I ngā rā o mua, ko Justitia te atua wahine o te tika, ā, ahakoa i ēnei rā, kei te noho tonu ia hei tohu mō te pūnaha ture.
Ko āna āhuatanga e toru – te here kanohi, ngā pauna i tōna ringa mauī, me te hoari a te kaiwhakawā i tōna
ringa matau – e whakaata ana i ā mātou mātāpono ture.
Nā reira, me whakahaere te tika me te kore aro ki te tangata, i muri i te āta whakaaro ki ngā painga me ngā
kino, ā, ka whakatinanahia me te mārō e hiahiatia ana.
Koinei te ariā, ahakoa.
Ki te titiro ki ētahi o ngā whakataunga i tukuna i ngā marama kua pahure, tērā pea ka whakaaro te kaititiro kāore i te mōhio kua
taka te ārai kanohi o Lady Justice i ētahi take, kua kī rawa te pae taumaha ki tētahi taha, ā, kua nui rawa te
hoari i ētahi wā, ā, kua huri hei naipi pukoro i ētahi atu.
Tērā pea ko tētahi o ngā take i ngaro ai te nuinga o te iwi i tō rātou whakapono ki te tōrangapū me te mana o te ture.
Ehara tēnei i te whakapae whānui ki ngā kaiwhakawā katoa, otirā me whai hoki ki a rātou te mātāpono o te ture hara in dubio pro
reo – arā, mēnā e ruarua ana, kia whai painga mō te kaiwhakautu.
Heoi, ko ngā tauira e whai ake nei e whakaoho ana i ngā pātai, ā, e whakatā ana i te hinengaro kia whakaaro.
Tekau mā rua, tekau mā whā, toru, rua, kotahi, tekau mā rua, tekau mā whā, toru, rua, kotahi
1. E rua ngā whakataunga a te Kōti ā-Rohe o Dresden
Tākuta Bianca Witzschel, he tākuta nō Moritzburg, kua mauherea ia mai i te Hui-tanguru 2023.
I tū te whakamātautau, i whakarite kia roa e 40 rā, i te Kōti ā-Rohe o Dresden, i te wāhanga haumaru teitei kua
whakaritea mō ngā whakamātautau mō te tūraru, ā, i kawea mai te kaitautā i raro i ngā here ringa me ngā here waewae.
Ko te hunga e whakapae ana he wahine kaiwhakatere pū kei muri i ēnei tikanga haumaru, kua hē.
I te 17 o Pipiri 2024, i whakawhiu a Dr Witzschel ki te whare herehere mō te rua tau me te waru marama mō te tuku i ngā
tiwhikete 1,003 hei whakakore i te here kia mau i ngā kapi-waha i ngā tikanga mō te mate coronavirus,
me ōna hē hoki i raro i te Ture Taputapu Pakanga.
Hei tāpiri atu, i whakataua he aukati ngaio mō te toru tau, ā, i tangohia ngā moni whiwhinga €47,000 i puta mai i ngā tiwhikete.
He aha katoa tēnei raruraru mō te here takitahi me te haumarutanga teitei nā runga i tētahi tiwhikete a tākuta? Ahakoa
te hara mō ngā taputapu patu, i whakawhakaritea kia nui rawa atu i ētahi pāpāho matua – he tohu whakamātautau
kotahi i ngaro i runga i tētahi pū whakamā – he tino pōraruraru rawa atu i te take a Dr Witzschel:
Hei kaiwhai me te kaiwhakataetae pu, kua whakaaetia ā-ture ia kia whai pu me ngā pūmua!
Waihoki, ehara i te mea ohorere te utu tata o te €45, tae atu ki ngā whakapaunga mō te tiwhikete
hauora, nā te mea ka tino rerekē ngā utu i ētahi wā.
Ko te mea e tino whakapae ake ana i te whakapae a Dr Witzschel, ko te kore o te tari kaiwhakawā ā-iwi me te
kaiwhakawā i kitea he tangata whara i te katoa o te whakawa.
Hei tāpiri, e whakaatu mārika ana ngā kawa RKI kua wetekina hei tuhinga tūmatanui kāore he painga o ngā
kapi-waha, ā, i kino hoki ki te hunga i mau i a rātou.
Arā, ko tērā tonu ngā mea i whakamana a Tākuta Witzschel ki āna tūroro, ā, ko ngā mea i whai mana ai ia ki te
mahi – kāore hoki e kī ana me mahi ia i ētahi wā – i raro i te waehere whakahaere ā-tākuta!
Waehere Whakahaere Ngaio mō ngā Tākuta e Mahi Ana i Tiamana §2
Ngā haepapa whānui o ngā mātanga hauora (1)
Ka mahi ngā tākuta i tō rātou umanga i runga i tō rātou ngākau, ngā tikanga matatika rongoā me te atawhai.
Kaore pea rātou e mōhio ki ngā mātāpono, e ū rānei ki ngā ture, ki ngā tohutohu rānei e hē ana ki ā rātou
haepapa, ā, kāore rānei e taea te whakapae i a rātou mō ēnei.
(2) Me mahi ngā tākuta i tō rātou umanga i runga i te ngākau pono, ā, me ū ki te whakawhirinaki
i whakawhiwhia ki a rātou i roto i ā rātou mahi.
Mā te mahi pēnei, me whakawhirinaki rātou i ā rātou mahi rongoā ki te oranga o ā rātou tūroro.
Ina koa, me kaua rātou e whakanoho i ngā painga o ētahi atu ki runga ake i te oranga o ngā tūroro.
He maha ngā tāngata e pātai ana ki a rātou anō mēnā he whiu tino nui rawa tēnei rerenga kōrero, hei tauira rānei ki ngā tākuta i
whai i tō rātou ngākau, kāore i ū ki ngā kaupapa here a te kāwanatanga i ngā tikanga mō te mate urutā – rānei mēnā i
whai a Dr Witzschel i tētahi kaiwhakawā tino mātātoa noa iho.
He iti rawa, ka taea te whakakore i te mea whakamutunga, nā te mea ka tino rerekē hoki te kaiwhakawā matua, a Jürgen Scheuring.
Ka whakawhiu ia i tētahi rōia kia rua tau te wā whakamātautau mō te whakawhaia ia i tana kaimahi o mua e toru ngā wā!
He tangata i āwhina i te tokomaha o te iwi, he tino mōrearea ake i tētahi kaiwhakatumatuma?
2. I ahea te pakeke me te māuiui e tiaki ai i a tētahi kia kore ai e whakapae hara?
I Pipiri 2024, i oti e rua ngā whakamātautau, ā, i ia kotahi he kaumātua te tangata e whakapaehia ana.
Ko tētahi i pā ki te kīanga hē Cum-Ex, i whakahokia ai ki ngā kaipupuri hea ngā tāke tekau piriona neke atu
i waenga i te tau 2006 me te tau 2011, ahakoa kāore rātou i utua ēnei tāke i te tuatahi.
Kei roto hoki te Tumu Whakarae o Tiamana o nāianei, a Olaf Scholz, i tēnei parekura, ā, kua whakawhiwhia ia
kia whakapuaki kōrero ki mua i tētahi komiti rangahau – engari kāore ia i maumahara ki tētahi mea.
Ko Anne Brorhilker, te kaiwhakawā matua mō ngā take taihara Cum-Ex, i tuku tana tūranga i Aperira 2024 nā te
mea he tino pōturi te ahunga whakamua, ā, he nui rawa te ārai a ngā taitōrangapū taumata teitei.
Nā te mea i tīmata noa iho tēnei whakamātautau i Mahuru o tērā tau, he tino hira, nā te
mea i whāia kia whakamārama i te take Cum-Ex.
Ko Christian Olearius, te tumuaki o mua o tētahi pēke tūmataiti, he hoa pono hoki ki a Kāwana Pūtea Scholz, i whakapae ki
a ia mō te hē tāke tino taumaha e eke ana ki te €280 miriona.
Heoi, ki te ohorere o te tokomaha, kua whakakorehia ināianei ngā whakawa hara nā te "hauora ngoikore" o te
kaitautā 82-tau te pakeke – arā, te pēhanga toto teitei.
Ko te whakamātautau a Ursula Haverbeck, e 95 ōna tau, i haere tahi ai ia me tētahi tākuta, ā, i tomo ia ki
te rūma kōti i runga i te tūru wīra, he tino rerekē.
Me tatari ia tata ki te iwa tau mō tēnei whakawa apēka mō te whakamātautau i tū i Noema 2015.
Kei te whakapae ia i mea ehara a Auschwitz i te puni whakangaro, engari he puni mahi.
Nō tēnei, kua whakawhiu a ia e te Kōti ā-Rohe o Hamburg ki te herehere mō te kotahi tau me
ngā marama e whā mō te whakatenatena i te riri.
I whakaarohia tētahi whakapae hara o mua mō tētahi kōrero ōrite.
Kua whakamātauhia a Ursula Haverbeck i ngā wā maha mō te whakahē i te Holocaust, ā, kua pau kē i a ia te rua tau me
te haurua i te whare herehere o Bielefeld mō tēnei hara.
He rerekē ngā whakaaro mēnā me whai tonu, me whakatinana hoki ngā ture me te kaha katoa o te ture, rānei, i
ētahi wā, pērā i te hunga kaumātua me te hunga māuiui, me whakamahi he āta whakangāwari.
Heoi, he maha ngā tāngata kāore e mārama ana, i tētahi taha, e whai tonu ana ngā tukanga ture maha e puta ana he whakapae hara
nā tētahi kōrero hē i kōrerotia e tētahi wahine mate 95 tau te pakeke, ā, i tētahi atu taha, kua
whakakorehia te uiuitanga mō te tinihanga e pā ana ki ngā piriona pauna nā te pēhanga toto teitei.
Engari tērā pea i reira ētahi atu awe, kāore i mōhiotia e te nuinga o te iwi, i ārahi ki tēnei?
Tekau mā rua, tekau mā whā, toru, rua, kotahi, rua, kotahi, tekau mā rua, tekau mā whā, toru, rua, kotahi, rua,
kotahi, tekau mā rua, tekau mā whā, toru, rua, kotahi, rua, kotahi, tekau mā rua, tekau mā whā, toru
3. Tūkino, whakaaro rānei – ko tēhea te kino ake?
Nā ngā pūrongo mō tētahi tūkino ā-rōpū i te papa rēhia o Hamburg i whakaoho i te riri i Mahuru 2020.
I muri i te kotahi tau me te haurua, i whakaoho te whakataunga a te Kōti ā-Rohe o Hamburg i te riri puta noa i te motu.
Mō te tūkino ā-tinana me te whakawhēkau maha i pā ki tētahi kotiro 15 tau te pakeke e iwa ngā kaihē hē i waenga i te 16 me te
20 tau, i tukuna e te kaiwhakawā kotahi anake te whiu whare herehere, ā, i whakawhiu
whare herehere whakatārewa ki ngā waru atu.
He tino miharo ake te māmā o te whiu, i te mea kāore ngā kaihē i whakaatu i tō rātou pōuri mō ā rātou mahi.
I te rongo a tētahi wahine 20 tau te pakeke mō te tūkino ā-rōpū i te pāka o te tāone o Hamburg, i tino riri ia, ā, i karanga
ia i tētahi o ngā kaiwhakatūkino he "poaka tūkino koretake" me te "tāngata whakamāharahara" i roto i ngā karere WhatsApp.
Koia rā te take i tū ai ia ināianei ki mua i te Kōti ā-Rohe o Hamburg, ā, i whakapaehia ia kia
mauhere i te mutunga wiki ki te whare here rangatahi.
Nā reira, ka tangohia tōna herekore mō te wā roa atu i te waru o ngā iwa tāne i whakawātea i te
kotiro, nāna i whakaiti i tētahi tāne whakawātea.
He aha te momo paerewa whakawā tēnei, ina whakaaro te kōti he iti ake te taumaha o te whakawā i te tini-whakawhaunga ā-tinana ki
tētahi kotiro nohinohi, me ngā pānga hinengaro mō ake tonu atu, i te "whakaparahako" i te kaiwhakawhaunga mā ngā kupu noa iho?
I te nuinga o te wā, kāore te tari kaihaina ture ā-iwi e rangahau i ngā hara whakaparahako mēnā kāore he painga mō te iwi whānui.
E kore pea e pērā, nā te mea he karere WhatsApp tūturu ēnei.
Nā te mea kei te rangahau tonu te tari kaiwhakawā ā-iwi i ētahi atu 140 take, hei tāpiri atu ki te take o te
tangata e rua tekau tau, ka ara ake te pātai he aha te painga o te kāwanatanga ki ēnei whakataunga.
Rānei kāore he mahi pai ake ā te tari kaiwhakawā tūmatanui?
Kei hea te haere o te mātauranga ture?
He toru noa iho ēnei whakataurite.
I ētahi atu take maha, otirā i te hononga ki ngā tikanga mō te huaketo koronā, he mea kāore
hoki e mārama ētahi tukanga me ngā whakataunga.
Ka puta ētahi wā he amuamu mō te awe a te kāwanatanga.
Ka whakakaha ake ēnei mataku nā ngā take pērā i te take a te kaiwhakawā o te Kōti Whānau, a Christian Dettmar.
I te 8 o Āperira 2021, i whakakore ia i te here kapi kanohi i ngā kura e rua o te tāone i te Kōti ā-Rohe o Weimar, nā te mōrearea
ki te oranga o ngā tamariki e pā ana ki ngā kapi kanohi.
Nā tēnei i puta ai he riri ki āna wāhi noho, ā, i rapua tōna tari, tōna kāinga tūmataiti me tōna motokā, ā, i tangohia tōna
waea pūkoro nā te mea kāore i pai tōna whakataunga tōrangapū.
E pēhea te herekore o ngā kaiwhakawā i ā rātou whakataunga mēnā me mataku rātou ki te rapu whare me te whakawāhitanga?
Me whai tangata i tīmata i ngā tikanga ki te Kaiwhakawā Dettmar.
Hei whakamutunga, e herea ana ngā kaiwhakawā tūmatanui o Tiamana e ngā tohutohu – koia rā te take, e ai ki tētahi
whakataunga a te Kōti Ture o Europi, kāore rātou i whakaaetia ki te tuku i ngā tūtohu mauhere o Europi.
Nā te kaha o ngā pūrongo pāpāho e pā ana ki te mate urutā coronavirus, tērā pea ka aroha tonu ētahi ki te whakaeke ki
a Kaiwhakawā Dettmar – kua mārama kē te pōraruraru mai i te whakaputanga o ngā meneti a RKI, i whakaaetia kia tukuna.
E whakaatu ana ēnei i te mōhio o ngā kai-tōrangapū i whakahaere i ngā tikanga mō te huaketo coronavirus, kāore
ngā kapi-waha e tiaki, e āwhina rānei, engari ka whakaatu i ngā kai- mau ki ngā tūraru hauora.
Nō reira, he aha tonu te whakataunga a te Kaiwhakawā Dettmar?
He maha ngā whakamārama hinengaro mō ngā whanonga ruarua a ēnei kaiwhakawā, engari kāore mātou e hiahia ki te whakapae.
Inā koa, kāore tēnei e āwhina i te hunga kua whakataua kia tino mārō, ā, kāore hoki e āwhina i te hunga e
whara ana i ēnei tāngata tōrangapū e kīia nei he kaiwhakatupu hara, e mau ana i ngā kākahu pango.
E te hunga mātakitaki, ka whakapuakina ngā whakataunga i te ingoa o te iwi.
Nā, me whakamōhio hoki ngā tāngata mō ngā mea e mahia ana i tō rātou ingoa.
Nō reira, tēnā tukuna tēnei karere ki ō hoa me ō hoa noa, ā, tohaina ki ō whatunga pāpori.
Kei raro nei te hononga e whakaatuhia ana.
He mea tino hira kia whakahaerehia ēnei tukanga ki te marea.
Mēnā ka taea, tēnā koa haere ki ēnei whakawa kōti. Ngā mihi nui!