2023 yilda yirik shveysariyalik Credit Suisse banki hamda AQSh banklari Signature, Silvergate va Silicon Valley
Bank (SVB)ning qulashishi moliyaviy bozorlarni silkitdi.
Buning asosiy turtki AQSh Federal Rezerv tizimining pul-kredit siyosati edi.
2021 yil oxirida Yevropa Markaziy Banki foiz stavkalarini keskin oshirdi, bu esa davlat obligatsiyalari narxining pasayishiga,
banklarning kredit va lizing faoliyatidagi katta yo'qotishlarga va oxir-oqibat yuqorida
tilga olingan banklarning qulashiga olib keldi.
Shunday qilib, Fedning pul-kredit siyosati butun AQSh bank tizimi bo'ylab taxminan 1,9 trillion
AQSh dollar miqdoridagi ajoyib summaga barham berdi.
O'zi keltirib chiqargan moliyaviy tizimdagi inqiroz va yana AQSh banklarining qulash tahdidi sharoitida Fed Bank
muddatli moliyalashtirish dasturini (BTFP) ishga tushirdi.
Ushbu dastur AQSh banklariga Fed mablag'lariga to'g'ridan-to'g'ri qarz orqali kirish imkonini berdi va shu
bilan ularning likvidlik muammolarini jimjit hal qildi.
Bu inqirozni tinchlantirdi va Fedga moliyaviy tizimning jonli qutqaruvchisi sifatida yana o'zini namoyish etish imkonini berdi.
Biroq, bu, albatta, AQSh bank sektori muammolarini hal qilmadi.
Hozirda u hatto tarixiy inqirozga duch kelmoqda!
Quyida ushbu inqirozning hajmi va miqyosi, Fedning o'ynagan roli hamda uning motivlari va foniga oid umumiy ma'lumotni ko'ring.
I. AQSh bank tizimidagi tarixiy inqiroz
1. AQSh tijorat ko'chmas mulk bozoridagi inqiroz
Bugun Qo'shma Shtatlarda 4 000 dan ortiq bank mavjud, lekin ulardan faqat bir necha yuztasi sog'lom deb hisoblanadi.
Boshqa tomondan, katta ko'pchilik haqiqatan ham falokat chekkasida turibdi.
Buning asosiy sababi tijorat ko'chmas mulk narxlarining tarixiy miqyosda qulashidir.
Quyidagi misollar bu pasayishning qanchalik muhim ekanligini ko'rsatadi: Nyu-Yorkdagi 23 qavatli Prime Manhattan Office Tower
ofis minorasi, 2019 yilda 215 million dollar baholangan bo'lsa, hozirda uning qiymati atigi 104 million AQSh
dollariga teng – besh yil ichida qiymati 51,6 foizga kamaydi.
Sent-Luisda eng baland ofis binosi – 44 qavatli AT&T Tower – 3,5 million dollarga sotildi.
2006 yilda bu asosiy mulk hanuzgacha 1 234 321 205 dollar turardi, bu esa hayratlanarli 98% qiymat yo'qotilishini anglatadi!
Milyarder ko'chmas mulk investori Barry Sternlicht bu narx pasayishi natijasida faqat AQSh ofis ko'chmas
mulkida 1 trillion dollar zarar bo'lishini bashorat qildi.
Bu yo'qotishlar asosan AQShning kichik va o'rta banklarining hisobotlarida qayd etilgan bo'lib, ular hozirda yomon kreditlar
tog'iga ega, ularning 30% dan 50% gacha qismi to'lovni bajarmaslik xavfi ostida, deydi
qimmatbaho metallar bo'yicha mutaxassis Dominik Kettner.
Bundan tashqari, jami 560 milliard AQSh dollariga teng tijorat ko'chmas mulk kreditlari 2025 yil oxirigacha
muddati tugaydi, 2028 yil oxirigacha esa bu ko'rsatkich 2,8 trillion AQSh dollaridan oshadi.
Bu AQShdagi kredit muassasalari ham tarixiy miqyosda refinanslash to'lqini bilan yuzlashayotganini anglatadi.
Bu shuni anglatadiki, ta'sirlangan aktivlar ancha yomon shartlarda qayta moliyalashtirilishi kerak bo'ladi. Agar bu
amalga oshmasa, ularni katta chegirmada sotishga to'g'ri keladi, bu esa banklarga mos keladigan yo'qotishlar
keltirib, bank tizimining qulashiga olib kelishi mumkin.
Moliyaviy bozorda ilgari hech qachon shunga o'xshash vaziyat bo'lmagan.
2. AQSh obligatsiyalar bozoridagi inqiroz
AQSh tijorat ko'chmas mulk bozoridagi inqirozdan tashqari, obligatsiyalar bozorida yana bir vaqtli bomba tiklanmoqda.
Foiz stavkalarining oshishi bu yerda butun bank tizimini silkitishi mumkin bo'lgan vaziyatni yuzaga keltirdi.
Ular yangi jozibali investitsiya imkoniyatlarini ochib berdi, bu esa AQSh hukumat
obligatsiyalariga deyarli talab qolmasligini anglatdi.
Natijada ularning qiymati keskin pasaydi va AQSh banklari 516 milliard dollardan ortiq
realizatsiya qilinmagan yo'qotishlar tog'ida qoldi.
Banklar bu obligatsiyalarni ushlab turganicha, yo'qotishlar faqat qog'ozda qoladi.
Biroq, masalan, mijozlar omonatlarini yechib olsalar yoki banklar boshqa sabablarga ko'ra ushbu obligatsiyalarni
sotishga majbur bo'lsalar, yo'qotishlar haqiqiy bo'lib, bank inqirozini ham keltirib chiqarishi mumkin.
3. Fed Bank muddatli moliyalashtirish dasturini tugatadi
Tarixiy bank va moliyaviy inqiroz yaqinlashayotgan bir paytda, AQSh Federal zaxira tizimi 11 mart kuni Bank
muddatli moliyalashtirish dasturini (BTFP) yakunladi.
Ushbu dastur orqali Fed atigi bir yil ichida so'rov qilgan banklarga 160 milliard AQSh dollaridan ortiq mablag'
sarflagan va ularga jimjit moliyaviy resurslar taqdim etgan.
Banklar o'z obligatsiyalarini garov sifatida ishlata olishdi, ularning qiymati joriy
bozor qiymati o'rniga nominal qiymatda baholandi.
Shu tariqa foiz stavkalarining oshishi va, eng muhimi, AQSh obligatsiyalari bozoridagi qiymat pasayishining salbiy oqibatlari
banklar uchun to'liq qoplanib, ularni qulashdan saqladi.
BTFP tugagach, banklar nafaqat, masalan, AQSh tijorat ko'chmas mulk pufagining portlashini oldini olish uchun
mablag'larga oson kirish imkoniyatidan, balki AQSh obligatsiyalar bozoridagi yo'qotishlardan ham mahrum bo'ldilar.
Bundan tashqari, hali ham yuqori bo'lib turgan foiz stavkalari endi banklarga to'liq ta'sir ko'rsatmoqda, bu
esa yanada chuqur va keng qamrovli bank inqirozini boshlovchi hal qiluvchi omil bo'lishi mumkin.
AQSh bank tizimidagi keskin vaziyatni inobatga olgan holda, kanadalik-irlandiyalik tahlilchi Kevin O'Leary
kelgusi yillarda minglab banklar qulashiga qat'iy ishonadi.
Dunyo bo'ylab banklar nihoyatda o'zaro bog'langanligi sababli, bu ulkan global moliyaviy tsunami va barcha avvalgilarni ortda
qoldiradigan global iqtisodiy inqirozga olib kelishi mumkin.
II. Fed – moliyaviy tizimda yong'in qo'yuvchi va uning motivlari
Tashqaridan qaraganda, AQSh Federal Zaxira tizimi barqaror moliyaviy tizimning jiddiy
va faol himoyachisi sifatida namoyon bo'ladi.
Ammo u moliyaviy tizimda haqiqiy olovchi bo'lib chiqmoqda, moliyaviy ekspert Ernst Volfning aytishicha, u
2023-yildagi bank inqirozini ham, hozirgi paytda yaqinlashib kelayotgan inqirozni ham ataylab keltirib chiqargan.
Ernst Wolff Fedning bunday harakat qilishini tushuntiradigan quyidagi bog'liqliklarni ko'radi:
1. Biz global moliyaviy tizimning yakuniy bosqichida bo'lganimiz sababli, dunyo bo'ylab markaziy banklar yangi
moliyaviy tizimni va markaziy bank raqamli valyutalarini (CBDC) joriy etishga tayyorlanmoqda.
2. CBDC joriy etilishi bilan kredit berish tijorat banklaridan olib tashlanadi va kelajakda faqat
markaziy bank tomonidan amalga oshirilishi kutilmoqda.
Bu shuni anglatadiki, yangi pul-kredit tizimida, xususan kichik va o'rta banklar uchun endi hech qanday o'rin qolmadi.
Shu sababli mavjud bank inqirozi bank sektori konsolidatsiya jarayonini tezda ilgari
surish maqsadida ataylab kuchaytirilmoqda.
3. Yaqinlashib kelayotgan bank inqirozlaridan asosiy foyda ko'ruvchilar Goldman Sachs va JP
Morgan Chase kabi yirik AQSh banklari bo'ladi.
Ikkinchisi allaqachon 2023 yilda First Republic Bankni uning qiymatining juda kichik qismi evaziga sotib olgan edi.
Ushbu yirik banklar kelayotgan inqirozni xuddi shunday suiiste'mol qilib, katta aktivlarni arzon narxlarda qo'lga kiritadilar.
Bu esa o'z navbatida BlackRock, Vanguard va State Street kabi yirik aktiv boshqaruvchilarga foyda keltiradi;
ular AQShning yirik banklaridagi asosiy aksiyadorlar bo'lib, superboylarning aktivlarini boshqaradi.
4. Hech bir bank kafolat jamg'armasida hozirgacha bo'lgan eng yirik bank inqirozi deb atalishi mumkin bo'lgan vaziyatda
vayronaga uchrayotgan hisob egalari va omonatdorlarni qutqarish uchun zarur moliyaviy resurslar mavjud
emas, shuning uchun bu CBDCni joriy etish uchun ideal boshlang'ich nuqta bo'lishi mumkin.
Ushbu yangi pulni yordam to'lovlarini darhol amalga oshirish uchun ishlatish orqali uni tizim
qutqaruvchisi sifatida ijobiy imidj bilan joriy etish mumkin.
Uinston Cherchillning shiori bo'yicha: "Inqirozni bekorga ketkazib yubormang!"
III. AQSh Federal Rezervining tarixi
Ernst Volfning aytishicha, Fed yangi raqamli moliyaviy tizimni joriy etish uchun hech narsadan to'xtamaydi.
U minglab banklarni bankrotlikka yetkazish va trillionlab dollar miqdoridagi aktivlarni yo'q qilish uchun tayyorlangan, aholini
ushbu yangi pul tizimiga jalb qilish yoki majburlash maqsadida.
Bundan faqat nihoyatda boylar katta foyda ko'rayotgandek ko'rinadi.
Fedning umumiy manfaat uchun emas, balki bu kichik ozchilik manfaatlari uchun harakat qilishini chuqurroq tushunish
uchun Fed hukumat muassasasi emasligini bilish muhimdir.
Janubiy Afrika Rezerv bankining sobiq direktori va moliyaviy tizimning mutlaq ichki kishisi bo'lgan Stiven Gudsonning
aytishicha, Fed, deyarli barcha jahon markaziy banklari, shuningdek Xalqaro Valyuta Jamg'armasi va Jahon banki xususiy
nazorat ostidagi banklar va tashkilotlardir hamda ular faqat o'z aksiyadorlari va asoschilari manfaatlari uchun ishlaydi.
Uning nashr etilgan "Markaziy banklar tarixi" kitobida, masalan, Fedning asosiy aksiyadorlari ham nomma-nom keltirilgan.
Quyidagi banklar va ularning ortidagi bank dinastiyalari ishtirok etadi: - JP Morgan Chase Bank - Goldman Sachs Bank of New York -
Lazard Brothers Bank of Paris - Israel Moses Sieff Bank of Italy - Shearson American Express Bank - Londondagi va Parijdagi
Rotschild banklari - Gamburg va Amsterdamdagi Warburg banklari
Demak, hozirgi bank inqirozini kuchaytirayotgan superboy shaxslarning kichik doirasi.
Ular cho'ntaklarini to'ldirmoqchi va bizni yangi raqamli pul tizimiga, ehtimol qutqarish paketi ko'rinishida aldamoqchi.
Kla.TV allaqachon "Ernst Wolff: Raqamli markaziy bank pul – erkinlikning oxiri!" dasturida buni bizni to'liq
nazorat qilish va barcha erkinliklarimizni tortib olish maqsadida amalga oshirilayotganini ko'rsatgan.
Moliyaviy tizim yana bir bor qulashga qarab ketmoqda va Fedning so'nggi foiz stavkasini pasaytirishi buni o'zgartirmaydi.
Qachon qulash sodir bo'lishini oldindan aytish qiyin, lekin bitta narsa aniq: bankstlerlar, o'z hokimiyatlarini so'z bilan ifodalab
bo'lmaydigan jinoyatchi energiya bilan suiiste'mol qilib, tobora ko'proq boylik va hokimiyat to'plashga intilayotgan, o'zlari
keltirib chiqargan moliyaviy qulashning sababi ekanliklari oshkor bo'lishidan qochish uchun qo'ldan kelgan barcha ishni qiladilar.
Shunday qilish orqali ular boshqa inqirozlarning ham kuchayishiga olib kelishi mumkin – jumladan
hozirda keskin avj olayotgan mavjud harbiy mojarolar.
Ammo ular yangi raqamli pullarini bizga qanchalik jozibali qilib ko'rsatishga harakat qilmasin, bu albatta
Troya otidir va hech qachon muammolarni hal qila olmaydi.
Yechim shundan iboratki, bu bankstlarni inqirozlarning sababi sifatida javobgarlikka
tortish va ularning hokimiyatini tortib olish.
Sobiq markaziy bank rahbari Stiven Gudsonning aytishicha, ularning ta'siri pulni havo bo'shlig'idan yaratish va keyin uni foiz
evaziga qarzga berish huquqini bosib olganliklariga asoslanadi.
Ular buni dunyoning markaziy banklarini nazoratga olish orqali uddaladilar.
Shu sababli "global qarzni kechish" zarur, ya'ni markaziy banklar, Xalqaro Valyuta Jamg'armasi va Jahon Banki tomonidan
zulmga uchragan, talon-toroj qilingan va amalda tortib olingan milliy davlatlarning barcha qarzlarini bekor
qilish hamda barcha tortib olingan resurslarni qaytarish.
Xuddi qarzlar havo bo'shlig'idan yaratilgandek, qarzdorlik ham havo bo'shlig'iga yo'q bo'lib ketishi kerak.
Agar pul yaratish huquqi odamlarga va alohida suveren davlatlarga qaytarilsa, butun dahshatli tush tugaydi.
Xususan, bu global inqirozda, buni talab qilish vaqti keldi – agar hozir bo'lmasa, qachon?