Eski döwürlerde Justitia adalatyň hudaýçasy bolup, häzirki güne çenli hem ol hukuk ulgamyň nyşany bolup galýar.
Onuň üç aýratynlygy – gözbağı, çep elindäki tarazyk we sag elindäki kazyň gylyçy – biziň hukuk ýörelgelerimizi beýan edýär.
Şonuň üçin adalat şahsyýete garamazdan, artyk we kem taraplaryny ünsli seljerenden soň berilmeli
we zerur berk çäreler bilen ýerine ýetirilmelidir.
Iň bolmanda, bu nazariýa.
Soňky aýlarda çykarylan käbir hökümlere seredeniňde, habarsyz synçy Adalat perisiniň gözbağınyň käbir ýagdaýlarda süýşüp galan
ýaly, tarazasynyň bir tarapa agyr süýşýändigini we gylyçynyň käbir ýagdaýlarda örän uly bolup, beýleki ýagdaýlarda bolsa
kiçijik çepke çakýan pyçaga öwrülýändigini pikir edip biler.
Bu, ilatyň uly böleginiň syýasata we kanun hökmüniň berjaý edilmegine bolan ynamyny
ýitirmeginiň sebäpleriniň biri bolup biler.
Bu ähli sudýalara garşy umumy aýyplama däl, sebäbi jenaýat hukugynyň in dubio pro reo – şübhe ýagdaýynda
aýyplanýan tarap üçin – ýörelgesi olara hem degişlidir.
Emma aşakdaky mysallar soraglar döredýär we oýlanmaga mejbur edýär.
1. Dresden sebit kazyýetiniň iki hökmi
Dr Bianca Witzschel, Moritzburgdan bolan lukman, 2023-nji ýylyň fewralyndan bäri tussaglykda saklanylýardy.
40 gün dowam etjek diýlip bellenen sud diňlenişigi Dresden sebit sudunyň terrorçylyk işleri üçin niýetlenen ýokary
howpsuzlyk bölümiňde geçirildi; aýyplanýan adam el-bilboňlar we demir zynjyrlar bilen getirildi.
Bu howpsuzlyk çäreleriniň arkasynda aýal bombaçynyň bardygyna şübhe edýän her kim ýalňyşýar.
2024-nji ýylyň 17-nji iýunynda Dr Witzschel koronawirus çäklendirmeleri döwründe adamlary maska dakmak borçnamasyndan
boşadýan 1 003 şahadatnama bermegi hem-de Silahlar hakyndaky kanuny bozmak üçin iki
ýyl sekiz aý türme tussaglygyna höküm edildi.
Mundan başga-da, üç ýyllyk hünär çäklendiriş girizildi we şahadatnamalardan gazanylan
47 000 ýewro girdeji konfiskasiýa edildi.
Hemmesi bu ýalňyzlykda saklamak we ýokary howpsuzlyk çäreleri doktor şahadatnamasy sebäpli bolýarmy? Hatda käbir esasy habar
serişdelerinde artykmaç uly hadysa öwürilen ýarag düzgün bozmagy hem – şoka salýan pistoletde synag belliginiň ýoklugy – Dr
Witzschel işiň ýagdaýynda gaty ynandyryjy däl ýaly görünýär:
Owçy we sport atyşygyçy hökmünde, ol hatda kanuny taýdan ýaraglara we ok-därmanlara eýe bolmaga rugsat berilýär!
Şeýle hem, lukman şahadatnamasy üçin çykdajylary hem öz içine alýan takmynan 45 ýewro töleg adatdan
daşary däl, sebäbi bahalar käwagt ep-esli üýtgäp biler.
Dr Witzscheliň hökmini has-da şübheli edýän zat, prokuraturanyň we sudýanyň tutuş sud diňlenişigi
boýunça hiç bir zyýan çeken tarap tapyp bilmezligidir.
Mundan başga-da, derňelen RKI protokollary maskalaryň peýdasyzdygyny, tersine olary
dakynanlara zyýan ýetirendigini aýdyň görkezýär.
Başga söz bilen, Dr. Witzschel näsaglara takyk näme tassyklady we lukmançylyk etika kodeksine görä näme etmäge hukugy
bardy – käbir ýagdaýlarda munuň üstüne-de etmäge borçlydy!
Germaniýada iş alyp barýan lukmanlar üçin hünär hereket kodeksi §2
Umumy lukmançylyk hünär borçnamalary (1)
Doktorlar hünärlerini vicdanlaryna, lukmançylyk etikasynyň ýörelgelerine we adamperwerlige laýyklykda ýerine ýetirýärler.
Olar öz borçlaryna gabat gelmeýän ýa-da jogapkärçilige çekilip bilinmejek hiç bir ýörelgeyi tanamaýarlar
ýa-da hiç bir düzgün-ýörelge ýa-da görkezmä eýermeýärler.
(2) Lukmanlar hünärlerini vicdanlylyk bilen ýerine ýetirmeli we hünär işleri döwründe olara goýlan ynama mynasyp bolmalydyrlar.
Muny edende, olar lukmançylyk hereketlerini näsaglarynyň abadançylygyna esaslamaly.
Aýratyn-da, olar üçünji taraplaryň bähbitlerini hassalaryň abadançylygyndan ýokary goýmaly däldirler.
Köp adamlar öz-özlerine şeýle sorag berýärler: bu höküm aşa agyr jezami ýa-da koronawirus çäreleri döwründe hökümet syýasatyna
boýun bolman, içki duýgularyna eýerip iş alyp baran lukmanlara garşy mysalmydy – ýa-da Dr
Witzscheliň ýönekeýçe örän berk sudýasy barmy?
Iň bolmanda soňkusyny aýyrmak bolýar, sebäbi baş sudýa Jürgen Scheuring hem düýbünden başgaça bolup biler.
Ol bir advokaty öňki işgärini üç gezek zorlandygy üçin iki ýyllyk synag möhletine höküm etdi!
Köp adama kömek eden biri jynsy zorlaýjydan has howplymy?
2. Haçan ýaş we kesellik sud işine çekilmegiň öňüni alýar?
2024-nji ýylyň iýun aýynda iki sud diňlenişigi tamamlandy, her birinde garry adam aýyplandy.
Ol şertde "Cum-Ex" skandaly diýlip atlandyrylýan hadysa bilen baglanyşyklydy; bu skandalda 2006–2011 ýyllar
aralygynda paýdarlar ilkinji nobatda hiç tölemän on milliardlarça salgyt yzyna gaýtaryp aldylar.
Häzirki Alman kansleri Olaf Scholz hem bu skandala gatnaşdy we derňew komitetiniň öňünde şaýatlyk
bermeli boldy – ýöne hiç zady ýatda saklap bilmedi.
Cum-Ex aldaw işleriniň baş derňewçisi, baş prokuror Anne Brorhilker, ösüşiň örän haýal bolmagy we ýokary
derejeli syýasatçylaryň uly garşylygy sebäpli 2024-nji ýylyň aprel aýynda wezipesinden çekildi.
Bu sud işi geçen ýylyň sentýabryndan bäri diňe alnyp barylýandygy üçin Cum-Ex işi barada ýagtylyk
salmak maksady bilen gurnalandygy sebäpli örän möhümdi.
Christian Olearius, öňki hususy bankyň başlygy we kansler Şolz bilen ynanýan adam, 280 million ýewro
möçberindäki örän agyr salgyt gaçakçylygy bilen aýyplandy.
Emma köp adamyň haýran galmagyna garamazdan, jenaýat işleri häzir 82 ýaşly aýyplanyjynyň "saglygynyň
ýaramazlygy" – ýokary gan basyşy sebäpli togtadyldy.
Doktor tarapyndan ýanynda ýörite kömek berlen we araba oturgyçda sud otagyna girizilen 95 ýaşly Ursula
Haverbeck-iň sud diňlenişigi düýbünden başgaça boldy.
Ol 2015-nji ýylyň noýabr aýynda geçirilen sud diňlenişigi boýunça bu apelýasiýa diňlenişigini
diňlemek üçin takmynan dokuz ýyl garaşmaly boldy.
Oňa Auschwitzyň ýok edilmek lager däldigini, eýsem zähmet lageridigini aýtmakda aýyplama bildirilýär.
Munuň üçin Hamburg sebit sudy ony ýigrenje höweslendirmekde aýyplap, jemi bir ýyl dört aýlyk türme tussaglygyna höküm etdi.
Öňki meňzeş beýanat üçin berlen höküm hasaba alyndy.
Ursula Haverbeck Holokost inkärçiligi üçin birnäçe gezek sud edildi we bu jenaýat üçin
Bielefelddäki türmede iki ýarym ýyl türme tussaglygyny çekdi.
Pikirler kanunlaryň hemişe kanunyň doly güýji bilen yzarlaňmaly we ýerine ýetirilmeli ýa-da garry we hassalar ýaly
käbir ýagdaýlarda belli bir ýumşaklyk ulanylmaly diýip bölünýär.
Emma köp adamlar bir tarapdan keselli 95 ýaşly aýalyň kanunsyz beýanaty sebäpli günä kesgitlemek bilen gutaran birnäçe sud
işiniň alnyp barylýandygyny düşünip bilmeýärler, beýleki tarapdan bolsa milliardlarça funt sterlin bilen
baglanyşykly aldaw işi ýokary gan basyşy sebäpli bes edilýär.
Emma belki-de umumy ilata näbelli beýleki täsirler hem munuň ýüze çykmagyna sebäp boldy?
3. Zorluk ýa-da pikir – haýsysy has ýaramaz?
Hamburg şäher parkynda topardan zorlanma baradaky habarlar 2020-nji ýylyň sentýabr aýynda uly gahar-gazap döretdi.
Bir ýyl ýarym soň, Gamburg sebit kazyýetiniň hökmi tutuş ýurtda gahar-gazap döretdi.
16–20 ýaş aralygyndaky dokuz jenaýatçy tarapyndan 15 ýaşly gyza edilen jynsy zorlama we birnäçe gezek zorlamak üçin
sudya diňe bir adama türme tussaglygyna höküm çykardy, galan sekizine şertli tussaglyk hökümleri berildi.
Jazanyň ýumşaklygy has-da geň galdyryjy, sebäbi jenaýatçylar öz hereketleri üçin hatda ötünç hem dilemändiler.
20 ýaşly aýal Hamburg şäher parkynda toparlaýyn zorlama barada eşideninde şonça gaharlandy we WhatsApp
habarlarynda zorlaýjylaryň birine "hormatsyz zorlaýjy doňuz" hem-de "degişli manyk" diýip ýüzlendi.
Şonuň üçin ol häzir Hamburg sebit kazyýetiniň öňünde durup, bir hepdäniň dynç günlerine
ýaşlar saklaýyş merkezinde geçirmäge höküm edildi.
Şeýlelik bilen 20 ýaşly gyz, gyza jynsy zorluk eden dokuz adamyň sekizinden hem köp wagtlap jynsy
zorlukçyny hakarlandyryandygy üçin azatlygyndan mahrum ediljek.
Sud azy ýaşly gyzyň birnäçe gezek zorlanmagyny we munuň ömürboýy dowam edýän psihologik netijelerini diňe sözler bilen zorlaýjynyň
"böhtan atmak" bilen deňeşdirip, haýsy jaza ölçegidir?
Adatça, jemgyýetçilik prokuraturasy böhtan aýdylmagy jenaýatlaryny diňe jemgyýetçilik gyzyklanmasy bar bolan ýagdaýynda derňýär.
Bu mümkin däl, sebäbi bularyň ählisi gönüden-göni WhatsApp habarlarydy.
Ilat prokuraturasy 20 ýaşlyk işden başga-da 140 başga işi derňeýänligi sebäpli, döwletde şeýle
hökümlerde nähili bähbit bardygy sorag döredýär.
Ýa-da döwlet prokuraturasynyň has möhüm işi ýokmy?
Hukuk ylymyna nire gidýärsiň?
Bu diňe üç deňeşdiriş.
Köp beýleki ýagdaýlarda, esasan-da koronawirus çäklendirmeleri bilen baglanyşykly
ýagdaýlarda, käbir işler we hökümler düşnüksizdir.
Bu käwagt hökümetiň täsiri baradaky şübhelere getirýär.
Şeýle gorkular maşgala kazyýetiniň hakimi Kristian Dettmar ýaly işler bilen has-da güýçlendirilýär.
2021-nji ýylyň 8-nji aprelinde ol Weimar magistrat sudunda şäherdäki iki mekdepde maska talabyny, maskalar
bilen baglanyşykly çagalaryň abadançylygyna howp salýan töwekgelçilik sebäpli ýatyryp saldy.
Bu onuň ýerleşýän ýerine geçirilen reid bilen netijelendi, şol wagt onuň ofisi, hususy öýi we awtoulagy gözden
geçirildi hem-de syýasy taýdan islenmeýän garaýyşy sebäpli onuň mobil telefony konfiskasiýa edildi.
Eger sudýalar öý gözleginden we wezipesinden wagtlaýyn çetleşdirilmekden gorkmaly bolsa, olar
öz hökümlerinde nähderejede erkin bolup bilerler?
Kimdir biri hakem Dettmara garşy çäreleri başlatmaly bolupdyr.
Elbetde, Germaniýadaky prokurorlar görkezmelere eýerýärler – şonuň üçin hem Ýewropa Adalat Kazyýetiniň kararyna görä
olar Ýewropa tussaglyk buýrugyny çykarmaga ygtyýarly däl.
Koronawirusyň töweregindäki gyzgyn metbugat atmosferasyny nazara alanyňda, käbir adamlar häzirem hakim Dettmara garşy
geçirilen reidiň tarapdary bolup bilerler – skandal RKI-niň protokollary çap edilmäge rugsat berleninden bäri açyk görünýär.
Bu ýagdaýlar koronawirus çärelerine jogapkär syýasatçylaryň maskalaryň hem goramaýandygyny, hem kömek
etmeýändigini, tersine olary dakynanlary saglyk töwekgelçiliklerine duçar edýändigini bilendigini görkezýär.
Şonuň üçin hakem Dettmar takyk näme karara geldi.
Bu hakimleriň şübheli hereketleri üçin köp psihologik düşündiriş bar, ýöne biz çaklamalara girmek islemeýäris.
Esasanam, bu gaty ýiti höküm çykarylan adamlara-da, gara halatly diýlip atlandyrylýan bu güman
edilýän syýasy adamlaryň pidalaryna-da kömek etmeýär.
Hormatly tomaşaçylar, hökümler halk adyndan yglan edilýär.
Soňra adamlar hem öz adlaryna näme bolup geçýändigi barada habarly edilmeli.
Şonuň üçin bu habary dostlaryňyza we tanyşlaryňyza ugradyň we ony sosial torlaryňyzda paýlaşyň.
Astaýda baglanyşyk görkezilýär.
Mundan başga-da, şeýle işleriň aç-açan geçirilmegi hökmanydyr.
Mümkin bolsa, şeýle sud diňlenişlerine gatnaşmagyňyzy haýyş edýärin. Çuňňur sag boluň!