WEBVTT

00:00.546 --> 00:08.301
Intetho yam ye-Kla.TV ngomhla we-11 kuMeyi 24, ndaveza
amathandabuzo am okokuqala ukuba le nto intsha yokuwa kothuli

00:08.301 --> 00:14.184
lweSahara isenokunxulumana ngakumbi
nokusetyenziswa kwezixhobo zemozulu ezinepatent ende

00:14.184 --> 00:17.880
kunokuba kunxulumane nesanti yeSahara ngokwayo.

00:17.880 --> 00:24.513
Namhlanje, ndinikezela kuni ngengxelo yokuqala yohlalutyo ethi,
kwisiphango ngasinye sohlabathi esibizwa ngokuba

00:24.513 --> 00:32.400
sisiphango somhlaba waseSahara, ubuncinane izinto ezingama-26,
ezinye zazo ziyingozi kakhulu, zisihlambela phezu kwethu.

00:32.400 --> 00:40.300
Kodwa hayi ezintloko zethu kuphela, kodwa nakwizolimo zethu
zonke, kumachibi ethu, imilambo, iigadi,

00:40.300 --> 00:49.160
amadlelo, kuzo zonke izilwanyana zethu,
kubemi-zinambuzane emoyeni, emhlabeni nangaphantsi komhlaba.

00:49.160 --> 00:51.328
Kodwa ke, oku kuza kuqala:

00:51.328 --> 00:58.926
Okokuqala, ndingathanda ukukukhumbuza
kwakhona ngepatent yase-US engu-9924640.

00:58.926 --> 01:03.968
Kwaye le yenye kuphela yeepatent ezininzi ezifanayo:

01:03.968 --> 01:12.377
Ichaza indlela iinqwelomoya zeBoeing eziguqulwayo ngayo
ukuze zithwale imithwalo yeetoni ezingama-25 zeenano-particles

01:12.377 --> 01:17.393
ezifana nesanti, ukuya kubude obungangeemitha ezili-18,000.

01:17.393 --> 01:24.726
Isizathu: ukulawula nokulawula
ngokukhethekileyo imozulu nemeko yezulu yethu.

01:24.726 --> 01:31.323
Ngoko ke ndingathanda ukunikhumbuza kwakhona ngesibaso se-NATO
esithi "JP 8", esithengiswe ixesha elide yi-NATO yeMasonik

01:31.323 --> 01:36.558
kwiinkampani zeenqwelo-moya zoluntu ngomlinganiselo
ongange-90%, oko kukuthi, phantse kuzo zonke

01:36.558 --> 01:40.853
iikomkhulu zeenqwelo-moya ezinkulu kwihlabathi jikelele.

01:40.853 --> 01:48.200
Okothusayo ziziphumo zohlalutyo lwezongezelelo ezikhankanyiweyo:

01:48.200 --> 01:56.040
Kufunyaniswe amanqanaba aphezulu e-aluminiyam, ibariyam,
ibheriliyam, ilethi, ikhadmiyam, ikhromiyam, ikhobhayi,

01:56.040 --> 02:05.408
intsimbi, ikhaba, imolibdeniyam, isodiyam, inikeli, isitroniyam,
ititaniyam, ivanadiyam, izinki netini kwezi zibaso zezomkhosi.

02:05.408 --> 02:12.319
Kananjalo ii-oksayidi ezininzi zezi
zinyithi kunye nezinye izinto eziyityhefu.

02:12.319 --> 02:19.267
Ezi ziphumo zokulinganisa zezona zinto zasiqalise
ukusenza sikholelwe ukuba izinto ezifanayo zinokufumaneka

02:19.267 --> 02:22.973
nakwii-nanoparticles zothuli oluluki olufana nesanti.

02:22.973 --> 02:29.700
Amakhulu ezigidi zeetoni zezi sele
zifafazwe phezu kweentloko zethu sonke.

02:29.700 --> 02:40.326
Kwaye ukuba leyo kuthiwa yimvula yothuli
lweSahara isenokuba yimvula enezinto kanye ezi.

02:40.326 --> 02:47.739
Ngenxa yepatent zokulawula imozulu ezityhilweyo, oko kukuthi
iipatent zezixhobo zemozulu, zichaza ngokucacileyo ukuba ezi

02:47.739 --> 02:55.457
zithungu zentlabathi ye-nano zihamba zibhabha njani kumphakamo
ophezulu womoya kangangeminyaka emibini emva kokuba ziphumeziwe

02:55.457 --> 02:59.726
– kodwa ke zithi ngokuthe ngcembe zihla zize phezu kwethu.

02:59.726 --> 03:07.243
Kwaye ndithi: nokuba kucwaka, okanye kuhamba neentshaba
zomvula ezithiwa zithi phephephe zithiwa zithiwa ezintloko

03:07.243 --> 03:11.206
zethu, kodwa nezentloko zabathandwa bethu, abantwana bethu.

03:11.206 --> 03:16.203
Kwaye ke baphinde bavale iiphaneli zethu
zelanga, bathambisa zonke izithuthi zethu,

03:16.203 --> 03:20.693
batyhefe zonke iintsimi zethu, njalo njalo njalo.

03:20.693 --> 03:28.461
Phambi kokuba ndifikelele kwiziphumo zohlalutyo ezikhankanywe
ngasentla malunga neento ezibizwa ngokuba yimvula yothuli

03:28.461 --> 03:34.206
lweSahara, kufuneka kwakhona ndibhekisele
kwakhona kuvavanyo olukhulu lwabantu olwenziwa

03:34.206 --> 03:37.626
ngo-1994 e-USA, umzekelo, oluye lwatyhilwa kudala.

03:37.626 --> 03:45.872
Kufuneka ndikwenze oku ukuze uqonde ngokupheleleyo ukuba
iimvavanyo ezinoburhalarhume ezinje ngabantu zinyakaliswa

03:45.872 --> 03:51.813
ngokwenene ngoorhulumente, zize zityhilwe luhlelo lwezobulungisa.

03:51.813 --> 04:01.536
Kwaye apha sisajongene nje nencam yale
nto sele ityhilwe ngabaphandi abazimeleyo:

04:01.536 --> 04:10.053
Abantu abavavanywayo ngenkani ngo-1994
yayingabemi base-US – izixeko ezipheleleyo.

04:10.053 --> 04:18.758
Kwenzeke ntoni? Iinqwelomoya zomkhosi ngabom zizitshiza ngetyhefu
ixesha elide kuba kuthiwa umkhosi wawufuna ukubona ukuba

04:18.758 --> 04:29.613
kuza kwenzeka ntoni – kuba izixhobo zekhemikhali kufuneka
zivavanywe phambi kokuba zisetyenziswe ngokuchasene 'nesitha'.

04:29.613 --> 04:36.980
Kwanesikolo samabanga aphantsi esinabantwana sasifafazwa ngabom
nge-zinc cadmium sulphide yonke imihla kangangeenyanga ezintathu.

04:36.980 --> 04:43.740
Khumbula ezi zinto zimbini, kuba
uza kuva ngakumbi ngazo kungekudala.

04:43.740 --> 04:51.566
Iziphumo zale nkungu ye-zinc cadmium sulphide yodwa zazoyikeka.

04:51.566 --> 04:56.830
Isiqingatha seklasi yesikolo iphela sashona ngokwenene ngenxa
yoko, ngelixa esinye isiqingatha sahlupheka

04:56.830 --> 05:02.380
ukugula kakhulu, ukungabi nabantwana
ngokungeyomfuneko kunye nezinye ukuhlupheka ngokwasemzimbeni.

05:02.380 --> 05:11.813
Kula maxhoba angenakhuselo, la mantwana, kamva, xa
bekhule, bazala abantwana abakhubazeke kakhulu, njalo njalo.

05:11.813 --> 05:19.172
Kwaye nceda uqonde ngeli xesha ukuba asithethi nje ngeethiyori
zeyelenqe apha, kodwa sithetha ngezelweni ezenziwe ngoorhulumente

05:19.172 --> 05:23.943
abapheleleyo kunye neenkqubo zabo
zezomthetho, eziye zavunywa kudala kodwa azizange

05:23.943 --> 05:28.140
zohlwaywe ngokufanelekileyo okanye zaziwe luluntu.

05:28.140 --> 05:34.633
Xa babuzwa, ngaphambili bathe inqwelomoya
izakutshiza kuphela iikhemikhali ezingenabungozi.

05:34.633 --> 05:40.679
Ngokwenene, oorhulumente bethu basinika iimpendulo
ezifanayo xa sibabuza malunga nomxholo wezigidi

05:40.679 --> 05:45.580
zeetoni zezinto eziyinxalenye encinci kakhulu ezifafazwayo.

05:45.580 --> 05:51.081
Kwaye ngokuqinisekileyo akukho sikhalo
malunga ne-so-called imvula yothuli lweSahara –

05:51.081 --> 05:55.166
ingakumbi kuye kweyamaphephandaba ethu aphambili.

05:55.166 --> 06:03.306
Kodwa ngoku, masijonge kwiziphumo ezothusayo zohlalutyo
esinikezelwe zona ngabaphandi abazimeleyo abavela eBosnia.

06:03.306 --> 06:06.900
Amaxwebhu oqobo aboniswa ngasemva.

06:06.900 --> 06:14.912
Bathumele uhlalutyo lothelekiso lwesanti
yaseSahara yokwenyani kunye nesanti ekuthiwa

06:14.912 --> 06:20.226
yeyaseSahara evela emvuleni yaseBosnia-Herzegovina.

06:20.226 --> 06:28.576
Into ababenomdla kuyo yayikukuba le 'mvula yothuli
lweSahara' kuthiwa ingaba inezinto ezinetyhefu na.

06:28.576 --> 06:33.886
Into esenzakalisa okanye eyenzakalisa indalo esingqongileyo.

06:33.886 --> 06:38.440
Kwaye ngokwenene ibiya kuba ngumsebenzi woorhulumente.

06:38.440 --> 06:47.080
Noko ke, njengokuba kungekho namnye kubo othathileyo
nyathelo, olu hlalutyo lulandelayo lwenziwe ngasese.

06:47.080 --> 06:53.514
Ngoko ke, ukongeza kwisanti yaseSahara yoqobo,
uphinde wathumela isampulu yesanti evela

06:53.514 --> 06:58.626
eLukavac kwi-Institute of Chemical Engineering eTuzla.

07:00.280 --> 07:07.788
Ngomhla we-6 kuMeyi 2022, sizise iisampulu
ezimbini kwi-Institute of Chemical Engineering eTuzla:

07:07.788 --> 07:15.368
Isampulu yomhlaba osuka kunxweme lwechibi kumzantsi weTunisia
kunye nesampulu yomhlaba esuka eDobošnica

07:15.368 --> 07:23.932
Donja kufuphi neLukavac, ethathwe ngomhla we-7
kuTshazimpuzi 2022 emva kwe "mvula yegazi" ebomvu.

07:23.932 --> 07:31.886
... ethathwe ngomhla we-7 kuTshazimpuzi
2022 emva kwento ekuthiwa yimvula yaseSahara.

07:31.886 --> 07:38.885
Esi sampuli sibaluleke ngokukodwa kuba umoya wasentshona uhlala
uvuthuza eBosnia, nto leyo ethetha ukuba imvula eLukavac

07:38.885 --> 07:44.309
ibingenakuba iphenjelelwe kukukhutshwa kwezinto
ezingcolisayo ezivela nakweyiphi na ishishini

07:44.309 --> 07:48.426
okanye izikhululo zombane ezitshisayo nezinto ezinjalo.

07:48.426 --> 07:55.415
Kwaye ngoku nantsi: Akukho ngaphantsi kwezi elementi
zilandelayo eziyi-26 ezinetyhefu kakhulu

07:55.415 --> 08:00.966
ezifunyenweyo kwimvula yothuli yaseSahara ekuthiwa iye yahlolwa:

08:00.966 --> 08:09.972
I-Aluminiyam, i-Arsenik, i-Boron, i-Barium, i-Berilyam, i-Bismut,
i-Kobalt, i-Kromiyam, i-Khopha, i-Intsimbi, i-Lithiyam,

08:09.972 --> 08:16.597
i-Manganiz, i-Molibdenam, i-Nikil, i-Lwabi,
i-Antimon, i-Seleniyam, i-Tini, i-Strontiyam,

08:16.597 --> 08:20.573
i-Taliyam, i-Vanadyam, i-Zinki, i-Kadmiyam.

08:20.573 --> 08:24.620
Ndathi, khumbula la mazibini amabini okugqibela.

08:24.620 --> 08:40.500
Umxube we-aluminiyam kwimvula ekuthiwa yithuli laseSahara evela
eBosnia yodwa, wawuphindwe ka-728 kunowesanti yaseSahara yoqobo.

08:40.500 --> 08:49.079
Uthuli oluncinci lwe-aluminiyam lunokubangela isifo se-Alzheimer,
lonakalise iintso, isibindi namathambo, kunye nokunye okuninzi.

08:49.079 --> 08:58.926
Umlinganiselo we-arsenic wawuphindwe ka-44,
owebarium wawuphindwe ka-660, kwaye owenickel

08:58.926 --> 09:06.846
wawuphindwe kangange-2,500 kunowesanti yaseSahara yoqobo.

09:06.846 --> 09:19.906
Kufunyaniswe ukuba iZinki iphezulu ngokuphindwe ka-64 kwimvula
ekuthiwa yeyaseSahara, intsimbi iphezulu ngokuphindwe ka-23, njl.

09:19.906 --> 09:27.840
Emva koku kubhengezwa, abantu
abachaphazelekayo banomdla kwinto enye kuphela:

09:27.840 --> 09:35.666
Ngubani na kanye kanye ovumela la mxube mtsha,
unetyhefu kakhulu, ukuba galelwe phezu kwethu?

09:35.666 --> 09:38.812
Ngubani kanye kanye owenza loo nto kwaye kutheni?

09:38.812 --> 09:42.020
Zeziphi iigama zabaqhankqalazi? Yiloo nto esifuna ukuyazi ngoku.

09:42.020 --> 09:47.440
Basebenzela boobani kwaye ziphi iinjongo zabo zokugqibela?

09:47.440 --> 09:57.952
Ngenxa yokuba olu hlalutyo lubonelela ngaphezu kokukrokrela
kokuqala nje ukuba iYurophu iphela iye yaba lixhoba lolo hlobo

09:57.952 --> 10:06.224
lwabanqolobi abayimixube olubi kakhulu, ngoko ke
ndibongoza bonke ababukeli bethu ukuba bathathe

10:06.224 --> 10:12.000
inxaxheba ngenkuthalo kuphando olongezelelweyo ngalo mcimbi.

10:12.000 --> 10:22.000
Njengesiqhelo, amajelo eendaba alawulwayo akawunazisi ngale
nto kwaye afihla nezinto ezimbi kakhulu, nangona esazi ngcono.

10:22.000 --> 10:26.493
Besisoloko sinika iingxelo ngale
nto yonke imihla ukusukela ngo-2012.

10:26.493 --> 10:33.254
Nceda ungakhohlwa ukuba ngalo lonke ilifu
elongezelelweyo elithiwa luthuli lweSahara, uyaphunga zonke ezi

10:33.254 --> 10:37.320
zinto ixesha elide njengoko zihlala zixhonyiwe emoyeni.

10:37.320 --> 10:45.133
Emva koko ke uzifunxa ezi nanoparticles ezisuka kwitheyibhile
ye-periodic nge-pore nganye yesikhumba sakho, uzitya kunye

10:45.133 --> 10:52.813
nemifuno yakho ye-organic, uzigqobhoze kunye namanzi akho
okusela, kwaye kwanakuba uya kuqubha, le nto ingena kuwe.

10:52.813 --> 10:55.513
Kuzo zonke iicala, hayi ngomlomo kuphela.

10:55.513 --> 11:04.040
Khumbula ukuba ubungakanani bokugqibela bomonakalo
kunye neziphumo zexesha elide zisasele ukucaciswa.

11:04.040 --> 11:13.993
Kodwa ukonakaliswa okwandayo kwemithi yethu
kuphela kusinika umbono wento embi kakhulu.

11:13.993 --> 11:20.292
Ngaloo ndlela, nayiphi na inkcazelo
efanelekileyo inokukhusela nokusindisa ubomi belizwe

11:20.292 --> 11:24.540
lethu lendalo kunye nokubakho kweentlanga zonke!

11:24.540 --> 11:31.629
Ukuze kufunyanwe ubungqina obucacileyo ngemvelaphi, unobangela
nenjongo yale ngxubevange yothuli lweekhemikhali, kufuneka

11:31.629 --> 11:40.853
uhlalutyo oluninzi olongezelelweyo kangangoko kunokwenzeka,
kusetyenziswa iisampulu ezithathwe kwiindawo ezahlukeneyo.

11:40.853 --> 11:47.327
Kwaye akukacaci nokuba la maqela afunyenweyo
afunxwa njani, kangakanani na, kwaye zithini

11:47.327 --> 11:52.240
iziphumo zoko, ziintlobo ngeentlobo zezinto eziphilayo.

11:52.240 --> 12:01.600
Kodwa mna ndithi: Khuthazani amalungu ePalamente
kwizithili zenu ukuba angavumeli kuphela ukutshizwa kwezibaso

12:01.600 --> 12:06.766
zeNATO ngeenqwelomoya zethu kuba kubulala imozulu nabantu!

12:06.766 --> 12:13.986
Kwakhona, nceda ucacisele nabani na ongaziyo ukuba ubulalani
na kakhulu ezininzi zezi zinto zikhankanywe ngasentla kuthi.

12:13.986 --> 12:21.009
Bongozeni aMalungu ePalamente enu ukuba azise uluntu
malunga nokutshizwa kwonyaka kwezigidi ezininzi

12:21.009 --> 12:25.560
zeetoni zeenano-particles ze-aluminium nothuli lwekhowuli.

12:25.560 --> 12:32.023
Kubizwe impikiswano evulelekileyo ngazo zonke iipatenti
zokulawula imozulu kunye nokusetyenziswa

12:32.023 --> 12:39.296
kwezixhobo zemozulu ezikhankanywe apha, kunye
nokutshabalaliswa kohlanga okunyonyobayo okunxulumene nazo.

12:39.296 --> 12:42.061
Akukho ndlela yimbi yokuyichaza.

12:42.061 --> 12:47.862
Bongozeni oosopolitiki benu namaLungu ePalamente ukuba banike
ingxelo esidlangalaleni ngokuhlalutywa

12:47.862 --> 12:52.886
kothuli lweSahara okukhankanywe ngasentla.
Bonisani oowona maxwebhu, zihlobo ezithandekayo.

12:52.886 --> 13:01.347
Okokugqibela, thina njengabantu kufuneka siqhubeke sifuna
ilungelo lethu lokuba negunya lokugqibela lokwenza izigqibo de

13:01.347 --> 13:07.059
lomiselwe ngokuqinileyo kulo lonke
umgaqo-siseko, kwaye oosopolitiki abanyuliweyo

13:07.059 --> 13:11.146
bangabi sakwazi ukutyhoboza iziphikiso zethu.

13:11.146 --> 13:22.953
Nceda wabelane ngeenkqubo ezinje nabantu abaninzi kangangoko
unakho, ingakumbi abo bangekayazi ukuba kwenzeka ntoni.

13:22.953 --> 13:26.546
Ndinguye u-Ivo Sasek, ndimi phambi koThixo kunyaka wam wama-48.
