2023-жылы ири швейцариялык Credit Suisse банкынын жана АКШнын Signature, Silvergate жана Silicon Valley
Bank (SVB) банктарынын кулашы каржы рынокторун титиретти.
Бул нерсенин негизги себеби АКШ Федералдык резерв системасынын акча-каражат саясаты болду.
2021-жылдын аягында Европа Борбордук Банкы пайыздык чендерди кескин жогорулатты, бул мамлекеттик облигациялардын баасынын
төмөндөшүнө, банктардын насыя берүү жана лизинг ишинде оор жоготууларга жана акырында
жогоруда аталган банктардын кулашына алып келди.
Ошентип, ФРСтин акча-каражат саясаты бүт АКШ банк тутумунда болжол менен 1,9 триллион АКШ долларынын ири суммасын жок кылды.
Өзү жараткан каржы системасындагы кризиске жана АКШнын башка банктарынын кулашы мүмкүн болгон коркунучка жооп
катары Федералдык резерв системасы (ФРС) андан соң Банктык мөөнөттүү каржылоо программасын (BTFP) ишке киргизди.
Бул программа АКШнын банктарына насыялар аркылуу Федералдык резервдин каражаттарына түздөн-түз жетүүгө
мүмкүнчүлүк берип, алардын ликвиддүүлүк көйгөйлөрүн тынчтык менен чечүүгө шарт түздү.
Бул кырдаалды тынчтандырып, Федералдык резерв системасына кайрадан каржы системасынын энергиялуу
куткаруучусу катары өзүн көрсөтүүгө мүмкүндүк берди.
Бирок, ал, албетте, АКШнын банк секторундагы көйгөйлөрдү чечкен жок.
Азыр ал тарыхый кризисти да баштан кечирип жатат!
Бул кризистин масштабы жана деңгээли, Федералдык резерв системасынын (ФРСтин) андагы ролу, анын
мотивдери жана фону боюнча төмөндө жалпы серепке караңыз.
I. АКШнын банк секторундагы тарыхый кризис
1. АКШдагы коммерциялык кыймылсыз мүлк базарындагы кризис
Бүгүнкү күндө АКШда 4 000дөн ашык банк бар, бирок алардын жүздөгөнү гана саламат деп эсептесе болот.
Ал эми кеңири көпчүлүк чындыгында кырсыктын чекесинде турат.
Мунун негизги себеби – коммерциялык мүлктүн бааларынын тарыхый масштабда кулашы.
Төмөнкү мисалдар бул төмөндөөнүн канчалык маанилүү экенин көрсөтөт: Нью-Йорктогу 23 кабаттуу Prime Manhattan Office Tower
имараты 2019-жылы 1 234 321 миллион долларга бааланган, азыр болгону 104 миллион долларга бааланып
жатат – беш жыл ичинде баасы 51,6 пайызга төмөндөгөн.
Сент-Луисте эң бийик кеңсе имараты – 44 кабаттуу AT&T Тауэр – 3,5 миллион долларга сатылды.
2006-жылы бул эң мыкты мүлк дагы деле 1 234 321 205 миллион долларга бааланган, бул
баанын 98%га таң калыштуу төмөндөшүн көрсөтөт!
Барри Стернлихт, миллиардер кыймылсыз мүлк инвеститору, бул баанын төмөндөшүнүн натыйжасында АКШдагы офис
мүлкүнө гана 1 триллион долларлык жоготууларды болжоду.
Бул чыгымдар көбүнчө АКШдагы чакан жана орто банктардын эсеп-китептеринде катталган, алар азыр жаман насыялардын тоосунда
отурушат, алардын 30–50%ы дефолт коркунучуна катуу дуушар экенин баалуу металлдар боюнча адис Доминик Кеттнер билдирди.
Мындан тышкары, коммерциялык мүлккө берилген, жалпы суммасы 560 миллиард АКШ долларын түзгөн насыялар 2025-жылдын
аягына чейин мөөнөтү бүтөт, ал эми 2028-жылдын аягына чейин бул көрсөткүч 2,8 триллион АКШ долларынан ашат.
Бул АКШдагы кредиттик мекемелер да тарыхый масштабдагы кайра каржылоо толкунуна дуушар болуп жатканын билдирет.
Бул таасирленген мүлктөрдү кыйла начар шарттарда кайра каржылоо керек экенин билдирет. Эгер бул мүмкүн болбосо, аларды чоң
арзандатуу менен сатууга туура келет, бул банктарда тиешелүү чыгымдарды жаратып, банк
системасынын кулашына алып келиши мүмкүн.
Финансылык базарда мындай окшош кырдаал буга чейин эч качан болгон эмес.
2. АКШ облигация рыногундагы кризис
АКШдагы коммерциялык кыймылсыз мүлк базарындагы кризистен тышкары, облигациялар базарында дагы бир убакыт бомбасы тиктеп турат.
Пайыздык чендердин өсүшү бул жерде бүт банк тутумун титиретүүгө да жөндөмдүү абалды жаратты.
Алар жаңы, жагымдуу инвестициялык мүмкүнчүлүктөрдү ачышты, бул АКШнын мамлекеттик
облигацияларына дээрлик суроо-талап калбаганын билдирди.
Натыйжада алардын баасы кескин түшүп, АКШ банктарын 516 миллиард доллардан ашык ишке ашырыла элек чыгымдар тоосунда калтырды.
Банктар бул облигацияларды кармап турганга чейин, чыгымдар кагазда гана калат.
Бирок, мисалы, кардарлар аманатын чыгарып алса же банктар башка себептерден улам бул облигацияларды сатууга мажбур болсо,
чыгымдар чыныгы болуп, банктык кризисти да жаратышы мүмкүн.
3. Федералдык резерв системасы Банктык мөөнөттүү каржылоо программасын токтотот
Тарыхый банктык жана каржылык кризис жакындап калган маалда, АКШ Федералдык резерв системасы 11-мартта
Банктык мөөнөттүү каржылоо программасын (BTFP) токтотту.
Бул программа аркылуу Федералдык резерв бир гана жылда сураган банктарга 160 миллиард АКШ долларынан ашык каражат
сарптап, аларга тынчтык менен каржылык ресурстарды камсыздаган.
Банктар өз облигацияларын кепилдик катары колдоно алышты, алар учурдагы рыноктук баа эмес, номиналдык баада бааланды.
Бул жол менен пайыздык чендердин жогорулашынын терс кесепеттери, айрыкча АКШ облигация рыногундагы баанын төмөндөшү, банктар үчүн
толугу менен компенсацияланып, аларды кулаштан сактап калды.
BTFP аяктагандан кийин банктар каражатка оңой жетүү мүмкүнчүлүгүнөн гана эмес, мисалы, АКШдагы коммерциялык кыймылсыз
мүлк баасындагы көбүк жарылып кетпеши үчүн каражат табуу мүмкүнчүлүгүнөн да, ошондой эле АКШ
облигация рыногундагы жоготуулардан да ажыратылды.
Мындан тышкары, жогорку деңгээлде сакталып турган пайыздык чендер азыр кайрадан банктарга толук таасир тийгизип
жатат, бул болсо кийинки жана андан да кеңири банктык кризиске чечүүчү түрткү болушу мүмкүн.
АКШнын банк тутумундагы драмалык абалды эске алганда, канадалык-ирландиялык аналитик Кевин О'Лири
кийинки жылдары миңдеген банктар кулайт деп ишенет.
Дүйнө жүзүндөгү банктар өтө тыгыз байланышкандыктан, бул ири глобалдык каржылык цунамиге жана мурунку бардык кризистерден
да оор дүйнөлүк экономикалык кризиске алып келиши мүмкүн.
II. Федералдык резерв системасы – каржы системасындагы өрт койгуч жана анын мотивдери
Сырткы жактан АКШнын Федералдык резерв системасы туруктуу каржы системасынын олуттуу жана энергиялуу жактоочусу катары көрүнөт.
Бирок ал каржы системасында чыныгы отко май тамыза турган нерсе болуп чыгууда, ал каржы адиси Эрнст Вольфтун
айтымында, 2023-жылдагы банктык кризисти да, азыркы учурда жакындап келе жаткан кризисти да атайылап козгогон.
Эрнст Вольф төмөнкү байланыштарды көрөт, алар ФРСтин ушундайча аракет кылып жатканын түшүндүрөт:
1. Биз глобалдык каржы системасынын акыркы баскычында тургандыктан, дүйнө жүзүндөгү борбордук банктар жаңы
каржы системасын түзүүгө жана борбордук банктын санариптик валюталарын (CBDC) киргизүүгө даярданып жатышат.
2. CBDC киргизилгенде коммерциялык банктардан насыя берүү алынып салынып, келечекте бул иш толугу менен
борбордук банк тарабынан гана жүргүзүлөт деп күтүлүүдө.
Бул жаңы акча-каражат системасында, айрыкча чакан жана орто банктар үчүн эми эч кандай орун калбаганын билдирет.
Ошондуктан банктар секторундагы биригүү процессин тез арада илгерилетүү максатында
азыркы банктык кризис атайылап курчутулуп жатат.
3. Келе жаткан банк кулактарынан эң чоң пайда көрө тургандар — Голдман Сакс жана Жей-Пи
Морган Чейз сыяктуу ири америкалык банктар.
Акыркысы 2023-жылы First Republic Bankты анын баасынын бир бөлүгүнө эле сатып алган.
Бул ири банктар жакындап келе жаткан кризисти бирдей пайдаланып, чоң активдерди арзан баада ээлеп алышат.
Бул, өз кезегинде, BlackRock, Vanguard жана State Street сыяктуу ири активдерди башкаруучуларга пайда алып
келет, алар АКШнын ири банктарындагы негизги акция ээлери болуп, өтө байлардын активдерин башкарат.
4. Анткени эч бир банктык кепилдик фонду эсеп ээлери менен депозиторлорду, балким тарыхтагы эң ири банктык кризисте кыйроого
дуушар болгондорду куткарууга зарыл каржылык ресурстарга ээ эмес, бул CBDC киргизүү
үчүн идеалдуу старттык платформа болушу мүмкүн.
Бул жаңы акчаны дароо жардам төлөмдөрүн жүргүзүү үчүн колдонуп, аны системаны куткаруучу катары оң образ менен киргизсе болот.
Уинстон Черчиллдин «Кризисти текке кеткизбе!» деген ураанына ылайык
III. АКШ Федералдык резерв системасынын тарыхы
Эрнст Вольфтун айтымында, ФРС жаңы санариптик каржы системасын киргизүү үчүн зарыл болгон бардык ыкмаларды колдонууга даяр.
Бул жаңы акча системасына калкты тартуу же мажбурлоо максатында миңдеген банктарды банкроттукка түртүп,
триллиондогон долларлык активдерди жок кылууга даярдалган.
Бул иштен чындап эле чоң пайда көрө турган жалгыздар — супербайлар.
Федералдык резерв системасы эмнеге жалпы коомчулуктун кызыкчылыгы үчүн эмес, бул азчылыктын пайдасына иштеп
жатканын тереңирээк түшүнүү үчүн, Федералдык резерв системасы мамлекеттик мекеме эместигин билүү маанилүү.
Түштүк Африка резервдик банкынын мурдагы директору жана каржы системасынын чыныгы ички адамы Стивен Гудсондун айтымында,
Федералдык резерв системасы (ФРС), дүйнө жүзүндөгү дээрлик бардык борбордук банктар сыяктуу эле, Эл аралык валюталык фонд (ЭВФ)
жана Дүйнөлүк банк да жеке менчик ээлик кылынган банктар жана мекемелер болуп саналат жана алар өз ишмердүүлүгүн толугу менен
акция ээлери менен негиздөөчүлөрүнүн пайдасына гана жүргүзүшөт.
Мисалы, өзүнүн жарыяланган «Борбордук банктардын тарыхы» китебинде ал ФРСтин негизги акция ээлерин да атап өтөт.
Төмөнкү банктар жана алардын артында турган банктык династиялар катышат: - JP Morgan Chase Bank - Goldman Sachs Bank of New York
- Lazard Brothers Bank of Paris - Israel Moses Sieff Bank of Italy - Шерсон Американ Экспресс Банк - Лондон жана Париждеги
Ротшильд банктары - Гамбург жана Амстердамдагы Варбург банктары
Демек, азыркы банктык кризисти отко май чапчып жаткан өтө бай адамдардын чакан чөйрөсү.
Алар өз чөнтөктөрүн толтуруп, бизди куткаруу пакети катары жамынып коюлган жаңы санариптик
валюталык системасына алдап киргизгиси келет.
Kla.TV буга чейин «Эрнст Вольф: Сандык борбордук банк акчасы – эркиндиктин аягы!» программасында белгилеп өткөндөй, бул иш-аракет
бизди толугу менен көзөмөлдөөгө жана бардык эркиндиктерибизден ажыратууга багытталган жалгыз максатты көздөйт.
Каржы системасы кайрадан кулашына жакындап калды, жана ФРСтин акыркы пайыздык ченди төмөндөтүүсү бул абалды өзгөртпөйт.
Крах качан болорун болжолдоо кыйын, бирок бир нерсе так: банкстер, өз бийлигин айтып жеткис кылмыштуу энергия менен
кыянаттык менен колдонуп, байлык менен бийликти дагы да көбөйтүүгө умтулуп, өздөрү жараткан каржылык кулашынын себепчиси
катары ачыкка чыкпоо үчүн колунан келгендин баарын кылышат.
Муну менен алар башка кризистердин курчушуна себеп болушу ыктымал – анын ичинде азыркы учурда драмалык
деңгээлде курчуп жаткан бар болгон аскердик кагылыштар да.
Жаңы санариптик акчасын канчалык жагымдуу кылгысы келбесин, ал сөзсүз түрдө троян ат
болуп саналат жана эч качан көйгөйлөрдү чечпейт.
Чыгарылыш – бул банкстерди кризистердин себепкерлери катары жоопко тартып, алардан бийлигин алуу.
Мурдагы борбордук банктын башчысы Стивен Гудсондун айтымында, алардын таасири акчаны эч нерседен жаратуу жана андан
кийин аны пайызга берүү укугун басып алуусуна негизделген.
Алар дүйнөнүн борбордук банктарын көзөмөлгө алып, муну ишке ашыра алышты.
Ошондуктан «глобалдык карыздарды кечирүү» зарыл, башкача айтканда, борбордук банктар, Эл аралык валюталык фонд жана
Дүйнөлүк банк тарабынан эзүүгө, тоноого жана натыйжада менчиги тартылып алынган мамлекеттердин бардык карыздарын жокко
чыгаруу жана тартылып алынган бардык ресурстарды кайтарып берүү.
Кредиттер түк нерседен пайда болгон сыяктуу эле, карыздар да түк нерсеге айланып жок болуп кетиши керек.
Эгер акча чыгаруу укугу элге жана ар бир суверендүү мамлекетке кайтарылып берилсе, анда бул бүт коркунучтуу түш аяктайт.
Айрыкча бул глобалдык кризисте, муну талап кылуунун убактысы келди – эгер азыр болбосо, анда качан?