2023-cü ildə böyük İsveçrə bankı Credit Suisse və ABŞ bankları Signature, Silvergate və Silicon Valley
Bank (SVB)-nin çökməsi maliyyə bazarlarını silkələdi.
Bunun əsas səbəbi ABŞ Federal Ehtiyat Sisteminin pul siyasəti idi.
2021-ci ilin sonunda Avropa Mərkəzi Bankı faiz dərəcələrini kəskin artırdı, bu da dövlət istiqrazlarının qiymətinin
düşməsinə, bankların kredit və lizinq fəaliyyətində ağır itkilərə və nəticədə yuxarıda adı çəkilən bankların çöküşünə səbəb oldu.
Beləliklə, Fed-in pul siyasəti bütün ABŞ bank sistemi üzrə təxminən 1,9 trilyon ABŞ
dolları məbləğindəki inanılmaz məbləği məhv etdi.
Özü yaratdığı maliyyə sistemindəki böhrana və daha çox ABŞ banklarının çöküş təhdidinə cavab olaraq Fed
Bankların Müddətli Maliyyələşdirmə Proqramını (BTFP) işə saldı.
Bu proqram ABŞ banklarına Fed-in vəsaitlərinə birbaşa kreditlər vasitəsilə çıxış imkanı verərək,
beləliklə onların likvidlik problemlərini sakitcə həll etdi.
Bu böhranı sakitləşdirdi və Fed-ə bir daha maliyyə sisteminin enerjili xilasedicisi kimi özünü təqdim etməyə imkan verdi.
Lakin bu, əlbəttə ki, ABŞ bank sektorundakı problemləri həll etmədi.
Hazırda hətta tarixi böhran yaşayır!
Aşağıda bu böhranın miqyası və şiddəti, Fed-in oynadığı rol, eləcə də onun motivləri və fonu barədə ümumi baxış təqdim olunur.
I. ABŞ bank sektorundakı tarixi böhran
1. ABŞ-ın kommersiya əmlakı bazarındakı böhran
Bu gün ABŞ-da 4 000-dən çox bank var, lakin onlardan yalnız bir neçə yüzü sağlam hesab edilə bilər.
Digər tərəfdən, böyük əksəriyyət sözün əsl mənasında fəlakətin eşiyində dayanır.
Bunun əsas səbəbi kommersiya daşınmaz əmlak qiymətlərinin tarixi miqyasda çökməsidir.
Aşağıdakı nümunələr bu azalmanın nə qədər əhəmiyyətli olduğunu göstərir: Nyu-Yorkdakı 23 mərtəbəli Prime Manhattan Office Tower
ofis qülləsi, 2019-cu ildə 215 milyon dollar dəyərində qiymətləndirilsə də, indi cəmi 104 milyon ABŞ dolları
dəyərindədir – bu, cəmi beş ildə 51,6 faiz dəyər itkisi deməkdir.
Sent-Luisdə ən hündür ofis binası – 44 mərtəbəli AT&T Tower – 3,5 milyon dollara satıldı.
2006-cı ildə bu əsas əmlak hələ də 1 234 321 205 dollar dəyərində idi ki, bu da dəyərin şok edici 98% itkisini göstərir!
Milyarder əmlak investorı Barry Sternlicht bu qiymət azalması nəticəsində yalnız ABŞ-da ofis
əmlakında 1 trilyon dollar zərər olacağını proqnozlaşdırdı.
Bu itkilər əsasən ABŞ-ın kiçik və orta ölçülü banklarının balanslarında görünür; onlar indi pis kreditlərdən ibarət dağlar
üzərində oturublar və bu kreditlərin 30–50%-i defolta ciddi risk altındadır, qiymətli
metallar üzrə ekspert Dominik Kettner-ə görə.
Bundan əlavə, ümumi həcmi 560 milyard ABŞ dolları olan kommersiya daşınmaz əmlak kreditləri 2025-ci ilin sonuna
qədər başa çatacaq, 2028-ci ilin sonuna qədər isə bu rəqəm 2,8 trilyondan çox ABŞ dollarına yüksələcək.
Bu o deməkdir ki, ABŞ-dakı kredit təşkilatları da tarixi miqyasda yenidən maliyyələşdirmə dalğası ilə üzləşirlər.
Bu o deməkdir ki, təsirlənmiş əmlaklar xeyli pis şərtlərlə yenidən maliyyələşdirilməlidir. Əgər bu alınmazsa, onlar
böyük endirimlə satılmalı, nəticədə bankların müvafiq itkiləri yaranacaq və bu, bank sisteminin çöküşünə səbəb ola bilər.
Maliyyə bazarında əvvəllər heç vaxt bənzər bir vəziyyət olmayıb.
2. ABŞ istiqraz bazarındakı böhran
ABŞ-ın kommersiya əmlakı bazarındakı böhrana əlavə olaraq, istiqraz bazarında başqa bir zaman bombası işə düşüb.
Artan faiz dərəcələri burada elə bir vəziyyət yaradıb ki, bu, bütün bank sistemini silkələyə bilər.
Onlar yeni cəlbedici investisiya imkanları açdılar, bu da o demək idi ki, ABŞ dövlət
istiqrazlarına demək olar ki, artıq tələbat yox idi.
Nəticədə onlar dəyərini kəskin şəkildə itirdilər və ABŞ banklarını 516 milyard
dollardan çox reallaşmamış zərər dağı kimi qoydular.
Banklar bu istiqrazları saxladıqca itkilər yalnız kağız üzərində qalır.
Lakin, məsələn, müştərilər əmanətlərini çıxardıqda və ya banklar digər səbəblərdən bu istiqrazları satmağa məcbur
olduqda, itkilər real olur və bank böhranını da işə sala bilər.
3. Fed Bank Müddətli Maliyyələşdirmə Proqramını dayandırır
Tarixi bank və maliyyə böhranı yaxınlaşarkən, ABŞ Federal Ehtiyat Sistemi 11 martda Bank
Müddətli Maliyyələşdirmə Proqramını (BTFP) dayandırdı.
Bu proqram vasitəsilə Fed cəmi bir il ərzində müraciət edən banklara 160 milyard ABŞ dollarından çox
xərcləyərək onlara səssizcə maliyyə resursları təmin etmişdi.
Banklar öz istiqrazlarını girov kimi istifadə edə bilirdilər; bu istiqrazlar cari bazar dəyəri
əvəzinə nominal dəyərinə görə qiymətləndirilirdi.
Beləliklə, faiz dərəcələrinin artırılmasının mənfi nəticələri və ən əsası ABŞ istiqraz bazarında qiymətin azalması banklar
üçün tamamilə aradan qaldırıldı və onları çökməkdən xilas etdi.
BTFP-nin başa çatması ilə banklar yalnız asan vəsait əldə etmək imkanından – məsələn, ABŞ-ın kommersiya daşınmaz əmlak balonunun
partlamasının qarşısını almaq üçün – məhrum olmayıb, həm də ABŞ istiqraz bazarındakı
itkilərdən qorunma imkanından məhrum olublar.
Bundan əlavə, yüksək səviyyədə qalan faiz dərəcələri indi banklara yenidən ciddi təsir göstərir ki, bu da daha da
genişmiqyaslı bank böhranının qərarverici səbəbi ola bilər.
ABŞ bank sistemi dramatik vəziyyət nəzərə alınmaqla, Kanada-İrlandiyalı analitik Kevin O'Leary
əmindir ki, gələcək illərdə minlərlə bank çökəcək.
Dünyanın müxtəlif ölkələrindəki banklar son dərəcə sıx bağlı olduğundan, bu, bütün əvvəlkiləri kölgədə qoyacaq nəhəng qlobal
maliyyə sunami və qlobal iqtisadi böhrana səbəb ola bilər.
II. Fed – maliyyə sistemində yanğınsal qəsdçi və onun motivləri
Xaricdən ABŞ Federal Ehtiyatı sabit maliyyə sisteminin ciddi və enerjili müdafiəçisi kimi görünür.
Amma maliyyə sistemində həqiqi bir alovçu olduğu ortaya çıxır ki, maliyyə eksperti Ernst Wolff-a görə, o, 2023-cü ildə
bank böhranını və hazırda yaxınlaşan böhranı qəsdən tətikləyib.
Ernst Wolff Fed-in niyə bu cür hərəkət etdiyini izah edən aşağıdakı əlaqələri görür:
1. Qlobal maliyyə sisteminin son mərhələsində olduğumuz üçün dünyanın mərkəzi bankları yeni maliyyə sistemi və mərkəzi bank
rəqəmsal valyutalarının (CBDC-lərin) tətbiqinə hazırlaşırlar.
2. CBDC-nin tətbiqi ilə kreditləşdirmə kommersiya banklarından geri götürüləcək və gələcəkdə yalnız
mərkəzi bank tərəfindən həyata keçiriləcəyi gözlənilir.
Bu o deməkdir ki, yeni valyuta sistemində, xüsusilə kiçik və orta banklar üçün artıq heç bir yer yoxdur.
Buna görə də mövcud bank böhranı bank sektorunda konsolidasiya prosesini sürətlə irəli aparmaq məqsədilə qəsdən alovlandırılır.
3. Gələcək bank çökmələrinin əsas faydalanıcıları Goldman Sachs və JP Morgan Chase kimi böyük ABŞ bankları olacaq.
Sonuncu artıq 2023-cü ildə First Republic Bank-ı dəyərinin cüzi hissəsinə almışdı.
Bu iri banklar gələcək böhrandan eyni şəkildə sui-istifadə edərək böyük aktivləri ucuz qiymətlərə ələ keçirəcəklər.
Bu isə öz növbəsində BlackRock, Vanguard və State Street kimi iri aktiv idarəçilərinə fayda verir; onlar
ABŞ-ın aparıcı banklarının əsas səhmdarlarıdır və super-zənginlərin aktivlərini idarə edirlər.
4. Heç bir bank zəmanət fondu tarixin ən böyük bank böhranı ola biləcək vəziyyətdə məhv olmaq təhlükəsi ilə üzləşən hesab
sahiblərini və depozitorları xilas etmək üçün kifayət qədər maliyyə resurslarına malik olmadığı üçün, bu,
CBDC-nin tətbiqi üçün ideal sıçrayış platforması ola bilər.
Bu yeni pulu dərhal yardım ödənişləri üçün istifadə etməklə, onu sistem xilasedicisi kimi müsbət imiclə təqdim etmək olar.
Uinston Çörçilin şüarına sadiq qalaraq: "Heç bir böhranı boşa getirməyin!"
III. ABŞ Federal Ehtiyatının fonu
Ernst Wolff-a görə, Fed yeni rəqəmsal maliyyə sistemini tətbiq etmək üçün görünür heç nədən çəkinməyəcək.
Bu, əhalini bu yeni pul sisteminə cəlb etmək və ya məcbur etmək üçün minlərlə bankı iflasa sürükləmək və trilyonlarla
dollar dəyərində aktivləri məhv etmək üçün hazırlanır.
Bununla yalnız super-zənginlərin çox fayda əldə etdiyi görünür.
Fedin ümumi xeyir üçün yox, bu kiçik azlıq lehində hərəkət etməsinin səbəbini daha dərindən anlamaq
üçün Fedin hökumət qurumu olmadığını bilmək vacibdir.
Cənubi Afrika Ehtiyat Bankının sabiq direktoru və beləliklə maliyyə sisteminin tamamilə daxili şəxsi olan Stephen Goodson-a
görə, Fed, demək olar ki, bütün dünya mərkəzi bankları, eləcə də Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı kimi özəl nəzarətdə
olan banklar və qurumlardır və fəaliyyətlərini yalnız səhmdarlarının və təsisçilərinin xeyri üçün həyata keçirirlər.
Nəşr olunmuş "Mərkəzi Bankların Tarixi" kitabında o, məsələn, Fed-in əsas səhmdarlarını da adlandırır.
Aşağıdakı banklar və onların arxasındakı bank dinastiyaları iştirak edir: - JP Morgan Chase Bank - Goldman Sachs Bank of New
York - Lazard Brothers Bank of Paris - Israel Moses Sieff Bank of Italy - Shearson American Express Bank - Londondakı və Parisdəki
Rotşild bankları - Hamburgdakı və Amsterdamdakı Warburg bankları
Beləliklə, hazırkı bank böhranını alovlandıran super-zəngin şəxslərdən ibarət kiçik bir dairədir.
Onlar ciblərini doldurmaq və bizi mümkünsə xilasetmə paketi adı altında təqdim olunan yeni
rəqəmsal pul sisteminə cəlb etmək istəyirlər.
Kla.TV artıq "Ernst Wolff: Rəqəmsal mərkəzi bank pulu – azadlığın sonu!" proqramında göstərdiyi kimi, bu,
yalnız bizi tamamilə nəzarətdə saxlamaq və bütün azadlıqlarımızı əlindən almaq məqsədi daşıyır.
Maliyyə sistemi bir daha çöküşə doğru gedir və Fed-in son faiz dərəcəsi azaldılması buna heç nəyi dəyişməyəcək.
Çöküşün nə vaxt baş verəcəyini proqnozlaşdırmaq çətindir, amma bir şey əmindir: bankirlər, daha çox var-dövlət və hakimiyyət
toplamaq üçün ağlasığmaz cinayətkar enerjiylə səlahiyyətlərini sui-istifadə edərək, yaratdıqları maliyyə çöküşünün səbəbi
kimi ifşa olunmaqdan qaçınmaq üçün əllərindən gələni edəcəklər.
Bunu edərkən onlar digər böhranların da kəskinləşməsinə səbəb ola bilərlər – o cümlədən hazırda
dramatik şəkildə güclənən mövcud hərbi münaqişələr.
Lakin yeni rəqəmsal pullarını bizə qəbul edilən göstərməyə nə qədər çalışsalar da, bu şübhəsiz ki,
Troya atıdır və problemlərin həlli heç vaxt deyil.
Həll yolu bu bankstersləri böhranların səbəbi kimi məsuliyyətə cəlb etmək və onları hakimiyyətlərindən məhrum etməkdir.
Keçmiş mərkəzi bank rəhbəri Stephen Goodson-a görə, onların təsiri pulu heç nədən yaratmaq və sonra onu
faizlə borc vermək hüququnu ələ keçirmələrinə əsaslanır.
Onlar bunu dünyanın mərkəzi banklarını ələ keçirməklə bacardılar.
Buna görə də "qlobal borc kəsimi" zəruridir, yəni mərkəzi banklar, Beynəlxalq Valyuta Fondu və Dünya Bankı tərəfindən zülm
görmüş, talanmış və faktiki olaraq əlindən alınmış milli dövlətlərin bütün borclarının ləğvi və
ələ keçirilmiş bütün resursların qaytarılması.
Elə ki, kreditlər boşluqdan yaradılıb, borclar da boşluqda yox olmalıdır.
Əgər pul yaratmaq hüququ insanlara və müstəqil suveren dövlətlərə qaytarılsa, bütün kabus bitəcək.
Xüsusilə bu qlobal böhranda tələb etmək vaxtı gəlib çatdı – əgər indi yoxdursa, bəs nə vaxt?