Professor Christopher Exley ýokary abraýly biolog, alýuminiý boýunça dünýäniň iň öňdebaryjy hünärmeni we Patyşalyk Biologiýa
Jemgyýetiniň agzasy – bu hormata diňe birnäçe alym mynasyp boldy.
Geçen ýyl onuň alýumin zäherliligi boýunça uzak wagtlyk işi üçin bellenen ylmy barlag maliýeleşdirilmegi ýatyryldy.
Ol bu metalyň Alzheimer we awtizm ýaly kesellere täsirini we sanjymlarda kömekçi maddasy hökmünde roluny öwrenip çykdy.
Bu nähili bolup biler?
Ýazyjy Jackie Black tarapyndan The Epoch Times we The Looking Glass neşirlerine berlen interwýusynda prof. Exley ömrüniň
dowamynda ýakyn soraga jogap tapmak üçin synanyşandygyny aýtdy:
Alýumin durmuşymyzda nähili rol oýnaýar?
Bu 1980-nji ýyllarda başlandy, Exley turşylygy ýokarlan lakalar we derýalar içindäki balyklaryň näme üçin
heläk bolýandygyny öwrenip, olaryň alýuminiý zäherlenmesinden heläk bolýandygyny anyklady.
Alýuminiý, öňki döwürde gaýalarda we gillerde saklanan ýa-da silisli turşy arkaly daşky gurşawda gaýtadan işlenýän, turş
ýagyşlaryň netijesinde turşulaşma prosesi arkaly biologiki taýdan elýeterli bolup, şonuň bilen biologiki durmuş aýlawyna giripdir.
Şu gün biz işlenilen iýmitler arkaly alýumin sarp edýäris, ony suwumyzda içýäris we anodizlenen alýuminden ýasalan
gazanlarda we tavalarda bişirýäris, sebäbi häzirki wagtda köp gazan we tawa anodizlenen alýuminden ýasalýar.
Ol çaga iýmitlerinde, kosmetikalarda we köp sanly sanjymlarda esasy düzüm bölegi hökmünde ulanylýar.
Exley we onuň topary 30 ýyldan gowrak wagt bäri gözleg geçirýärler we alýumin barada 200-den gowrak makala ýazdylar.
2017-nji ýylda Exley alýumin toksisiteti bilen Alzheimer keseli arasynda anyk baglanyşygy görkezýän ylmy makala çap etdi.
Birnäçe ýyl soň, 2020-nji ýylda, Exleýiň topary Alzheimer keseli, köp skleroz we awtizm keseline duçar bolan adamlaryň
miýasyndaky alýumin derejesini deňeşdirýän özleriniň çığyr açýan işini Nature neşiriniň Scientific Reports žurnalynda çap etdi.
Alzheimer keseli, awtizm we köp skleroz keseline duçar bolan adamlaryň miýasynda alýumin derejesiniň ýokarlanandygy anyklandy.
Bu makalanyň çap edilýän mahalynda Exleýiň gözlegleri eýýäm alýumin kömekçiler we sanjymlar ugruna gönükdirilipdi,
bu ugurda olar birnäçe ýyl bäri iş alyp barýardylar.
Sanjymlardaky alýuminiý barada çap edilen bir gözlegde Exley, beýleki zatlaryň arasynda şeýle ýazdy:
Alýuminiý duzlary çagalara berilýän sanjymlarda köplenç ulanylýan kömekçi maddalardyr.
Mysal üçin, çagalaryň sanjym tertibini ýerine ýetirmek jogapkärçiligini göterýän pediatrlar alýumin
kömekçileriniň häsiýetlerinden we olaryň sanjymlarda nähili işleýşinden habarsyz görünýärler.
Sebäbi awtizm we Alzheimer keselleriniň derejesi onlarça ýyl bäri ýokarlanýar.
2021-nji ýylda Keselleri Gözegçilik we Öňüni Alyş Merkezleri 2018-nji ýyldan alnan maglumatlara görä, ABŞ-da
sekiz ýaşly çagalaryň takmynan 44-den birine awtizm spektr bozuklygy diagnozy goýulýandygyny habar berdi.
Bu, 1970-nji ýylda ABŞ-da alnyp barlan ilkinji belli awtizm barlagy bilen deňeşdirilende uly artdyryşdyr; ol barlagda
her 10 000 adama 1-den az ýagdaýyň duş gelýändigi anyklanypdy.
Altsgeymer keseli 2000 we 2019 ýyllar arasynda 145 göterimden gowrak ýokarlandy.
Bu keselleriň köpelmegine garamazdan, Alzheimer we awtizm boýunça Exleýiň geçiren gözlegleri bu kesellere bagyşlanan esasy
haýyr-sahawat guramalaryndan diňe sessizlik bilen garşylanyldy.
Ol işläp gezän Keele uniwersiteti bolsa onuň netijelerini wagyz etmekden ýa-da metbugat beýanatlary çap
etmekden gaça durup, ony diňe çydamak bilen çäklenýärdi.
Exleyiň pikiriçe, Uly Farmasewtika we Uly Tehnologiýa kompaniýalaryndan tapawutlylykda, alýumin
lobisi esasan ünsden düşýär, ýöne ähtimal, olaryň hemmesinden iň güýçlüsi bolup durýar.
Exley aýtdy: "Ol adamlarda alýuminiýumyň zäherliligi barada örän seýrek gürleýän, ýöne onuň önümlerine bagly sanawsyz
senagat pudaklaryny hemişe goldaýan sessiz 'uly dogan'dyr."
Şeýlelik bilen, professor Eksleýiň möhüm gözlegleri "baha berilmän" galdy; munuň ýerine uniwersitet
2021-nji ýylyň iýulynda onuň gözleglerine berilýän maliýe goldawyny ýatyrdy. Eksleý şeýle diýdi:
"Men basyşyň uniwersitetiň daşynda ýygnalandygyna ynanýaryn."
Biz diňlejek islendik adama aýdyp, alýumin bilen Alzheimer keseli arasyndaky baglanyşygy görkezdik: eger miýäňizde
alýumin bolmasa, adaty ömürde Alzheimer keseline tutulmazsynyz.
Emma Exley pikir edýär, onuň we toparynyň sanjymlarda alýuminiýi kömekçi maddasy hökmünde ulanmak barada
neşir eden ylmy makalasy Keele uniwersitetiniň administrasiýasyny ony dymdyrmaga mejbur etdi.
Sebäbi AstraZeneca COVID-19 sanjymyny Keele kampusynda öndürýär.
Exleyiň aýtmagyna görä, sanjym gözleglerine we wagyz etmäge uly möçberde maýa goýan Bill we Melinda Gates
gaznasy hem uniwersitetiň maliýe üpjün edijilerinden biridir.
Professor Exley bilen bolup geçýän zat amatly bolmadyk ylymyň uzyn taryhyndaky senzura we şeýle gözlegleri dowam etdirmäge
çalyşýanlaryň böhtan edilmeginiň aýdyň mysaly bolup durýar.
Bu bozulýan ulgamy nädip abatlap boljakdygy soralanda, ol şeýle diýdi:
"Ylym senagatdan, hökümetden we uly haýyr-sahawat guramalaryndan maliýeleşdirilende ösüp bilmez, sebäbi
olaryň ählisi uly bähbitlere eýe we olar ynanylmaz. "
Exley häzir pensiýada, ýöne maliýe üpjün edilende islendik wagtda gözleglerine gaýdyp geljekdigini aýdýar.