Sanly töleg usullary dünýäde çalt orun alýar we nemesler nagt puly halaýan bolmalaryna garamazdan,
kontaktdan mahrum we mobil tölegleri hem barha köp ulanýarlar.
Şol bir wagtyň özünde, nagt pul ulanmak hem barha kynlaşýar.
Onuň ulanylyşy, beýleki zatlaryň arasynda, pul ýuwmak we jenaýat bilen göreşmek üçin çäklendirilýär.
Banklar hem nağd pullaryň awtomatlarynyň sanyny azaltýarlar, dükanlar bolsa nağd tölegleri çäklendirýärler,
şol bir wagtyň özünde bolsa ösüş ady bilen has-da köp sanly sanly töleg ulgamlary girizilýär.
Nakh pul töleg amallarynyň möhüm bölegidir we jemgyýetimiziň işlemegi üçin zerurdyr.
Diňe sanly töleg ulgamlarynyň gowşaklygy soňky wagtlarda näsaz Windows täzelenmesi bilen subut edildi.
Şeýle bir täzeleniş dünýäniň dört bir künjegindäki millionlarça şahsy kompýuteri felç etmäge ýeterlik boldy,
tutuş aeroportlary, döwlet edaralaryny we hatda banklary hem işden galmaga mejbur etdi.
Näğd pul bolsa, tehniki ýa-da sanly bozulmalar ýüze çykan ýagdaýynda hem töleg
amallarynyň howpsuz we garaşsyz işlemegini üpjün edýär.
Mundan başga-da, nagt pul anonim töleglere mümkinçilik berýär, söwda gözegçiliginden gorap biler we
tehniki päsgelçilikler bolmazdan islendik adam tarapyndan aňsatlyk bilen ulanylyp bilner.
Bu manyda, nagt hem çap edilen azatlykdyr.
Gysgaça aýdylanda we açyk aýtsak, şonuň üçin şeýle diýsek bolar: eger bizde henizem nagt
pul ýok bolsa, indi ony oýlap tapmak wagty.
Emma ýokarda agzalan töwekgelçiliklere garamazdan, nagt pullardan uzaklaşmagyň bu güýçli we
bir taraplaýyn tendensiýasynyň sebäpleri nämeler?
Alman işewürlik žurnalisti Norbert Häring-e görä, bu ösüş tesadübi däl.
Onuň pikirine görä, munuň arkasynda güýçli halkara tor bar, onuň merkezinde bolsa, aýratyn ähmiýetli bolup, Bill we
Melinda Gates gaznasy, Dünýä banky, IMF we şonuň ýaly-da global maliýe mafiýasy ýaly guramalar ýerleşýär.
Ol elbetde güýjüni adamlar üçin tölegleri aňsat we amatly etmek üçin ulanmaýar!
Mysal üçin, "Sanly merkez bankasynyň puly – azatlygyň ahyry!" atly programmada görkezilişi ýaly, bu
toparlar dünýäniň dört bir künjeginde täze sanly töleg ulgamlaryny döretmek işini alyp barýarlar.
Emma nağd pul henizem bu durmuşa geçirişiň ýolunda päsgel bolup durýar.
Emma aşakdaky köp sanly mysallar arassa sanly töleg ulgamlaryny ornaşdyrmak
meýilnamalarynyň köplenç şowsuz bolýandygyny görkezýär.
Sebäbi köp adamlar sanly töleg ulgamlaryny içki duýgularyna görä ret edýärler.
Şonuň üçin olar puldan berk ýapyşdylar – munuň olar üçin näçe gymmat düşjekdigine garamazdan –
we ahyrynda täze sanly töleg ulgamyny agdardylar.
Şol bir wagtyň özünde, mysal üçin IT näsazlyklarynyň netijesinde, şeýle töleg ulgamlarynyň gowşak taraplary hem aýdyňlaşýar.
Netijede we ilatyň belli bir gatlaklarynyň negatiw garaýyşy sebäpli hökümetler pul syýasatyny birden üýtgedip, mysal
üçin, konstitusiýalaryna nagt töleg etmegiň hukukyny girizdiler.
Ine, käbir örän ruhlandyryjy mysallar:
1. Nakaçsyz dükanlar müşderileriň ýetmezçiligi sebäpli ýapylyp barýar.
Kassasyz supermarketler töleg nokadynda ýadaw garaşmazdan ýolda satyn alyş etmegi wada berýär.
Bu ulgamyň pioneri onlaýn uly Amazon bolup, birnäçe ýyl ozal kassasyz "Amazon Go" dükany bilen başlyk habarlarynda çykdy.
Bu töleg modeli wideokamera gözegçiligi we ýüz tanamak arkaly işleýär.
Müşderileriň her hereketi sanawsyz kameralar we sensorlar tarapyndan yzarlanýar.
Ulgamlar satyn alyjynyň haýsy harytlary alýandygyny awtomatik tanýar.
Dükanyň gapysynda smartfon arkaly girip-çykmagy barlap, wideokamera gözegçiligi ulgamy satyn alyşy
hasap eýesine baglaýar we hasaplanan möçberi awtomatik ýagdaýda hasabyň hasabyndan çykaryp alýar.
Bu prosesiň dowamynda her bir müşderiniň sanawsyz biometrik maglumatlary we maglumatlary ýygnalýar, bu bolsa olary diňe
bir hakyky manyda açyk däl, eýsem öňünden çaklap boljak edýär.
Bu tehnologiýa bilen baglanyşykly köp sanly maglumat goragy meselelerine goşmaça, şahsy
bahalaryň manipýasiýa edilmegi howpy hem bar.
Meselem, ýeke adamlar üçin dondurulýan pitssanyň bahasy hepdäniň ahyrynda ýokarlandyrylyp bilner.
Emma köp adamlar bu ulgamy düşünýär ýaly görünýär we sezgi boýunça şeýle supermarketlerden gaça durýarlar.
Amazon müşderileriň ýetmezçiligi sebäpli şol ýaly alty dükanyň ýapylyjakdygyny yglan etdi.
Bu, her bir adamyň aşa gözegçilik we sanlaşdyryş ulgamlaryny togtatmaga nähili goşant goşup biljekdigini görkezýär.
2. Hökümetler nağd pul kabul etmegi güýçlendirýärler
Nağd puly ýatyrmak boýunça global gündelik meýilnamalara garamazdan, Norwegiýa hökümeti sanly töleg usullaryny
ulanmak islemeýänleriň haryt we hyzmatlar üçin nağd puly bilen tölemäge dowam edip biljekdigine ynandyrmak isleýär.
Dolulygyna sanly töleg ulgamy krizis ýagdaýynda ykdysadyýetiň doly durmaga getirip biljekdiginden, Adalat we jemgyýet
howpsuzlygy ministri Emilie Enger Mehl düşündirýär: "Tamam sanly töleg ulgamy jemgyýetiň duýgurlygyny artdyrýar."
Şonuň üçin krizis ýagdaýynda nagt pul elýeterli bolmalydyr.
Şonuň üçin ähli haryt we hyzmatlaryň nagt pul bilen tölenmeginiň dowam etdirilmegini üpjün etmek üçin kanun giriziler.
Şeýle tagallalar birnäçe Ýewropa ýurtlarynda alnyp barylýar:
Slovakiýada 2023-nji ýylda nagt tölegler etmegiň hukugy konstitusiýa girizildi.
Italiýada Ýewropa Komissiýasynyň garşylygyna garamazdan, nagt puly ulanmaga garşy dürli çäklendirmeler ýatyryldy we
2023-nji ýylyň 1-nji ýanwarynda nagt tölegleri üçin iň ýokary çäk 2 000 €-dan 5 000 €-a çenli ýokarlandyryldy.
Şwesiýada hökümet hatda 2017-nji ýyldaky nağd pul derejesini kanun arkaly dikeltmek we ony geljekde hökmany etmek isleýär.
Nakit pul ulanmaýan tölegleriň öňki berk bazasy hökmünde, bu Şwesiýa üçin pul syýasatynda uly U-burulma bolup durýar.
Bu, nagt puluň ýatyrylmagyna garşy göreşiň heniz ýitirilmedigini we adamlar nagt pul saklamaga dowam
etseler, ýagdaýyň çalt üýtgäp biljekdigini görkezýär.
3. Nigeriýada nagt pulyň ýatyrylmagy örän şowsuz boldy
Germaniýaly işewür žurnalist Norbert Häring-e görä, Nigeriýa Bill & Melinda Gates gaznasynyň iň halaýan synag guşy.
Häringe görä, Nigeriýada ilaty doly awtomatlaşdyrylan gözegçilik astyna almak üçin köp
sanly çäreler durmuşa geçirilýär we synag edilýär.
Meselem, 2021-nji ýylyň oktýabrynda Afrikanyň ilkinji sanly merkez banky walýutasy bolan eNaira nağd pullaryň
ulanylyşyny bes etmek maksady bilen ol ýerde girizildi.
Emma eNaira-nyň ilat arasynda kabul edilmegi şonça pes boldy, girizileninden bir ýyl soň Nigeriýanyň
ýaşaýjylarynyň 0,5%-den az bölegi bu täze walýutany kabul etdi.
Ilaty ony kabul etmäge mejbur etmek üçin, nağd puly berk garşydaşy we Nigeriýanyň Merkezi bankynyň başlygy
Godwin Emefiele uly mukdarda nağd puly aýlawdan çykardy.
Ol şeýle hem gündelik nağd pul çykarmak çäklerini girizdi, bu bolsa millionlarça nigerialylaryň durmuşynda
agyr kynçylyklar döredip, köp sanly kompaniýanyň satuwlarynda uly pese gaçmalara sebäp boldy.
Emma Nigeriýanyň ilaty berk durdy, bu bolsa ahyrynda kazyýetleriň çäre görmegine iterdi.
2023-nji ýylyň 3-nji martynda Nigeriýanyň iň ýokary kazyýeti merkez bankynyň pul syýasatyna garşy açylan
sud işini ahyrynda goldady we ony nagt puly ýatyrmak meýilnamalaryny togtatmaga mejbur etdi.
Indiki saýlawda täze prezident saýlandy, ol soňra Godwin Emefieleni wezipesinden boşatdy.
Emefiele gysga wagt soňra tussag edildi we häzir 4,5 milliard dollarlyk wezipesiniň suwustan peýdalanmak hem-de 2,8
milliard dollarlyk aldaw aýyplamalary bilen aýyplanylýar.
Geosyýasy seljeriji Nik Giambruno'nyň pikiriçe, eNaira-nyň ret edilmegi Nigeriýa ilatynyň
dolandyryjy elitalara bolan çuň ynamsyzlygynyň nyşany boldy.
Olaryň birleşen ýagdaýda geçirilen berk garşylygynyň üstünlikleri hem halkyň birleşende döredip biljek
uly güýjüniň örän täsirli esasy mysaly bolup durýar.
Bu mysallar hemmesi hiç zadyň mümkin däldigini aýdyň görkezýär.
Bu gorkunç ösüşleriň ählisi, nagt pulyň ýatyrylmagy hem goşmak bilen, henizem togtadylip bilner!
Munyň açary ilatyň global kukla dolandyryjylaryň ýaman planlarynyň üstünden geçip görmegidir.
Bu bolsa garşylykda birlik döredýär, bu bolsa hökmany ýagdaýda erbet planlaryň şowsuzlygyna we
hemmeleriň arzuw edýän oňyn üýtgeşmelere getirýär.
Şonuň üçin bilim gün tertibidir!
Diňe sahna arkasyndaky kukla dolandyryjylaryň ýaman planlaryny görüp bilýänler olaryň ýalanlaryna aldanmazlar.
Elimizdäki wagtyňyzy doly peýdalanyň, sebäbi heniz gijä galmandyr!