2023-nji ýylda esasy Şweýsariýa banky Credit Suisse hem-de ABŞ banklary Signature, Silvergate we Silicon Valley
Bank (SVB)-niň çökmegi maliýe bazarlaryny silkeleýärdi.
Munyň esasy sebäbi ABŞ Federal Rezerviň pul syýasaty boldy.
2021-nji ýylyň ahyrynda Ýewropa Merkez Banky göterim derejesini düýpgöter ýokarlandyrdy, bu bolsa döwlet obligasiýalarynyň
bahasynyň düşmegine, banklaryň karz we lizing işlerinde uly ýitgileriň döremegine we ahyrynda
ýokarda agzalýan banklaryň çökmegine getiripdi.
Şeýlelik bilen Fed-iň pul-kredit syýasaty ABŞ-nyň bank ulgamy boýunça takmynan 1,9 trillion ABŞ
dollary möçberindäki akylga sygmajak möçberi ýok etdi.
Özüniň döredip bolan maliýe ulgamyndaky krizise we ABŞ-nyň beýleki banklarynyň çökmegi howpyna jogap hökmünde Fed
Bank möhletli maliýeleşdiriş programmasyny (BTFP) işe girizdi.
Bu programma ABŞ banklaryna Fed-iň serişdelerine gönüden-göni karzlar arkaly elýeterlilik berdi we şonuň bilen olaryň
likwidlik meselelerini sessizçe çözmäge mümkinçilik döretdi.
Bu krizisi durnuklaşdyrdy we Fed-e maliýe ulgamynyň täzeden işjeň halas edijisi hökmünde özüni görkezmäge mümkinçilik berdi.
Emma, bu, elbetde, ABŞ bank ulgamyndaky meseleleri çözmedi.
Häzirki wagtda ol hatda taryhy krizis başdan geçirýär!
Aşakda bu krizisiň gerimi we möçberi, Fed-iň oýnan roly hem-de onuň maksatlary we fon maglumatlary barada umumy syn görersiňiz.
I. ABŞ bank ulgamyndaky taryhy krizis
1. ABŞ-nyň telekeçilik emläk bazaryndaky krizis
Häzirki wagtda Amerikanyň Birleşen Ştatlarynda 4 000-den gowrak bank bar, ýöne olaryň diňe birnäçe ýüzü sagdyn hasaplanýar.
Başga tarapdan, uly köpçülikleýin hakykatdan hem betbagtçylygyň eşiğinde durýarlar.
Munuň esasy sebäpleriniň biri, taryhy möçberde telekeçilik emläk bahalarynyň çökmegidir.
Aşakdaky mysallar bu pese gaçmagyň nähili möhümdigini görkezýär: 2019-njy ýylda bahasy 215 million dollar bolan Nýu-Ýorkdaky 23
gatly Prime Manhattan Office Tower häzir diňe 104 million ABŞ dollaryna barabar – bäş ýylda bahasy 51,6 göterim pese gaçdy.
Sent-Luisde iň beýik ofis binasy – 44 gatly AT&T Tower – 3,5 million dollara satyldy.
2006-njy ýylda bu esasy emläk henizem 1,234,321,205 million dollar durdy, bu bolsa bahasynyň
98% ýitgisine deň bolup, geň galdyryjy ýitgidir!
Milyarder emläk maýa goýujy Barry Sternlicht bu bahalaryň pese gaçmagy netijesinde diňe ABŞ-nyň ofis emläklerinde 1
trillion dollar möçberinde ýitgileriň boljakdygyny çaklady.
Bu ýitgiler esasan ABŞ-nyň kiçi we orta banklarynyň hasabatlarynda ýüze çykýar; olar häzir ýaramaz karzlaryň
daglarynyň üstünde oturýarlar, olaryň 30–50 göterimi defolt howpunyň agyr derejesinde durýar, gymmatbaha
metallar boýunça hünärmen Dominik Kettneriň aýtmagyna görä.
Mundan başga-da, jemi 560 milliard ABŞ dollary möçberindäki telekeçilik emläk karzlary 2025-nji ýylyň ahyryna çenli
möhleti gutarar, we 2028-nji ýylyň ahyryna çenli bu görkeziji 2,8 trillion ABŞ dollaryndan hem ýokary bolar.
Bu ABŞ-daky kredit edaralarynyň hem taryhy möçberde refinansiýa tolkuny bilen ýüzbe-ýüz bolýandygyny aňladýar.
Bu, degişli emläkleriň has erbet şertlerde täzeden maliýeleşdirilmelidigini aňladýar. Eger bu başa barmasa, olar uly
arzanladyş bilen satylmaly bolar, bu hem banklar üçin degişli ýitgileri döreder we bank ulgamynyň çökmegine getirip biler.
Maliýe bazarynda mundan öň hiç haçan şonuň ýaly ýagdaý bolmady.
2. ABŞ obligasiýa bazaryndaky krizis
ABŞ-nyň söwda emläk bazaryndaky krizise goşmaça, obligasiýa bazarynda başga bir wagt bombasy tikilýär.
Ýokarlanýan faiz nyrhlary şu ýerde tutuş bank ulgamyny hem silkelejek mümkinçiligi bolan ýagdaý döretdi.
Olar täze we özüne çekiji maýa goýum mümkinçiliklerini açdylar, bu hem ABŞ hökümet
obligasiýalaryna islegiň gaty azalyp galandygyny aňladýardy.
Netijede, olar gymmatyny gaty azaldyp, ABŞ banklaryny 516 milliard dollardan gowrak amala
aşyrylmadyk ýitgiler dagy ýaly ýagdaýda galdyrdy.
Banklar bu obligasiýalary eýeçilikde saklaýan wagty ýitgiler diňe kagyzda galýar.
Emma, mysal üçin, müşderiler depozitlerini çekseler ýa-da banklar başga sebäplere görä bu obligasiýalary satmak üçin mejbur edilse,
ýitgiler hakyky bolup, bank çökgünligine hem sebäp bolup biler.
3. Fed Bank möhletli maliýeleşdiriş programmasyny bes edýär
Taryhy bank we maliýe krizisi golaýlap gelýän mahaly, ABŞ Federal Rezervi 11-nji martda Bank
möhletli maliýe bermek programmasyny (BTFP) bes etdi.
Bu programmanyň üsti bilen Fed diňe bir ýylda haýyş edýän banklara 160 milliard ABŞ dollaryndan gowrak çykdajy
edip, olara sessiz-üçmez maliýe serişdelerini üpjün etdi.
Banklar obligasiýalaryny girow hökmünde ulanyp bildiler; olar häzirki bazar bahasy däl-de, nominal bahasy (nominal
bahasy = gymmatlyk kagyzda çap edilen baha) boýunça bahalandy.
Şu usul bilen banklar üçin göterim derejesiniň ýokarlanmagynyň ýaramaz netijeleri we, iň esasy, ABŞ
obligasiýa bazarynda bahalaryň pese gaçmagy doly kompensirlenip, olary çökmekden halas etdi.
BTFP-niň gutarşy bilen banklar diňe bir aňsat pul serişdelerine elýeterçiligi, mysal üçin ABŞ-nyň kommersiýa emläk
balonynyň partlamagynyň öňüni almak üçin, ýitirdiler, eýsem ABŞ obligasiýa bazaryndaky ýitgilerden hem mahrum boldular.
Mundan başga-da, ýokary galýan faiz nyrhlary häzir banklara doly täsirini ýetirýär, bu bolsa has giň gerimli we has
çuň bank krizisiniň kesgitleýji itergi güýji bolup biler.
ABŞ bank ulgamyndaky dramatik ýagdaýy nazara alyp, kanadal-irland analitiki Kevin O'Leary
geljek ýyllarda müňlerçe bankyň çökerdigine ynanýar.
Dünýäniň dürli künjegindäki banklar örän berk baglanyşykly bolany üçin, bu uly global maliýe tsunami we
öňkülerinden hem güýçli global ykdysady krizise getirip biler.
II. Fed – maliýe ulgamyndaky ýangyn goýujy we onuň maksatlary
Daşarky taýdan ABŞ Federal Rezervi durnukly maliýe ulgamynyň jiddili we işjeň goragçysy hökmünde özüni görkezýär.
Emma ol maliýe ulgamynda hakykatdan-da bir ýangyn çykaryjy bolup çykýar; maliýe hünärmeni Ernst Wolff-iň
pikiriçe, ol 2023-nji ýyldaky bank krizisini we häzirki wagtda howp salýan krizisi maksatlaýyn döretdi.
Ernst Wolff Fed-iň şuňa meňzeş hereket etmegini düşündirýän aşakdaky baglanyşyklary görýär:
1. Biz global maliýe ulgamynyň soňky tapgyrynda bolýan mahaly, dünýäniň dürli merkez banklary täze maliýe
ulgamyny we sanly merkez bankasy walýutalarynyň (CBDC-leriň) girizilmegini taýýarlaýarlar.
2. CBDC girizilenden soň karz bermek işleri täjirçilik banklaryndan çekilip alynar we geljekde diňe
merkezi bank tarapyndan amala aşyrylar diýlip garaşylýar.
Bu, täze pul ulgamynda, esasan kiçi we orta banklar üçin indi hiç ýer galmandygyny aňladýar.
Şonuň üçin häzirki bank krizisi bank ulgamyndaky birleşdirme prosesini çalt ilerletmek
maksady bilen maksatlaýyn ýagdaýda güýçlendirilýär.
3. Geljekki bank çökmeleriniň esasy peýdalanyjylary Goldman Sachs we JP Morgan Chase ýaly uly amerikan banklary bolar.
Ikinjisi 2023-nji ýylda Birinji Respublikalyk Bankyny onuň bahasynyň kiçijik bir bölegine satyn aldy.
Bu iri banklar geljekki krizisi şol bir usulda peýdalanyp, uly emläkleri arzan bahadan eýelejekler.
Bu bolsa, öz gezeginde, BlackRock, Vanguard we State Street ýaly uly emläk dolandyryjylaryna peýda getirýär;
olar ABŞ-nyň iri banklarynyň esasy paýdarlarydyr we örän baý adamlaryň emläklerini dolandyrýarlar.
4. Häzirki wagta çenli bolan iň uly bank krizisi bolup biljek bu ýagdaýda hasap eýelerini we depozitorlary halas etmek üçin zerur
maliýe serişdelerine hiç bir bank kepillik gaznasy eýe däldigi sebäpli, bu CBDC-ni
ornaşdyrmak üçin iň amatly başlangyç nokady bolup biler.
Bu täze puly derrew kömek töleglerini geçirmek üçin ulanmak bilen, ony ulgam halas ediji
hökmünde oňyn keşbi bilen ornaşdyrmak mümkin.
Winston Çerçilliniň şygaryna laýyklykda: "Krizi hiç haçan boş geçirmäň!"
III. ABŞ Federal Rezerviň fonu
Ernst Wolff-a görä, Fed täze sanly maliýe ulgamyny ornaşdyrmak üçin hiç zatdan gaça durmaz ýaly.
Bu täze pul ulgamyna ilaty özüne çekmek ýa-da mejbur etmek maksady bilen müňlerçe banky bankrotlyga sürmäge we trillerlerçe
dollar möçberindäki emläkleri ýok etmäge taýýarlanylýar.
Mundan hakykatdanam peýda görýänler diňe super-baýlardyr.
Fed-iň umumy bähbit üçin däl-de, bu kiçi azlygyň bähbidine hereket edýändigini has çuňňur düşünmek
üçin Fed-iň hökümet edarasy däldigini bilmek möhümdir.
Stephen Goodsonyň aýtmagyna görä, ol Günorta Afrika Rezerv Bankynyň öňki direktory bolup, maliýe ulgamynda doly içerki adam
hasaplanýar; onuň pikiriçe, Fed, dünýäniň takmynan ähli merkez banklary ýaly, şeýle hem IMF we Bütindünýä banky hususy
gözegçilikdäki banklar we guramalar bolup, işlerini diňe paýdarlar we esaslandyryjylarynyň bähbidine alyp barýarlar.
Özüniň "Merkezi banklaryň taryhy" atly kitabynda, mysal üçin, ol Fed-iň esasy paýdarlarny hem atlandyrýar.
Aşakdaky banklar we olaryň arkasyndaky bank dinastiýalary gatnaşýar: - JP Morgan Chase Bank - Goldman Sachs Bank of New
York - Lazard Brothers Bank of Paris - Israel Moses Sieff Bank of Italy - Shearson American Express Bank - Londonyň we Parižiň
Rotschild banklary - Gamburg we Amsterdamyň Warburg banklary
Şonuň üçin häzirki bank krizisini güýçlendirýän gaty baý adamlaryň kiçi toparydyr.
Olar öz çentiklerini doldurmak we bizi mümkin halas ediş paketi hökmünde maskalanan täze sanly pul ulgamyna çekmek isleýärler.
Kla.TV eýýäm "Ernst Wolff: Sanly merkezi bank puly – azatlygyň ahyry!" programmasynda belläp geçşi ýaly,
munuň ýeke-täk maksady bizi doly gözegçilikde saklamak we ähli azatlyklarymyzdan mahrum etmekdir.
Maliýe ulgamy ýene-de çökmäge tarap barýar we Fed-iň iň soňky göterim derejesini azaltmagy munuň hiç zat üýtgetmez.
Çökmegiň haçan boljakdygyny çaklamak kyn, ýöne bir zat anyk: bankstler, has-da köp baýlyk we häkimýet gazanmak üçin aýdyp
bolmajak jenaýat energiýasy bilen häkimýetini suiistimal edýänler, özleriniň döredip goýan maliýe çökmeginiň sebäbi hökmünde
aç-açan ýüze çykarylmazlyk üçin elinden gelen ähli zady ederler.
Şeýle etseler, olar başga krizisleriň hem güýçlenmegine sebäp bolup bilerler – şol sanda häzirki wagtda
dramatik derejede güýçlenýän bar bolan harby çaknyşyklary hem.
Olaryň täze sanly puluny bize çekiji görkezmäge näçe synanyşsalar-da, ol şübhesiz
Troýa aty bolup, meseleleri hiç haçan çözmez.
Çözgüt – bu bankstleri krizislere sebäp bolan hökmünde jogapkärçilige çekmek we olaryň güýjüni elden almakdyr.
Öňki merkez bankynyň başlygy Stephen Goodsonyň aýtmagyna görä, olaryň täsiri pulu hiç zatdan döretmek we soňra ony göterimli
karz bermek hukugyny zor bilen eýelemeklerine esaslanýar.
Olar bu işi dünýäniň merkez banklarynyň dolandyryşyny ele almak arkaly amala aşyrdylar.
Şonuň üçin "global karz kesilmegi" zerurdyr, ýagny basyş astyna alnan, talanyp we amalda merkez banklary, Halkara Walýuta Gaznasy
we Dünýä Banky tarapyndan eýeçilikden aýrylan döwletleriň ähli karzlarynyň ýatyrylmagy hem-de
ele alnan ähli serişdeleriň yzyna gaýtarylmagy.
Näme üçin karzlar howadan döredilen ýaly, borçlar hem howada ýitip gitmeli.
Eger pul döretmek hukugy halklara we aýry-aýry suweren döwletlere gaýtarylan bolsa, onda bu uly gaharly düş tamamlanar.
Esasanam şu global krizisde, muny talap etmegiň wagty geldi – eger häzir däl bolsa, onda haçan?