Kia ora, e ngā kaimātakitaki aroha. Nau mai ki Klagemauer-TV mō tētahi atu uiui.
I tēnei rā, kei a mātou tētahi manuhiri whakamīharo, he tohunga e kawe mai ana ki a mātou ētahi kōrero
pahū ake, ā, kei te huna anō ēnei e ngā pāpāho matua.
Ā, koia te take e tino harikoa ana mātou kia noho mai koe ki konei, e Dr Ute Krüger. Kia ora. Ngā mihi nui mō te tono.
Tēnā koe. I noho mai koe ki a mātou i Hepetema, ā, i tuku mai koe ki a mātou he uiui whakamīharo mō te kaupapa: te
werohanga coronavirus mRNA – he take māuiui, he take mate rānei?
Ā, he tohunga koe ki te patoloji, ā, kua whakapau koe i ngā tau maha ki te rangahau i te mate pukupuku o te ū.
I tēnei rā, kei te matapaki mātou i te kaupapa: ngā werohanga mRNA mō te coronavirus – he whakaoho
mō te mate pukupuku, he mate pukupuku tere rānei?
Engari tuatahi, mō ngā kaimātakitaki kāore anō kia mōhio ki a koe, tēnā koa kōrero mai he paku
mō tō takenga mai me ngā mahi kua mahia e koe.
I angitu taku whakamātautau motuhake rongoā i Berlin, ā, i muri iho ka nekeneke au ki Huitene i te tere noa, i reira i mahi au
hei tākuta matua mō te mate ā-tinana i ngā whare haumanu e rua. I taua wā, he mātanga mate pukupuku ū ahau, ā, i mau hoki au i te
tūranga kaiwhakahaere rongoā i tētahi whare haumanu mō ngā tau e whā. Hei tāpiri atu ki taku mahi ā-tinana, i whakapau au
i ngā tau waru whakamutunga o taku mahi ki te whakahaere rangahau mō te mate pukupuku ū i Te Whare Wānanga o Lund.
Ā, mō ngā kaimātakitaki kāore e mōhio ana he aha ngā mahi a te kairangahau mate: ko te rangahau mate te ako i ngā mate, ā, i
ēnei rā, ko te kairangahau mate e aro nui ana ki te tautuhi i ngā mate anake, ā, kua noho tuarā ngā mahi tirotiro tinana.
Ko te tikanga, ka noho te kaiwhakamātau mate ki te mīkroskopi, ki te mata rānei i ēnei rā, nā te mea kua huri ngā
whakaahua ki te āhua matihiko, ā, ka whakatau ia i ngā mate hei tūāpapa mō ngā rongoā e whai ake nei.
Āe, pai. Ināianei, e Tākuta Krüger, kua waiho e mātou te mate urutā coronavirus ki muri. I
taua wā i puta mai ai tēnei hangarau mRNA hou.
I werohia ki roto i te hunga nui, ā, i kī tonu mai ngā pāpāho, ngā kai-tōrangapū me te rāngai
rongoā he haumaru, he whai hua, ā, kāore he pānga taha.
He aha ngā kitenga kua mahia e koe i tō mahi hei kairangahau mate?
Ka taea e au te whakahoki anō i taku mahi hei tohunga mate pukupuku ū mō te 18 tau, i roto i ngā rangahau mō te
waru tau me te mahi ā-hauora, nō reira he tirohanga whānui taku ki te tohatoha o te mate i waenga i aku tūroro.
Nō reira, he aha te pakeke o ngā tūroro, he aha ngā rauemi i whiwhi au mō te whakamātautau, he aha te
rahi o ngā pūtau mate, he aha te tere o tō rātou tipu, arā, i tēhea te kaha o tō rātou tipu.
Ā, i te ngahuru o te tau 2021, i rongo au e whiwhi ana au i ngā rauemi nui ake mai i ngā tūroro rangatahi ake, e 30
ki te 50 tau te pakeke, ā, he nui ake rawa ngā pūtau mate.
I ngā wā o mua, he tino torutoru ngā pūtau mate e whā hēnetimita te rahi. Ināianei, kei waenga i te whā me
te tekau mā ono hēnetimita te rahi o ngā pūtau mate.
Ko te pūtau mate nui rawa atu i kite au, he 16 hēnetimita te rahi. Me titiro koe ki runga i te
rula kia mārama ai koe he tino nui rawa atu tērā.
Ā, i tipu kaha ake ngā pūtau mate, ā, he maha ake ngā hokinga mai, arā, ngā whakahōu.
Tērā pea kua kore he pūtau mate mō te rua tekau tau i ngā tūroro, ā, i muri i ngā marama ruarua i te
whiwhinga o ēnei werohanga hei ārai i te huaketo koronavīra, ka hoki mai ohorere te pūtau mate.
Ā, nā te kaha rawa o taua whakaeke, kāore i te mea ohorere kia mate ētahi tūroro.
Ā, kātahi ka kite au he maha ake ngā pūtau mate, he maha ngā pūtau mate i roto i tētahi ū kotahi, arā, he pūtau mate maha-ā-wāhi,
ā, ka puta hoki ngā pūtau mate i ngā ū e rua i te wā kotahi.
Ko tēnei kupu tauiwi e tohu ana he maha ngā pūtau mate i tētahi wāhi kotahi.
Tika ana, ko tēnei te maha-āputa, arā, he maha ngā pūtau mate i roto i tētahi ū. Kua kawe mai au i
ētahi whakaahua hei whakaatu i tēnei maha-āputa.
He tūroro 55 tau te pakeke, ā, he mate pukupuku ngongo ā-roto 130 milimita tōna. Ko te tikanga, he
pūtau pukupuku kei roto i te ū, e tipu ana i ngā ngongo.
Nō reira, he tino nui kē te 13 hēnetimita anake. I tēnei wāhi, he 20 ngā pokapū urunga rerekē, arā, he iti rawa atu
i te 20. Ko te tikanga, kua tipu kē te pūtau mate i waho o ngā ara, ā, kua uru ki roto i te kiko.
Ānei i te whakaahua ka kitea e koe te wāhi kikorangi, koia tērā kei reira te pūtau mate i ngā putorino. Ā, ko
ēnei wāhi whero e whakaatu ana i ngā pūtake urunga, kei reira kua tīmata kē te tipu ki roto i te kiko.
Nō reira, i tēnei wāhanga, e whitu ngā pokapū urutā anake.
He wāhanga whakawhēnua ināianei te whakaahua?
Tika tonu, pērā tonu te āhua e kite ai te kairangahau mate i ngā rauemi i raro i te mīkroskopu. He wāhanga tēnei nō te ū.
Nā reira, i te mutunga iho, ka mahia te tātaritanga mate i roto i te patoloji. Hei tāpiri, i tino tipu
hoki ngā pūwha wai-lymph i tawhiti rawa atu i te pūwha.
Ā, i whai kē ia i ngā pūtau mate e whā ki ngā pūtau limpa. Nō reira, kua pā kē ngā pūtau limpa, ā, he tino torutoru hoki tēnei.
Engari i tupu tino kaha rawa te mate pukupuku. I kawe hoki au i tētahi whakaahua e pā ana
ki te hokinga mai o te mate, arā, te whakahōu.
He tūroro wahine 80 tau te pakeke i whai rongoā tiaki-ū i whitu tau ki muri.
Ko te tikanga, i tangohia te wāhi o te mate pukupuku i te ū, ā, i toe tonu te toenga o te ū.
Ā, i muri iho i te toru marama i tana whiwhinga i tēnei kīia nei he werohanga ki te
COVID-19, ka kitea e ia he pūhā i tōna ū i pokanga ai.
Ā, i tupu tino tere. I roto i te tauira pokanga, kua 55 milimita tōna rahi.
Ā, he maha hoki āna pūtau mate pukupuku kua pā ki te kiri o tōna ū i taua wā kotahi. He tino torutoru hoki tēnei āhuatanga, arā,
ka hoki mai te mate, ā, kua pā kē ngā pūtau mate pukupuku ki te kiri i taua wā kotahi. Ka tupu
tēnei āhuatanga i muri rawa atu i te nuinga o te wā.
Anei ka kitea e koe te tauira pokanga o nāianei. Ko te wāhi kākāriki ko te mākete i puta i te pokanga i
whitu tau ki muri. Ā, ko tēnei wāhi whero kei tōna taha tonu ko te pūtau mate e tipu ana i reira.
He tino iti tēnei i konei, engari ka kitea e koe te hononga tūturu ki te mākara. Koia te take i kōwhiri ai au i tēnei tapahi.
Ā muri iho, i kawe mai e au tētahi atu wāhanga mō te kaupapa o te rerekētanga o ngā pūtau matepukupuku. Ko te
tikanga, ka kitea te matepukupuku me ngā tauira tipu rerekē.
He wahine 70 tau te pakeke ia, ā, kua pā ki a ia te mate pukupuku u lōpura mō ētahi tau,
he momo mate pukupuku u e tipu āta haere ana.
Nā reira, he maha ngā pūtau mate kua horapa ki tōna pūpūwai, ki te kiri o roto o ōna matatanga, ki ōna wheua, me tōna ate.
Ā, kua toru tau ia e ora ana me ēnei metastases. Ko te tikanga, i noho tōna tinana i roto i te taurite āhua.
I muri tata iho i tēnei kīia nei he werohanga, ka pahū te tipu o ngā pūhā i roto i te ate,
ā, ka mate te tūroro i roto i te kotahi marama.
Ko te tākuta i tukuna mai e ia tēnei poraka ate, he poraka i kohia mai i te ate, ā, i tuhi ia ki te puka tuku e ai ki
a ia kua puāwai te tipu o te matepukupuku i roto i te ate, engari kāore he mea i kitea i ērā atu wāhi metastasis.
Āe. Ānei ka kitea e koe ngā kiko ate noa i te taha matau, me tēnei mate pukupuku lobular kei waenganui. Nō
reira, kāore koe e tino kite i te nuinga o te mate pukupuku. Ka kitea e koe ētahi pūpū pango iti.
Ā, kei te taha mauī rawa atu, ko tēnei wāhi tino pōuri, ko te pūwha hou kua tāpirihia, he
pūtake pōuri tōna, ā, e tipu tere ana te pūwha.
Āe. I te mutunga iho, i kite au i te hononga, arā, i te toharite, ka puta ngā pūtau mate i muri i
te toru marama i muri i ēnei kīia nei he werohanga.
Āe, kei te pai. Nō reira, koirā ngā mea kua kite koe i roto i ngā tau. He mātanga koe ki tēnei rāngai.
Ko te kupu e puta ake ana ināianei ko 'turbo cancer'. He pono rānei i hangaia tēnei kupu hei hono ki tēnei
kitenga? Ā, me pēhea e taea ai e tātou te whakaahua i tēnei?
He aha te tikanga o tēnei kupu? Ā, me pēhea e taea ai te wehe i tēnei mai i te mate pukupuku noa?
E ai ki tāku i kī ai, i kite au i te ngahuru o te tau 2021 kua rerekē tētahi mea i konei. Nā, i hanga
noa e au tēnei kupu nā te mea i whakaaro au he hāngai.
Ehara tēnei i te kupu pūtaiao. He kupu noa iho tēnei e tohu ana i te tipu tino tere o te matepukupuku. Ka taea hoki tēnei
te puta i roto i tētahi wāhanga tinana. Nō reira, ehara i te mea kei te ūpū anake, engari ka puta i ngā wāhi katoa.
Ā, ko tāu e kite ana i raro i te mīkroskopi, he nui ake ngā pūtau matepukupuku. Ka taea e au te whakaatu atu ki
a koe i tētahi atu whakaahua i konei. Anei, hei tauira, he matepukupuku kua tino wehewehea.
Nō reira, he mate pukupuku e tipu āta haere ana, hei whakataurite māu.
Anei ka kitea e koe ēnei pūhū iti, he tae pōuri ake. Ā, he nui rawa atu te stroma o te pūhū , ā, he
māwhero tōna tae i te papamuri. Koinei te āhua o tētahi pūhū kua tino wehewehea i te ūpū.
Ā, kei konei tētahi pūtau mate, ā, ka kitea e koe ngā pūtau mate kua kapi piri, ā, he paku nui
ake. Ā, ka kitea hoki e koe he iti noa te stroma.
Ā, mēnā ka tirohia e koe te tae motuhake o Ki67, he tae ārai mate ā-ira e taea ai te whakaatu i
te tokomaha o ngā pūtau matepuku e wehenga ana.
Ānei ka kitea e koe tēnei mate pukupuku kua tino wehewehea, nō reira ko te 10% o ngā pūtau mate pukupuku e wehenga ana.
He tipu noa iho tēnei, i mea ia. Tika ana, ko te tere o te tipu o te pūtau mate. Ā, mēnā he 10% noa iho
o ngā pūtau mate e wehenga ana, ka tipu āta haere.
Koia tērā i mua i te mate urutā coronavirus. Āe, he momo rerekē, ā, he pūtau mate pukupuku kāore i tino wehewehea. Engari, e
hiahia ana ahau ki te whakaatu i te rerekētanga i waenga i tētahi pūtau mate pukupuku kua tino
wehewehea me tēnei e kīia nei ko te 'turbo cancer'.
Ānei ka kite koe e wehenga ana ngā toru hauwha o ngā pūtau matepuku. Koinei tāku i kite i raro i te mīkroskopu.
Ā, i reira ētahi atu pūtau mate me ngā pūtau mate nui rawa atu. I konei, he iti tonu ngā pūtau mate. I reira
hoki ētahi pūtau mate nunui rawa atu. E hāngai ana hoki tērā ki tēnei mate pukupuku tere.
Āe, he pōuri ngā rongo, ā, he whakamataku ngā whakaahua, kei te puta katoa pēnei.
Kua pānui hoki au tata nei, i te marama o Akuhata o tēnei tau, i werohia ki roto i ngā tāngata te werohanga
mRNA tuatahi hei whawhai i te mate pukupuku o te manawa, arā, te werohanga e kīia nei.
Ā, ka whakaaro hoki tētahi kia kawea mai anō he nui ake ki te mākete, he nui ake ngā werohanga mRNA e kīia nei
hei ārai i te HIV, i te herpes, i te mate huaketo, i te mate pukupuku, ngā momo mate pukupuku katoa.
Ā, e tino whakatairangahia ana tēnei hangarau hou. E ai ki te iwi, he mea tino whakamīharo tēnei.
Ā, e whakanuia ana i te ao matua, ā, e rere ana ki roto he nui rawa ngā moni.
Ā, me kī rā – ina kite koe i tēnei ināianei, me ngā kōrero me ngā kitenga a koe hei tohunga –
kei te whakapōuri haere i te tangata te rongoā.
Ā, ka mea au he hē taketake tēnei rongoā me tēnei ahumahi rongoā.
Mēnā ka puta atu anō he nui ake ngā kano ārai mate mRNA ki te mākete, he aha tāu e whakaaro ka tupu? E tūmanako ana
hoki koe ka nui ake ngā take o te mate pukupuku tere rawa?
Me kī, kāore anō kia whakamātauria whānuitia tēnei hangarau mRNA.
I te nuinga o te wā, ka roa e whitu ki te waru tau kia puta ki te mākete ngā kano ārai mate i muri i ngā whakamātautau.
Ā, kua iti iho i te kotahi tau tēnei hangarau mRNA e wātea ana ki te mākete. Nō reira, kāore anō kia whakamātauria tika.
Kāore e taea te whakakore ka puta anō te mate pukupuku turbo i muri i ēnei e kīia nei he werohanga.
Āe. Āe rā. He aha rawa e tupu ana i reira? Ka taea e koe te kī? Ranei kei te mōhio koe?
He aha te take e noho ai tēnei mate pukupuku turbo? He aha rawa ngā mea e tupu ana i roto i te tinana?
He maha ngā take o te mate pukupuku.
Ehara au i te tohunga. Ehara au i te kairangahau ārai mate. Engari, e mōhio ana au ki tētahi hoa mahi nō Kanata,
ko Dr William Makis. He kairangahau ārai mate ia, he kairangahau mate pukupuku, ā, he kairangahau hihi ia.
Ā, i whakamārama ia i tēnei i tino pai. Engari he ariā katoa ēnei. Kāore mātou e tino mōhio
ana, kotahi rau ōrau, me pēhea te mahi a tēnei.
Engari ko ngā hua i puta i muri i ēnei tāpiritanga e kīia nei hei kōrero ināianei.
Ā, i te marama o Oketopa 2023, i whakaputaina he rangahau nō te United Kingdom i tirotirohia ai ngā tāngata 15–44 tau, arā, he
tino taitamariki, mō te mate. I mate rātou i te mate pukupuku.
Ānei ka kitea kua piki ngā mate i waenga i te 12 ōrau me te 120 ōrau. He tatauranga whakamīharo ēnei.
Mēnā ka taea e au te hoatu ki a koe ētahi tatauranga: mō te mate pukupuku ū, i piki ake te 28%. Nō te tau 2022 tērā.
Ā, mō te mate pukupuku o te kōlone, i teitei ake te tatauranga ki te 55% i ngā tāne.
Nō reira, i piki rātou i tērā nui i roto i te tau 2022?
Tika rawa, nō reira i ahu mai ēnei tatauranga. Nō reira i kitea ēnei.
Ā, mō te mate pukupuku pākaha, ko te pikinga mō ngā wāhine he 80%. Ā, kei te kōrero mātou mō ngā tāngata
15–44 tau te pakeke. Nō reira, he tino rangatahi rātou.
Ko tētahi atu whanaketanga whakamataku ko te melanoma kino, arā ko te mate pukupuku kiri
pango. Ko te pikinga mō ngā tāne he 120%. Aue, āe.
Ā, kei a mātou ngā pūtau mate roro, ā, ko ngā pūtau mate roro kino e pā ana nuitia ki ngā kaumātua.
Ānei ka kitea e tātou he pikinga tae noa ki te 35% i waenga i ngā tāne. Aue. He tatauranga whakamīharo. Āe.
Ānei me mōhio ko te werohanga, te werohanga e kīia nei, i whakaurua i te tau 2021. I
whakaurua, āe. Āe. Ā, ko tērā te tau i muri mai.
Ā, kāore anō mātou kia mōhio he pēhea te āhua o te āhuatanga i ngā tau 2023 me 2024. Kāore anō mātou
kia mōhio, āe. Kāo. Nō reira, me whakahoki anō tēnei.
Nō te tau 2021 tūturu i tīmata ai te wā matua o te werohanga. Ko tērā te wā i werohia ai ngā tāngata ki tēnei hangarau hou. Ā, i
te tau 2022, i muri tata iho, i puta ēnei pikinga tino nui. Āe.
Ināianei kua mōhio hoki tātou – kua mahia kē e mātou ngā hōtaka mō tēnei i runga i a Kla.TV – e pāpaki ana hoki tēnei werohanga
coronavirus, tēnei werohanga e ai ki te kī, i ētahi atu mate.
Ā, kua tuhi hoki koe i tētahi pukapuka mō tēnei. Ka hiki au i tēnei ki te kāmera. Ko tōna ingoa: Kua Tohua,
Kua Mate. He aha anō āu e taea ai te kōrero mai mō tēnei?
I roto i te pukapuka, kua kohia e au ngā kitenga a Porofesa Arne Burkhardt i kitea e ia i tōna whare rangahau.
I whakahaere ia i tētahi aromatawai tuarua mō ngā tāngata kua mate, i whakapono ai ō rātou whānau
he hononga pea tō rātou mate ki ēnei werohanga. Āe.
A, e whakaatu ana tēnei pukapuka i te mamae kua pā ki ngā tāngata. Āe. Ehara i te mea kua māuiui noa iho ngā tāngata, engari
kua mate rawa atu ētahi i muri i te whiwhinga o ēnei werohanga.
Ā, ko tā mātou i kitea, ko te nui ake o ngā werohanga i tukuna, ko te nui ake o te kino ki te tinana.
Ka taea e koe te kite atu i ētahi atu kōrero mō tēnei kaupapa i roto i te uiui. Āe, pai.
Nō reira, kei te pātai au ināianei he aha tā rātou i mahi ki a koe. I reira koe i roto i te rongoā matua.
Ā, kātahi ka kitea e koe tēnei kitenga. Kāore koe i kite i ēnei whanaketanga ohorere e tupu ana.
Me pēhea tērā i pā ai ki a koe, ā, he aha i tū ai i muri mai?
Āe, ko te mea i tino ohorere ai ahau, ko te tūtohu a te tōrangapū i te pūtaiao. Arā, nā te
tōrangapū i whakahaere te pūnaha tiaki hauora.
Ā, ka taea e koe ināianei te pānui mārama mō tēnei i ngā tuhinga RKI kua whakaputaina.
Ā, kāore tērā e whakaaetia e au. Kāore au e taea te mahi i roto i tēnei pūnaha, ā, kāore au e taea te tū noa, te mātakitaki
rānei. Ka mea au, "Kāore au e hiahia kia whai wāhi anō ki tēnei."
Ki ahau hoki, he tino kore whai take kia tautuhi i ngā pūhā u katoa i pea i puta nā tētahi atu hoa mahi i whakamahi i te pūhā.
Ā, koia te take i tuku ai au i taku tūranga i tērā tau. I kite kē au kāore au e taea anō te mahi i tēnei rāngai rongoā.
Nō reira, kua nui taku whakangungu anō i ngā tau tata nei.
I te tīmatanga o tēnei tau, i whakatuwhera au i taku ake whare mahi hauora whānui, ā, i arotahi
ki te ārai mate, arā, ki te aukati i te māuiui.
Āe, he mārama ake tēnei i te werohia o ngā tāngata me ērā atu, nē rā? Āe. Pai, kia whakarāpopototia:
Ehara i te mea pērā, pēnei i ngā kōrero a ngā tōrangapū, ngā pāpāho me te umanga rongoā ki a mātou, he haumaru, he
whai hua, ā, kāore rawa he pānga taha ēnei kano ārai mate mRNA – koia tonu tā mātou i rongo ai i ngā wā katoa.
Kāo, engari ka kite koe kei te piki nui ngā reiti mate pukupuku, ā, kei te piki nui hoki ētahi atu mate.
Ā, i puta tēnei i muri tonu i te tuku o ēnei werohanga puta noa i te ao.
Heoi anō, kei te anga whakamua tonu mātou me te kaha katoa ki tēnei ahunga.
Kua rongo mātou ka tukuna ngā werohanga hou ki te mākete, ā, ka whakamahi katoa i tēnei hangarau mRNA. E ai ki a rātou,
koinei te mea pai rawa atu – koia tērā te āhua o te kōrero.
Nō reira, me tono tūturu mātou ki te iwi, tae atu ki a koutou, e ngā kaimātakitaki, kia mutu ai tō koutou whai wāhi ki tēnei.
Ko tērā tonu tāku e taunaki ana kia mahia e te tangata ina rongo rātou i tēnei. Ngā mihi ki a koe, e te Tākuta Krüger, mō
te uiui, mō te whakahoki mai i tēnei kaupapa ki te ripanga.
Ngā mihi hoki ki a koe mō tō māia ki te ū ki tēnei kaupapa, mō tō māia ki te wehe i te pūnaha, ā, ki te hanga i tētahi mea nōu ake.
E hiahia ana mātou ki ngā tāngata pēnei i a koe. Ngā mihi nui.
He kupu whakamutunga āu mā ngā kaititiro?
Āe, tino pērā. Kaua e mataku, rapua ngā mōhiohio, ā, i runga ake i ngā mea katoa,
whakawhirinaki ki tō pūnaha ārai mate. He mīharo.
He whakamīharo. Nō reira, e ngā mātakitaki, tēnā āwhina ki te hora i ēnei pārongo. Nā te mea, pēnei i tā tātou i
rongo ai, kei te pūrongo ngā pāpāho matua i te tino hē.
Me aukati tēnei aitua e ahu mai ana i te ahumahi rongoā, i ngā rongoā, i te tōrangapū me ngā pāpāho.
Ā, ka taea e koe te āwhina i a mātou, te iwi, ki te mahi i tēnei. Ngā mihi nui.