerli tor aragatnaşygyny gurýarys.
Ýerli tor aragatnaşygy möhümdir. Tomusçylar, eger-de öz sebitiňizde sebitleýin tor bilen
baglanyşmak isleseňiz, www.kla.tv/Vernetzung salgysyna erkinlik bilen ýüz tutup bilersiňiz.
Şu günki AZK, elbetde, esasy mysal; ýerli toparlar bu gün şu ýere ýygnanmak üçin her ýerden
geldiler. Gelin, munuň üstünde işimizi dowam edeliň.
Siziň işiňiz, özüni pida etmegiňiz we ygrarlylygyňyz üçin size uly sag bolsun.
Bu ajaýyp. Sag bol, Maýkl.
Çuňňur sag boluň.
Gowy.
Demonstrasiýa golaýda bolar. Biz seni agyr ýürek bilen goýbermeli.
Size iň gowy arzuwlarymyz. Güýçli gal we üstünlikler size ýar bolsun. Biz seniň bilen.
O ýerde bolup bilmeýänler ruhy bilen şol ýerde bar.
Bu ýerde biz hem bilim hereketleri hökmünde indiki ädimi bilelikde tapýarys.
Çuňňur sag boluň.
Onda tiz wagtdan duşuşarys.
Hawa, ajaýyp. Men Michaelyň prezentasiýasynyň bize mowzuk barada örän gowy düşünje berendigine ynanýaryn.
Fiziki aragatnaşyk örän möhümdir. Muny gysgaça gaýtadan aýtmak isleýärin.
Biz hemmämiz indi Compact žurnalyny gadagan etmek arkaly senzuranyň nähili işleýändigini başdan
geçirdik. Maýkel munuň täzeden bolup durandygyny aýtdy.
Hatda öz serwerlerimiz bilen hem näme boljakdygyny, haýsy kanuny talaplaryň giriziljekdigini, hatda öz serwerlerimiziň hem
öçürilmeli boljakdygyny bilmeýäris, sebäbi üpjün edijiler programmasyny bes etmäge
mejbur bolar. Her zat kanuna öwrülip biler.
Şonuň üçin men şahsy aragatnaşyklara ünsi bermegini hakykatdanam haladym.
Hawa, elbetde, bu bellikler reklama hökmünde düşünilmez, meselem mobil telefon satyn almak we ş.m. üçin.
Şu gün, mysal üçin, mobil telefonyň şöhlelenmesi baradaky mowzuk bar – entek degmedik uly bir mowzuk.
Aramyzda köp sanly radiýa pidasy bar, olar "Mobil telefonlary taşlamak çözgütdir" diýende haklydyrlar.
Men diňe şunuň üstüne basmak isleýärin: biz mobil telefonlaryň tarapdary däldiris, sebäbi
olardan gelýän şöhle saçylmasy we ş.m. bar.
Emma biz her bir adama, özleriniň tapylan ýagdaýynda, elýeterli wagtyň iň gowusyny peýdalanmaly.
Bu ýerde Maýkel Freedom mobil telefony bilen ajaýyp görkezmeler berdi.
Mälim edilişi ýaly, men häzir dowam edip, şeýle hem täze bir aýratynlygy hem tanyşdyryp bilerin.
Biz ozal Maýkldan "azatlyk mobil telefonuny" almak üçin ýollar tapandygyny eşitdik.
Biz hem kompýuterler bilen meňzeş ýa-da şol bir ugurda bir zat etdik.
Men gysgaça näme barada bolandygyny gürrüň berjek we soňra soňky böleginde meniň bilen bile alyp bararyn.
Hawa, sebäbi bizde taryhy gün bar, ol hem ýyl dönümi sowgadyny getirýär. Bu ýyl dönümi sowgady hakykatdanam "Her bir adam häzir
näme edip biler?" diýen soraga jogap bermek üçin niýetlenendir.
Michael bilen men şu uzak möhletleýin maksatlar barada gürrüňdeş bolup oturduk, we her zadyň wagt alýandygy aýdyň
boldy. Emma bu konferensiýany terk edende, her bir adam häzir näme edip biler? Näme edip bolar?
Bu, gaýdyp gelýän uly sorag. Köp gürleşip bileris, ýöne indiki ädim nirede, ol nirede zerur we her bir adam hakykatdanam
nirede hereket edip, bu sun'iy aňli hülkünden nädip gaça biler?
Men gysgaça gaýtadan aýtmak isleýärin: 'AI ahtapot' her ýere ýetip, maglumatlarymyza girmäge synanyşýar. Munuň nire
derejede ösenligini görkezýän üç fakty gysgaça belläp geçerin.
Microsoft 2023-nji ýylyň ahyrynda hyzmat şertnamasyny täzeledi we häzirki wagtda siziň
maglumatlaryňyza doly hukuklaryny özünde saklaýar.
Bu ýerde jikme-jikliklere girip bilmerin, ýöne tekstleri öwrenip, nireje çenli baryp bolýandygyny we nireje
çenli barmaly däldigini kesgitleýän hukukçylar hem bar.
Men häzir munuň üstüne girmejek... Emma Microsoft Windows operasiýa ulgamyny ulanýan her kimden
siziň maglumatlaryňyza bolan hukuklaryny aldy.
Mälimat açýan Edward Snowden Apple-nyň iň täze gözegçilik gurallary barada şeýle ýazýar: "Apple
häzirlikçe siziň gizlinligiňize garşy uruş yglan etdi."
Maýkel ony düşündirdi. Mobil telefondaky suratlar birden garaýdyldy.
Meta, Facebook we WhatsApp ähli maglumatlary özleriniň süni aňky öwretmek üçin ulanmak isleýärler, her ýerde
tendensiýalar, süni aňky öwretmek, maglumat ýygnamak.
Indi bolsa sorag şundan ybarat: her bir adam häzir gözetlenme howpuny nädip iň pes derejä düşürip biler?
Men özümden bu soragy berýärin we şunuň netijesine geldim: bu durmuşyň bir ýörelgesi ýaly, biz köplenç
ony kiçijik ýaşdan, şol sanda kakamyzdan öwrenýäris.
Ol bize hemişe şeýle öwretdi: ilki uly daşlary aýyrmaly, şeýdip aýtsak, soňra indiki ädimler öz-özünden geljek.
Men özümden soradym: Biziň hemmämize täsir edýän uly päsgelçilik näme? Bu akylsyzlyga, bu bütin süni aň öwrediş
tutkusyna garşy durmak üçin nirede bir ädim ätsek bolar?
Men aýdardym, bu uly daş meniň üçin gaty düşnükli. Biz Microsoft, Apple we beýleki uly oýunçylaryň bulutlaryndan
uzaklaşmaly; operasiýa ulgamlarymyzy şol bulutdan aýyrmaly. Meniň üçin bu gaty düşnükli ilkinji ädim.
Linuxa we ş.m. geçmek hemmämiziň maksat edinýän zadymyz; bu dowamly yzarlaýan prosesimizdir.
Emma bu ilkinji ädim. Bu ädimi ädmek üçin, men munuň mundan hem köp tarapy bardygyny aýdardym, ýöne
häzirki wagtda ýyl dönümi sowgadyň esasy mazmuny şol ädim.
Men bu gün kompýuteriňizi buluda birikdirmegiň netijelerini we munuň nähili derejede eýýäm
amala aşyrylýandygyny gysgaça gaýtadan aýdýaryn.
Hakykat şundan ybarat: her zady bilýän süni aň karar berip biler – siz ýigrenje çagyryş barada resminama
ýazdyrdyňyz, şonuň üçin kompýuteriňize girip bilmeýärsiňiz.
Bu geljekki senariýa däl; häzirki wagtda-da bu kompýuteriňize ýa-da buluda baglanyşanyňyzda adamlar hasaba girip bilmeýärler.
Siz hemmäňiz YouTube-daky şol gynançly kiçi ýüzüňi bilýärsiňiz: "Elýeterli däl!" Şeýle bir zat, soňra kompýuteriňiziň öňünde
durup galýarsyňyz, maglumatyňyz ýok, öçürilip galýarsyňyz.
We indi size hödürlemek isleýän täze AZK kampaniýasy takyk şu meseläni ele alýar: biz esasy päsgelçilikleri aýyrmak we bu AI
baglanyşygynyň öňündäki uly päsgelçilikleri nähili ýeňip geçmeli barada görkezme bermek isleýäris, hatda
gysga möhletde täze ulgamlara geçmek mümkin bolmasa-da.
Bu kampaniýa "www.anti-control.info" diýlip atlandyrylýar we anti-censorship.info web sahypasyna esaslanýar.
Bu taslamada hakykatdanam ýönekeý, esasly we aňsat düşnükli görkezmeleri işläp düzmek üçin wagtymyzy sarp etdik. Olar
hemmäňiz üçin elýeterli bolup, kompýuterleriňizi nähili gurnamalydygy barada görkezmeleri öz içine alýar,
şonuň üçin men öňem aýdşym ýaly, kemçilikler ýumşadylar.
Geliň, bu web sahypasyna çaltça seredeliň. Bu web sahypasyna nähili girýärsiňiz?
Bir tarapdan, munuňy resmi web sahypasy arkaly edip bolýar. Sahypanyň ýokarsynda täze düwme bar. Häzir ol anti-control.info
diýýär. Siz oňa basyp bilersiňiz ýa-da, elbetde, www.anti-control.info göni baglanyşygyny ulanyp bilersiňiz.
Web sahypasy şeýdip düzüldi: onda dürli önümler üçin görkezmeler bar. Ol hakykatdanam köp zady öz içine alýar –
mysal üçin Microsoft Office, Apple, Microsoft Windows we ş.m. ýaly bölümlere basyp bilersiňiz.
Şeýle hem häzir kompýuteriňizde göni ýerine ýetirip biljek gaty ýönekeý görkezmeler bar, mysal üçin bulutdan aýrylmak ýa-da az
maglumat ugradylmagy üçin sazlamalary üýtgetmek. Maglumat ugratmalary haýalladýan programma
üpjünçiligi ulanylmagy maslahat berilýär we ş.m.
Bu ýerde baglanyşyk berlen wideo bar, ony derrew görmek isleýänler üçin wideo formatynda, emma ähli önümleriň esasy
päsgelçiliklerini aýyrmak üçin tekst görnüşinde hem elýeterlidir.
Her kim işe başlap biler. Bu anti-control.info-nyň maksady.
Bu ýerde biz kompýuter tehnologiýasyna, Windows, Apple, Linux we bu işlediji ulgamlara ünsi jemleýäris.
Şeýle görkezmeleri özbaşdak ýerine ýetirmek ýadawlandyryjy we hemmäniň hem
gyzyklanmaýan işi. Soraglar henizem ýüze çykýar we ş.m.
Şonuň üçin biz Michael Ballwegiň "azatlyk mobil telefony" we onuň kampaniýalary bilen şol bir düşünjäni kabul edýäris.
Biz kompýuter howpsuzlygy boýunça seminerler geçirýäris. Not alyp, indiki seneni ýazyp goýuň: iki hepde soň, şu
günlerden sanawly 10-njy awgust, şenbe güni, siziň sebitiňizde bu temany ara alyp maslahatlaşarys.
Siz gelmäge hoş geldiňiz. Kompýuterleriňizi we noutbuklaryňyzy getirip bilersiňiz; biz size bu sazlamalary bilelikde gözden
geçirmäge we soraglaryňyza jogap bermäge mümkinçilik bereris. Men doly ynanýaryn, bu uly işimizde her biriniz üýtgedip biljek
zatlaryňyz bar we biz bu meseläni bilelikde çözüp bileris.
AZK bilen aragatnaşyk saklaň we çäräniň nirede geçiriljekdigini soraň. Berlin sebitinde bu eýýäm anyk. Ol iki
hepde soň, 24-ünde bolar. Size muny hödürlemek isleýäris. Size muny teklip etmek isleýäris.
Biz edýän ähli zatlar ýaly, bu kurs hem siziň üçin doly mugt, hiç hili töleg talap edilmeýär. Bu biziň tarapymyzdan
söýgi bilen ýerine ýetirilen iş, şonuň üçin ondan peýdalanyň.
Bu seminariýa başga bir ýerde iş alyp barýan ýaly, ýöne şol ýerde çaltlyk bilen ýüzlerçe ýewro sarp edip bilersiňiz. Emma bu ýerde,
söýgi zähmeti hökmünde, sizi elimizden tutup, aragatnaşyk gurmak işini dowam etdirmäge
isleýäris. Sizi görmek üçin sabyrsyzlyk bilen garaşýarys!
Sag boluň!
Hawa, men gutarardym, biz gutarardyk.
Wow, bu örän gyzykly boldy. Hawa. Aýtmak isleýärin: Michael Ballweg, biziň bilen bolandygyňyz üçin sag
boluň. Elias, goşmaça teswirleriňiz üçin sag boluň. Bize paýlaşan zatlaryňyz hakykatdanam gyzykly.
Indi biz göni iniş üçin geçýäris. Ruth soňky bölegi yglan eder. Soňra men hemmäňiz bilen hoşlaşaryn.
Hawa, men şat bolardym. Çyn ýürekden köp sag boluň. Sag boluň.
AZK hiç hili maliýe bähbitlerini gözlemeýär. Bu ýazgylaryň hiç bir başlangyççysy, çykyşçysy ýa-da Kla.TV hiç hili töleg almady.
Biz bu wideonyň üýtgedilmedik görnüşde islendik derejede gaýtadan öndürilip, mugt paýlaşylmagyna
aýratyn üns çekýändigimizi nygtamak isleýäris.]
Goşantlar diňe goşmaça maglumat üçin berilýär we AZK-niň pikirini beýan etmeýär. AZK her tarapdan tarapsyz maglumat merkezi bolup
durýar. Her bir çykyş ediji diňe öz goşanty üçin jogapkärdir, beýleki goşantlar ýa-da AZK
üçin däl, sebäbi olaryň arasynda baglanyşyk ýok.
Bu ýerde berlen maglumatlar biziň iň gowy bilimimiz we ynanjymyz boýunça barlan. Şeýle-de bolsa, çykyş edijiler we öndürijiler bu
wideonyň mazmuny bilen baglanyşykly hereketlerden ýa-da hereket etmezliklerden dörän netijeler üçin
jogapkärçiligi kabul etmeýärler. Her kim eşiden zatlaryna nähili çemeleşjekdigi üçin diňe özü jogapkärdir.]