WEBVTT

00:00.546 --> 00:08.390
Puong ea ka ea Kla.TV ka la 11 Mots'eanong 24, ke ile ka hlahisa
pelaelo ea ka ka lekhetlo la pele hore pula e ncha ea lerōle la

00:08.390 --> 00:14.335
Sahara e kanna ea amana haholo le tšebeliso ea
libetsa tsa boemo ba leholimo tse nang le laesense

00:14.335 --> 00:17.880
e telele ho feta lehlabathe la Sahara ka bo lona.

00:17.880 --> 00:25.003
Kajeno, ke le nehelana ka tlaleho ea pele ea tlhahlobo e bontšang
hore ka sefefo se seng le se seng sa lerōle sa

00:25.003 --> 00:32.400
Sahara, bonyane likaroloana tsa 26, tseo tse ling tsa
tsona li leng chefo e matla, lia rea holim'a rona.

00:32.400 --> 00:40.505
Empa eseng feela holim'a lihlooho tsa rona, empa hape le holim'a
temo-lemong ea rona kaofela, holim'a matša a rona, linōka,

00:40.505 --> 00:49.160
lirapa, masimo a joang, holim'a liphoofolo tsohle tsa
rona, mehlape ea likokoanyana moeeng, fatše le ka tlas'a fatše.

00:49.160 --> 00:51.328
Empa pele ho tsohle:

00:51.328 --> 00:58.926
Pele, ke kopa ho le hopotsa hape ka patent ea US 9924640.

00:58.926 --> 01:03.968
Mme ena ke e nngwe feela ya dipatente tse ngata tse tshwanang:

01:03.968 --> 01:12.376
E hlalosa kamoo lifofane tsa Boeing li fetoloang ho jara
meroalo ea li-nanoparticle tse kang lehlabathe tse boima ba

01:12.376 --> 01:17.393
lithane tse 25, ho ea bophahamong ba limithara tse 18,000.

01:17.393 --> 01:24.726
Lebaka: ho laola le ho fetola boemo
ba rona ba lehodimo le tlelaemete.

01:24.726 --> 01:32.491
Jwale nka rata ho le hopotsa hape ka mafura a NATO "JP 8", ao
NATO ya Masonic e qetileng nako e telele e a rekisa ho

01:32.491 --> 01:40.853
hoo e ka bang 90% ya difofane tsa sechaba, ke hore,
hoo e ka bang boema-fofane bohle ba dikgolo lefatsheng.

01:40.853 --> 01:48.200
Se tshosang ke diphetho tsa tlhahlobo tsa metswako e boletsweng:

01:48.200 --> 01:56.879
Maemo a phahameng a aluminium, barium, beryllium, loto, cadmium,
chromium, cobalt, tšepe, koporo, molybdenum,

01:56.879 --> 02:05.408
sodium, nickel, strontium, titanium, vanadium, zinc
le tin a fumanoe mefuteng ena ea mafura a sesole.

02:05.408 --> 02:12.319
Hape le li-oxide tse ngata tsa
litšepe tsena le lintho tse ling tse chefo.

02:12.319 --> 02:17.952
Liphetho tsena tsa litekanyo ke tsona tse ileng tsa re etella
pele ho lumela hore lintho tse tšoanang li

02:17.952 --> 02:22.973
ka fumaneha hape likaroloaneng tse nyenyane
haholo tsa lerōle le tšoanang le lehlabathe.

02:22.973 --> 02:29.700
Lihlekehleke tsa lithane tsa tsena li se li
fafalitsoe holim'a lihlooho tsa rona bohle.

02:29.700 --> 02:40.326
Le hore seo ho thoeng ke pula ea lerōle la Sahara
e ka ba pula e nang le lintho tsena hantle-ntle.

02:40.326 --> 02:47.568
Hobane lipatente tsa ho fetola boemo ba leholimo tse senotsoeng,
ke hore, lipatente tsa libetsa tsa boemo ba leholimo, li hlalosa

02:47.568 --> 02:53.800
ka ho hlaka kamoo likaroloana tsena tsa lehlabathe le lenyenyane
haholo li bilikang sepakapakeng se kaholimo ka

02:53.800 --> 02:59.726
lilemo tse ka bang peli ka mor'a hore li ntšoe
– empa ebe butle-butle li rehela holim'a rona.

02:59.726 --> 03:07.129
Mme ke re: ebang ke ka kgutso, kapa ke patilwe ke
pula e phatsimang e wang dihloohong tsa rona, empa

03:07.129 --> 03:11.206
hape le dihloohong tsa baratuwa ba rona, bana ba rona.

03:11.206 --> 03:16.301
Mme hape ba thiba diphanele tsa rona tsa letsatsi, ba
silafatsa mefuta yohle ya dipalangwang tsa rona, ba

03:16.301 --> 03:20.693
chefetsa masimo a rona kaofela, jwalo-jwalo le jwalo-jwalo.

03:20.693 --> 03:29.436
Pele ke fihla diphethong tsa tlhahlobo tse boletsweng ka hodimo
tsa seo ho thoeng ke pula ya lerole la Sahara, ke tlameha

03:29.436 --> 03:37.626
hape ho supa diteko tse kgolo tsa batho tse entsweng ka
1994 naheng ya USA, mohlala, tse seng di senotswe kgale.

03:37.626 --> 03:46.046
Ke tlameha ho etsa sena e le hore le utloisise ka
botlalo hore liteko tse sehlōhō tse kang tsena ho batho li

03:46.046 --> 03:51.813
hlile li etsoa ke mebuso ebe li patwa ke tsamaiso ea toka.

03:51.813 --> 04:01.536
Mme mona re sebetsana feela le karolo e ka hodimo ya
taba eo bafuputsi ba ikemetseng ba seng ba e senotse:

04:01.536 --> 04:10.053
Batho ba ileng ba etsetsoa liteko ka likhoka ka
1994 e ne e le baahi ba US – litoropo kaofela.

04:10.053 --> 04:18.374
Ho etsahetseng? Difofane tsa sesole di ile tsa ba fafatsa ka
chefo ka boomo ka nako e telele hobane ho thwe sesole se ne se

04:18.374 --> 04:24.049
batla ho bona hore na ho tla etsahalang –
kaha dibetsa tsa khemikhale di tlameha ho lekoa

04:24.049 --> 04:29.613
pele di ka sebediswa kgahlanong le "morao".

04:29.613 --> 04:34.259
Le sekolo sa mathomo se nang le bana se ile
sa fafatsoa ka boomo ka zinc cadmium sulphide

04:34.259 --> 04:36.980
letsatsi le letsatsi ka likhoeli tse tharo.

04:36.980 --> 04:43.740
Hopola lintho tsena tse peli, hobane o tla
utloa ho eketsehileng ka tsona haufinyane.

04:43.740 --> 04:51.566
Litlamorao tsa moholi ona oa zinc
cadmium sulphide feela li ne li tšabeha.

04:51.566 --> 04:58.363
Ka lebaka la seo, halofo ea sehlopha kaofela sa sekolo
e ile ea hlokahala kannete, ha halofo e 'ngoe e ile ea

04:58.363 --> 05:02.380
tšoaroa ke mafu a tebileng, ho tima le bokooa bo bong.

05:02.380 --> 05:07.699
Bakeng sa bahlaseluoa bana ba se nang tšireletso, bana
bana ba banyenyane, hamorao, ha ba se ba holile, le

05:07.699 --> 05:11.813
bona ba ile ba beleha bana ba nang le bokooa bo matla, jj.

05:11.813 --> 05:18.264
Mme ka kopo utlwisisa hore motsotsong ona ha re bue ka mehopolo
feela ya merero ya sephiri, empa re bua ka ditlolo tsa molao tse

05:18.264 --> 05:23.959
entsweng ke mebuso kaofela le ditsamaiso tsa yona tsa
boahlodi, tseo ho seng kgale di ile tsa dumellwa empa ha di

05:23.959 --> 05:28.140
eso ka tsa otlwa ka tsela e loketseng le ho phatlalatswa.

05:28.140 --> 05:34.633
Ha ba ne ba botswa, pele ba ne ba boletse hore
sefofane se tla fafatsa feela dikhemikhale tse sa kotsi.

05:34.633 --> 05:41.044
Ka tsela, mebuso ya rona e re fa dikarabo tse tshwanang ha re
ba botsa ka se ka hare ho dimilione tsa ditone tsa dintho tse

05:41.044 --> 05:45.580
nang le dikarolwana tse nyenyane haholo tse ntseng di fafatswa.

05:45.580 --> 05:51.320
Mme ruri ha ho na moferefere o potileng seo ho
thoeng ke pula ea lerōle la Sahara – haholo-holo

05:51.320 --> 05:55.166
ho tsoa mecheng ea rona e meholo ea phatlalatso.

05:55.166 --> 06:00.470
Empa jwale, ha re tlohe ho diphetho tse
tshosang tsa tlhahlobo tseo re di hlahiseditsweng

06:00.470 --> 06:03.306
ke bafuputsi ba ikemetseng ba tswang Bosnia.

06:03.306 --> 06:06.900
Litokomane tsa mantlha li bontšoa ka morao.

06:06.900 --> 06:15.213
Ba ile ba laela tlhahlobo e bapisang ea lehlabathe la
'nete la Sahara le lehlabathe leo ho thoeng ke la

06:15.213 --> 06:20.226
Sahara le tsoang liphethong tsa pula Bosnia-Herzegovina.

06:20.226 --> 06:28.576
Thahasello ea bona e ne e le feela hore na pula ena e bitsoang
"pula ea lerōle la Sahara" e ka 'na ea ba le lintho tse chefo.

06:28.576 --> 06:33.886
Ntho e re kotsetsang kapa tikoloho ea rona.

06:33.886 --> 06:38.440
Mme ha e le hantle, oo e ka be e bile mosebetsi wa mebuso.

06:38.440 --> 06:47.080
Leha ho le jwalo, kaha ha ho le ya mong wa bona ya nkileng kgato,
tlhahlobo e latelang e ile ya etswa ka mokgwa wa lekunutu.

06:47.080 --> 06:53.723
Kahoo, ntle le lehlabathe la pele la Sahara, o
boetse o rometse sampole ea lehlabathe e tsoang

06:53.723 --> 06:58.626
Lukavac ho Institute of Chemical Engineering e Tuzla.

07:00.280 --> 07:07.788
Ka la 6 Motsheanong 2022, re isitse disampole tse
pedi ho Setsi sa Boenjiniere ba Khemikhale se Tuzla:

07:07.788 --> 07:15.406
Mohlala oa lehlabathe o tsoang lebopong la lets'e ka boroa ho
Tunisia le mohlala oa lehlabathe o tsoang

07:15.406 --> 07:23.932
Dobošnica Donja haufi le Lukavac, o nkiloeng ka la
7 Mmesa 2022 kamora pula e khubelu ea "madi".

07:23.932 --> 07:31.886
... e nketsoeng ka la 7 Mmesa 2022
kamora seo ho thoeng ke pula ea Sahara.

07:31.886 --> 07:38.668
Mohlala ona o bohlokoa haholo hobane hangata moea o ka
bophirimela o foka Bosnia, se bolelang hore pula e neng e na

07:38.668 --> 07:44.212
Lukavac e ne e ke ke ea be e susumelitsoe ke mesi
e tsoang liindastering kapa liteisheneng tsa

07:44.212 --> 07:48.426
motlakase tsa mouoane le tse ling tse tšoanang le tsona.

07:48.426 --> 07:55.946
Mme jwale, mona ke tsona: Ha ho ka tlase ho
dielemente tse latelang tse 26 tse kotsi haholo tse

07:55.946 --> 08:00.966
fumanweng pula ya lerōle ya Sahara e neng e hlahlojwa:

08:00.966 --> 08:10.013
Aluminiamo, arsenike, borone, bariamo, beriliamo, bismuthe,
kobalte, kromiume, koporo, tšepe, litiamo,

08:10.013 --> 08:20.573
manganeze, molibdenamo, nikele, loto, antimonio, selenio,
tine, strontiamo, talliamo, vanadio, zinki, kadmiamo.

08:20.573 --> 08:24.620
Ke itse, hopola dintlha tse pedi tsa ho qetela.

08:24.620 --> 08:34.231
Bongata ba aluminium puleng ea lerōle la Sahara e
bitsoang e tsoang Bosnia feela bo ne bo phahame ka

08:34.231 --> 08:40.500
makhetlo a 728 ho feta ba lehlabathe la pele la Sahara.

08:40.500 --> 08:49.079
Lerole le honyenyane la aluminium le ka baka lefu la Alzheimer,
la senya liphio, sebete le masapo, le tse ling tse ngata.

08:49.079 --> 08:59.850
Bongata ba arsenic bo ne bo phahame ka makhetlo a 44,
ba barium ka makhetlo a 660, mme ba nickel ka makhetlo a

08:59.850 --> 09:06.846
fihlang ho 2,500 ho feta lehlabathe la pele la Sahara.

09:06.846 --> 09:19.906
Ho fumanehile hore zinki e phahame ka makgetlo a 64 pula
eo ho thoeng ke ya Sahara, tshepe ka makgetlo a 23, jj.

09:19.906 --> 09:27.840
Kamora phatlalatso ena, batho ba
amehileng ba kgathetse feela ka ntho e le nngwe:

09:27.840 --> 09:35.666
Ke mang hle ea lumellang metsoako ena e mecha e
kotsi haholo hore e tšeloe holim'a lihlooho tsa rona?

09:35.666 --> 09:38.812
Ke mang hantle ea etsang seo, le hore na hobaneng?

09:38.812 --> 09:42.020
Mabitso a batlōli bana ba molao ke afe? Ke
sona seo re batlang ho se tseba hona joale.

09:42.020 --> 09:47.440
Ba sebeletsa mang, hape sepheo sa bona sa ho qetela ke sefe?

09:47.440 --> 09:56.697
Hobane ditlhahlobo tsena di fana ka bopaki bo fetang pelaelo ya
pele feela ya hore Yuropa kaofela e fetohile sepheo sa mefuta e

09:56.697 --> 10:04.715
mpe ka ho fetisisa ya ditšhaba-le-morafe tse kopantseng mekgwa e
fapaneng, ka hona ke kopa bashebelli bohle ba

10:04.715 --> 10:12.000
rona hore ba nke karolo ka mafolofolo
mosebetsing o tswelang pele wa dipatlisiso tabeng ena.

10:12.000 --> 10:18.364
Joalo ka tloaelo, mecha ea phatlalatso e qobelloang
ho lefella ha e tlalehe ka sena, esita le ho pata

10:18.364 --> 10:22.000
lintho tse mpe haholo ho feta, leha e tseba hantle.

10:22.000 --> 10:26.493
Re ntse re tlaleha ka sena letsatsi le letsatsi ho tloha ka 2012.

10:26.493 --> 10:33.130
Ka kopo, u se lebale hore ka leru le leng le le leng le
eketsehileng leo ho thoeng ke lerōle la Sahara, u

10:33.130 --> 10:37.320
ntse u hema thepa ena kaofela ha feela e ntse e le moeeng.

10:37.320 --> 10:44.819
Ebe o monya dikarolwana tsena tse nyenyane haholo ho tswa
lethathamong la dielemente ka masoba ohle a letlalo la hao, o di

10:44.819 --> 10:52.813
ja le meroho ya hao ya tlhaho, o di metsa le metsi a hao a ho
nwa, mme le ha o ya ho sesa, dintho tseo di kena ka hare ho wena.

10:52.813 --> 10:55.513
Ho tsoa mahlakoreng 'ohle, eseng feela ka molomo.

10:55.513 --> 11:04.040
Hopola hore boholo ba ho feletseng ba tshenyo le
ditlamorao tsa nako e telele ha di eso tsejwe.

11:04.040 --> 11:13.993
Empa ho senyeha ho ntseng ho eketseha ha lifate tsa
rona feela ho re fa ponelopele ea se sebe ka ho fetisisa.

11:13.993 --> 11:20.114
Ka hona, tlhahisoleseding efe kapa efe e
amehang e ka sireletsa le ho pholosa bophelo ba

11:20.114 --> 11:24.540
tlhaho ea rona le bophelo bo botle ba batho kaofela!

11:24.540 --> 11:31.625
Bakeng sa ho fumana setifikeiti se tiileng mabapi le tšimoloho,
sesosa le morero oa motsoako ona oa lerōle la lik'hemik'hale, ho

11:31.625 --> 11:35.832
hlokahala tlhahlobo tse eketsehileng tse
ngata kamoo ho ka khonehang ho tsoa

11:35.832 --> 11:40.853
lisampoleng tse nketsoeng libakeng tse fapaneng.

11:40.853 --> 11:47.909
Hape ha ho e-s'o hlake hore na likarolo tse
fumanoeng li monngoa joang, ho isa bohōleng bo bokae,

11:47.909 --> 11:52.240
le ka litlamorao life ke lihloloa tse fapaneng.

11:52.240 --> 12:01.667
Empa ke re: Kgothaletsang di-MP tsa kgaolo ya lona ya
dikgetho hore di se ke tsa thibela feela ho fafatswa ha mafura a

12:01.667 --> 12:06.766
NATO ka difofane tsa rona kaha ho bolaya tlelaemete le batho!

12:06.766 --> 12:11.180
Hape, ka kopo hlalosetsa mang kapa mang ea
sa tsebeng hore na boholo ba lintlha tse

12:11.180 --> 12:13.986
boletsoeng ka holimo li kotsi hakae ho rona.

12:13.986 --> 12:21.431
Kopa Mopalamente ba lona ho tsebisa sechaba ka ho
fafatswa ha selemo le selemo ha ditone tse mashome a dimilione

12:21.431 --> 12:25.560
tsa di-nanoparticle tsa aluminium le lerole la mashala.

12:25.560 --> 12:32.614
Kopo ea phehisano e bulehileng mabapi le litokelo tsohle tsa
molao tsa ho fetola boemo ba leholimo le tšebeliso

12:32.614 --> 12:39.296
ea libetsa tsa leholimo tse boletsoeng mona,
hammoho le polao ea morabe e tšonyang e amanang le tsona.

12:39.296 --> 12:42.061
Ha ho na tsela e 'ngoe ea ho e hlalosa.

12:42.061 --> 12:49.205
Kopa boradipolotiki le di-MP tsa lona ho fana ka tlaleho
phatlalatsa mabapi le tlhahlobo ya lerole la Sahara e boletsweng

12:49.205 --> 12:52.886
ka hodimo. Bontshang dipampiri tsa ntlha, metswalle e ratehang.

12:52.886 --> 13:01.399
Mme qetellong, rona re le setjhaba re tlameha ho batla tokelo ya
rona ya matla a ho etsa qeto ya ho qetela ho fihlela e tiisitswe

13:01.399 --> 13:07.272
ka tieo molaotheong o mong le o mong, mme
boradipolotiki ba kgethilweng ba se ke ba hlola

13:07.272 --> 13:11.146
ba kgona ho hanyetsa dihanano tsa rona feela.

13:11.146 --> 13:22.953
Ka kopo, arolelana mananeo a tjena le batho ba bangata
kamoo o ka khonang, haholoholo ba e-s'o tsebe se etsahalang.

13:22.953 --> 13:26.546
Ke nna Ivo Sasek, ya emeng ka pela
Modimo selemong sa hae sa bo 48.
