WEBVTT 00:05.120 --> 00:08.100 Bonjou, mwen se Karina ki soti Torgau. 00:08.100 --> 00:11.940 Petèt ou sonje foto sa a nan liv istwa a. 00:11.940 --> 00:18.760 Li montre sòlda Ris ak Ameriken k ap bay lanmen an Avril 1945 sou bò larivyè Elbe a nan Torgau. 00:18.760 --> 00:23.100 Sa te fè gwo tit atravè lemond nan epòk la e li senbolize fen Dezyèm Gè Mondyal la. 00:23.100 --> 00:28.049 Kòm yon timoun nan RDA, mwen te toujou gen chans rankontre Joe Polowski ak lòt veteran lagè 00:28.049 --> 00:31.328 an pèsòn, paske te gen yon kilti k ap sonje yo. 00:31.328 --> 00:36.163 Mwen pèsonèlman kwè ke chak moun pote diyite diven anndan yo. 00:36.163 --> 00:42.420 Se poutèt sa mwen repouse pa asasinay ak pwopagann ki pa ka pale sou li ki mete nou youn kont lòt. 00:42.420 --> 00:47.680 Mwen refize pran pozisyon. 00:47.680 --> 00:54.400 Paske nan chak lagè, pitit gason ak papa mouri sou tou de bò, men moun ki responsab pou lagè a pa janm mouri. 00:54.400 --> 01:01.140 Rankont sou Elbe a te fèt mwens pase 80 ane de sa, e kounye a Minis Defans Pistorius ap bat tanbou lagè ankò. 01:01.140 --> 01:05.600 Li te di, "Nou dwe pare pou lagè anvan 2029." 01:05.600 --> 01:14.900 Epi mwen site ansyen Minis Gabriel: "Nou bezwen voye yon siyal klè bay Putin: Sispann lagè sa a – sinon n ap pote l ba ou." 01:14.900 --> 01:18.400 Kidonk mwen mande tèt mwen: kiyès egzakteman nou ye? 01:18.400 --> 01:21.323 Gabriel ak Pistorius sètènman pa. 01:21.323 --> 01:24.130 Li plis gen chans pou l refere a mari m ak pitit gason m yo. 01:24.130 --> 01:32.480 Sa a okipe m, paske mwen konnen evènman lagè a ak fen li atravè rakonte granparan mwen ak fanmi mwen. 01:32.480 --> 01:35.520 Men kèk egzanp: 01:35.520 --> 01:39.104 Tonton mwen te konskri nan Wehrmacht la lè li te gen 17 an. 01:39.104 --> 01:44.480 Kont volonte li, paske li te fini aprantisaj li e li te vle pran kontwòl moulen papa li. 01:44.480 --> 01:48.640 Li te mouri a laj 19 an nan prizon Ris. 01:48.640 --> 01:54.120 Manman m te toujou sonje, pandan l t ap kriye, kijan li te kite fèm nan ak dlo nan je li epi li te nan inifòm. 01:54.120 --> 01:58.260 Yo pa janm wè youn lòt ankò, e li pa janm konnen kote yo te antere l. 01:58.260 --> 02:03.720 Kòm yon ti fi nan fen lagè a, li menm te chita sou jenou yon ofisye Ris. 02:03.720 --> 02:10.656 Non li te Irene, e li te renmen li anpil paske li te fè l sonje pwòp pitit fi li, Irena, ki lakay li, ke li te anvi wè anpil. 02:10.656 --> 02:13.344 Li te kenbe l nan bon souvni. 02:13.344 --> 02:20.673 An menm tan, gran sè li (tant mwen) te kache pandan plizyè jou dèyè yon pil bwa nan grenye a pou l te kache anba je 02:20.673 --> 02:24.960 sòlda Lame Sovyetik yo, ki te komèt vyòl terib nan vilaj la. 02:24.960 --> 02:31.520 Sòlda yo te kontinye pran bwa nan pil sa a, pandan li t ap eseye mete nouvo bwa sou tèt li pa dèyè. 02:31.520 --> 02:36.080 Lè li te gen plis pase 80 an, li te di m: "Se la mwen te aprann priye!" 02:36.080 --> 02:43.176 Epi li dekri m anpil krim de gè ki te komèt pa tout pati nan lagè a san okenn eksepsyon. 02:43.176 --> 02:51.900 Filozòf grèk Antisthenes te pwobableman gen rezon lè li te ekri: "Gè kreye plis moun mechan pase li retire." 02:51.900 --> 03:01.520 Manman m te di m tou ke syèl la te klere wouj lè yo te bonbad Dresden; fanmi li te ka wè sa depi yon vilaj ki toupre Torgau. 03:01.520 --> 03:07.340 Papa m te sonje son tire yo ki te fèt isit la nan Torgau chak maten. 03:07.340 --> 03:13.248 Nan Torgau, sòlda Alman ki te refize lòd yo te pami moun yo te egzekite. 03:13.248 --> 03:22.340 Li te pwobableman ant 1943 ak 1945, lè Tribinal Militè Reich la te deplase soti nan Bèlen pou ale nan Fort Zinna nan Torgau. 03:22.340 --> 03:26.480 Papa m te gen anviwon 13 an nan epòk sa a. 03:26.480 --> 03:30.536 Granpapa mwen te sèlman rekrite nan Volkssturm akoz yon aksidan. 03:30.536 --> 03:34.016 Yo te pran li kòm prizonye pa Ameriken yo epi voye li nan Limburg an der Lahn. 03:34.016 --> 03:39.703 Lè li retounen, li te peze 54 kilogram e li te gen anviwon 1.80 mèt wotè. 03:39.703 --> 03:45.560 Li jwenn madanm li, ke li te kite kòm yon fanm blond, ak cheve gri. 03:45.560 --> 03:53.482 Se lefèt ke nou Alman yo aprann de de gè mondyal yo e ke te gen yon kalite kilti sonje nan ansyen Repiblik 03:53.482 --> 03:58.624 Demokratik Alman an ki pouse moun Torgau jodi a travay pou lapè. 03:58.624 --> 04:06.265 Menm si sa sonnen utopik e petèt li pa janm mache nan listwa, mwen reve ke yon jou pap gen 04:06.265 --> 04:10.940 plis lagè paske nou menm moun refize vin lènmi. 04:10.940 --> 04:14.920 Nou se yon sèl fanmi imen, yon gwo òganis imen. 04:14.920 --> 04:20.448 E mwen fè apèl bay tout manman atravè lemond: dechire papye konvokasyon yo! 04:20.448 --> 04:26.336 Mwen fè apèl bay tout gason atravè lemond: lè yo bat tanbou lagè ankò, pa ale! 04:26.336 --> 04:30.176 Petèt ou ta ka ekri yo kounye a pou di ke ou pap patisipe. 04:30.176 --> 04:36.320 Epi mwen fè apèl bay chak youn nan nou: pa kite tèt nou pouse kont lòt pèp yo! 04:36.320 --> 04:41.246 Pa koute manti ak pwopagann yo, men koute kè ou!