Näme üçin Şweýsariýanyň AHV kompensasiýa gaznasy, pensiýa tygşytlamalaryny hem öz içine alýan, amerikan saklaýjy
banky, ýagny aktiw dolandyryjysynyň gözegçiligine geçýär.
Almanýa ýaly, Şweýsariýada pensiýaçylara her aý berilýän pensiýa tölegleri "Ömrüň dowamynda töleýiş" (pay-as-you-go) ulgamy arkaly
Garrylik we galanlar ätiýaçlandyryşy (AHV) tarapyndan tölenýär.
Bu häzirki pensiýa tölegleriniň işleýän ilatyň aýlyk goşantlaryndan berilýändigini aňladýar.
Ýöne Germaniýadan tapawutlylykda, Şweýsariýada AHV/IV/EO kompensasiýa gaznasy henizem takmynan 40
milliard şweýs franklyk baýlyk bilen gowy üpjün edilendir.
Bu pul ilatyň eýeçiliginde bolup, bir ýyllyk dowamly pensiýa tölegleri üçin ýygnaýyş serişdesi hökmünde hyzmat edýär.
Bu pul 2017-nji ýylda döredilen we Ženewa şäherinde ýerleşýän, Şweýsariýa Konfederasiýasynyň garaşsyz
hasaplanýan döwlet edarasy Compenswiss tarapyndan dolandyrylýar.
Compenswiss diňe bir hukukly pensiýaçylara aýlyk pensiýa töleglerini gözegçilikde saklamak bilen çäklenmän,
eýsem 40 milliardlyk kompensasiýa gaznasyny hem dolandyrýar.
Elbetde, bu pullar haýsydyr bir seýfde saklanman, düzgünnamalara laýyklykda gymmatly kagyzlara maýa goýulýar we Compenswiss bu
gymmatly kagyzlary saklamak üçin saklaýjy bankyň kömegine mätäç.
Häzirki wagta çenli bu 40 milliardlyk gymmatlyk kagyzlarynyň sakçysy iň iri şweýs banky UBS boldy. Emma bu indi geçmiş.
Tender prosessinden soň Compenswiss bu 40 milliard Şweýsariýa franky AHV serişdeleriniň indi Şweýsariýa banky tarapyndan däl-de,
Bostonda ýerleşýän amerikan State Street Bank-yň Germaniýadaky şahamçasy tarapyndan dolandyrylmalydygyna karar berdi.
State Street, BlackRock we Vanguard bilen bilelikde, dünýäniň iň uly maýa dolandyryjylarynyň biridir we bu kompaniýalar
diňe ululygy sebäpli örän uly mümkin bolan güýje eýedirler.
Emma bu Şweýsariýa we pensiýonerleriň pullary üçin uly töwekgelçilikleri özünde jemleýär.
Bu 2024-nji ýylyň 7-nji oktýabrynda NZZ (Neue Zürcher Zeitung) gazetiniň baş ýazgysy boldy:
ABŞ we Şweýsariýanyň bähbitleri hemişe gabat gelmeýär. Mysal üçin, bank gizlinligi ýatyrylanda, şübhe ýüze çykan
mahaly amerikanlaryň öz isleglerini geçirmek üçin nähili berk basyş edendigini gördük, diýýär Matter.
Ekstremal ýagdaýlarda saklaýjy bank gymmatlyk kagyzlaryny gowşurmaga ret edip biler. Tiz kömek gerek
bolan ýagdaýynda Federal Geňeşiň Şweýsariýa banky bilen işde has gowy hereket mümkinçilikleri bar.
Compenswiss häzir bu töwekgelçiligi peseltmegi makul bildirdi we 11-nji oktýabrda metbugat beýanaty çap etdi.
NZZ-de Compenswiss, beýleki zatlaryň arasynda, şeýle ýazýar :
Amerikanyň ABŞ häkimiýetleriniň serişdeleri muzlatmak howpy tenderiň çäginde Compenswiss tarapyndan seljerildi.
Bu töwekgelçiligiň ýüze çykmagy örän az ähtimal hasaplanyldy. Dogrymy?
Zürich Uniwersitetiniň bank hukugy professory Dr Rolf Sethe munuň üstünde şübhelenýär:
Hawa, örän agyr ýagdaýlarda ABŞ State Street arkaly AHV, IV we EO kompensasiýa gaznalaryna elýeterlilik gazanyp
biler. Munuň sebäbi State Street kompensasiýa gaznalarynyň maliýe gurallaryny saklaýandygyndadyr.
"Eger-de siz bu serişdeleri saklaýyş hasabyndan çykarmak isleýän bolsaňyz, State Street-e olary başga bir saklaýjy
bankdaky saklaýyş hasabyna geçirmegi buýurmaly," diýýär Zürich Uniwersitetiniň bank hukugy professory Rolf Sethe.
Bu, State Street bankynyň saklaýjy bank hökmünde hyzmatdaşlygy bolmazdan, AHV-niň serişdeleri çekip bilmejekdigini aňladýar.
Bu, maliýe gurallarynyň fiziki taýdan nirede saklanandygyna garamazdan geçerlidir.
ABŞ banky hökmünde State Street ABŞ kanunlaryna laýyk gelýär. Eger ABŞ hökümeti Şweýsariýa garşy sanksiýalar girizse,
bank olary berjaý etmäge mejbur bolar, diýip Sethe dowam etdi.
ABŞ kanunlaryny yzygiderli eksterritorial derejede ornaşdyrýandygy üçin, ähtimal, bankyň Ýewropadaky
şahamçalary arkaly sanksiýalary hem ornaşdyrmagy buýurjak.
Compenswiss-e Münhen şäherindäki State Street-iň şahamçasynda ygtyýar berildi.
Soňky 50 ýylda ABŞ administrasiýasynyň hereketlerine seredeniňde, sanksiýalar ýa-da dawa-jenjeller ýüze çykan
ýagdaýynda ABŞ-nyň daşary ýurt mülkiýetini bloklamagy ýa-da hatda ogurlamagy gaty ähtimal.
Şweýsariýa munuň bilen bagly gaty ýaramaz we gymmatly tejribeleri eýýäm başdan geçirdi.
Ikinji jahan urşundan soň, urşa gatnaşmandygy üçin Şweýsariýa Waşington şertnamasy esasynda bölekleýin 250 million şweýs
frankyny (şol döwürde astronomiki möçber) tölemäge mejbur edildi.
Ahyrynda talap edilen töleg elli göterim azaldyldy.
Şweýsariýa Ikinji jahan urşundan soň "eýesiz emläkler" diýlip atlandyrylýan serişdäleri hiç haçan eline geçirmändi – beýleki
ýurtlar ýaly döwlet konfiskasiýasy arkaly olary ýok etmändi – ýöne kompensasiýa hökmünde milliardlarça pul tölemäge mejbur boldy.
Bank gizlinligi, daşary ýurtlylara hem degişli bolup, ony halkara töleg amallaryndan çykarmak bilen gorkuzmak
arkaly maliýe şantajy bilen Şweýsariýadan alnyp salyndy.
Ahyrynda, ýöne iň möhümi, UBS amerikan administrasiýasynyň basyşy astynda kynçylyga uçran Credit Suisse bankyny öz
üstüne almaga mejbur boldy we şondan soň şweýsar salgyt töleýjiler üçin partlamaga taýýar barel döretdi.
Kla.TV bu barada 2023-nji ýylyň 28-nji aprelinde we 2023-nji ýylyň 24-nji noýabrynda habar berdi.
Ýakynda ABŞ beýleki ýurtlara sanksiýa girizende olaryň baýlyklary bilen nähili iş salyşýandygyny uly göwrümde görkezdi.
Amerikan administrasiýasy Russiýa garşy sanksiýalar girizdi we şol bir wagtyň özünde Russiýanyň Milli
Bankyna degişli 260 milliard dollarlyk serişdeleri bloklady.
ABŞ başga adamlaryň mülkiýetine hiç haçan duýgur bolmady.
Banking ägiri State Street-i Compenswiss tenderine teklip bermäge we UBS-i emläk
dolandyryjysy hökmünde çalyşmaga näme itergi berdi?
AHV serişdelerini dolandyrmak ygtyýary näme üçin başga bir, häzirki wagtda daşary ýurtly ynançly tarapa berildi?
Köne ynançdar UBS näme ýalňyşlyk etdi? State Streeti näme has gowulaşdyrýar?
Adatça, saklaýjy bank tarapyndan tölenýän ýyllyk saklaýyş tölegi, emläk dolandyryşynyň çylşyrymlylygyna we şertnama
jikme-jikliklerine baglylykda, dolandyrylýan emlägiň jemi möçberiniň 0,01%-den 0,05%-ine çenli bolýar.
40 milliard CHF möçberindäki baýlyk bilen bu takmynan: 1,234,321 0,01%-de: ýyllyk 4 million
CHF 1,234,321 0,05%-de: ýyllyk 20 million CHF
Emma State Street Korporasiýasynyň 2023-nji ýyldaky global girdejileri takmynan 18,36 milliard ABŞ dollaryna
barabar bolup, onuň aglabasy saklaýyş, baýlyk dolandyrmak we beýleki maliýe hyzmatlaryndan geldi.
Şweýsariýa we Germaniýa bazarlary, esasanam guramaýyň emläkleri boýunça saklaýjy bank
hökmünde, umumy işewürligiň kiçi bir bölegini düzýär.
Hatda bir bibiň 4 million CHF gazanmak üçin uzak wagtlap örmeli boljakdygyny nazara alsak, State Street-iň
şweýsar-german dolandyryş topary bu tabşyrykdan gazanan girdejäni şatlyk bilen belläp geçendigine şübhe ýok.
Adatça tenderde ýeňmek hemişe mynasyp derejede baýram edilýär, sebäbi eger ol girdejili bolmasady,
onda oňa gatnaşmak üçin zähmet çekmek gerek bolmazdy.
Emma girdejililik hökmany ýagdaýda diňe çykdajylaryňyzy örtüp biljek yzygiderli girdeji akymy
gazandygyňyzy aňlatmaýar; başga-da sebäpler bolup biler.
We AHV-e goşant goşýanlar hökmünde, biz tebigy ýagdaýda şolara gyzyklanarys.
Hakyky sebäpler şunda bolup bilermi: amerikan kanunlaryna görä AHV-nyň emläkleri gowşak deliller esasynda muzlatylmagy mümkinmi?
Bu ara alnyp maslahatlaşmalaryň dowamynda käbir syýasatçylar geljekde döwlet baýlyklarynyň iri amerikan
banklaryndan garaşsyz dolandyrylmagyny talap edýärler.
Olar AHV gaznasynyň pullarynyň nirede we nähili maýa goýulýandygy barada has uly gözegçilik we aç-açanlyk talap edýärler.
Bu iş Şweýsariýada ýaşaýan hemmäniň üstünde täsir edýär. Ol ähli ýaşaýjylaryň puly we pensiýalary bilen baglanyşyklydyr.
AHV serişdeleri Şweýsariýada galmaly we şweýsariýaly gözegçilikde bolmaly!
Siz bu talaba sesiňizi goşup bilersiňiz: Şweýsariýaly Schweizerzeit gazetiniň "Das AHV-Vermögen bleibt
in der Schweiz" (AHV baýlyklary Şweýsariýada galýar) atly kampaniýasyny we petisiýasyny goldaň.
Ýygnama möhleti 2025-nji ýylyň ýanwar aýynyň ahyryna çenli dowam edýär. Bu programmanyň aşagyndaky gök
maglumat gutusynda gol çekme sahypasyny tapyp bilersiňiz.