Ngā oro taurite, ngā mea o te auau
Kei te piki haere ngā tāngata e pāngia ana e ngā raruraru hauora pērā i te pōrearea, te mamae
upoko, te koretake o te manawa, me te kore moe.
He maha ngā wā ka kīia te pēhanga hei take.
Ko te kiriata tuhipoka e whai ake nei nō te tau 2012 e whakaatu ana he maha ngā wā ka hono ēnei tohu ki
ngā take tino rerekē, kāore i te mōhiotia whānuitia.
Ka kawea mātou e te kiriata ki tētahi haerenga mai i ō tātou pūtake ki ngā tau 1990, i tīmata ai te
whakawhānuitanga o te hangarau whakawhiti kōrero ahokore.
Mai i taua wā, kua ruku te tangata katoa ki roto i tētahi moana o ngā auau hangarua.
Ki te kanohi noa, ka kitea he rite tonu te ao, engari i te taumata pūtau, koinei te panonitanga
nui rawa atu kua pā ki te ora i runga i te Ao.
Kaua e whakaiti i ngā pānga!
Kua whakamāoritia, kua tāruatia hoki tēnei kiriata ki te reo Tiamana e Kla.TV māu.
Kua whai wāhi ki te kōrero ngā kairangahau, ngā māngai ahumahi, ngā tākuta me ngā tāngata kua pāngia.
Ko te tūmanako ka pai ki a koe te mātakitaki i te kiriata tuhinga e whai ake nei nā James
Russell: "RESONANCE – Creatures of Frequency"!
I waenganui o ngā tau 1980, tata ki te toru ōrau o te hunga i te nuinga o ngā whenua i whakamahi waea pūkoro; i ēnei rā,
tata ki te kotahi rau ōrau e whakamahi ana i ngā waea pūkoro.
Ka tekau mā iwa, ka rua tekau rānei ō rātou tau, kua tekau tau rātou e whakamahi ana i ngā waea
pūkoro, ā, kāore mātou e mōhio he aha ngā tūraru o tērā.
Kei roto tātou i roto i tētahi moana hihi hiko-ā-pū. E karapoti ana i a tātou puta noa.
Kāore e kitea, kāore e taea e mātou te kite. Engari e mōhio ana mātou kei reira.
Ia wā ka whakamahi koe i tō waea pūkoro, ka mōhio koe kei reira ia.
He tino uaua rawa te whakahoki i te karaka ki muri. Kāore e taea.
Engari me mōhio tātou ki ēnei pānga hauora kia taea ai e tātou te tango i ngā tikanga haumaru.
I tēnei wā, ko te kī a te WHO mō tēnei he mea tūturu.
Ehara mātou i te anake o ngā pūtake mate pukupuku i te taha o tētahi pou waea pūkoro; he maha
ngā pūtake mate pukupuku i ngā pou waea pūkoro.
Kāore anō kia tae mai te nuinga o ngā mate pukupuku e heke mai ana.
Me pēhea rā tātou e whakaaro ai kei te haumaru tātou i te wā e whakawera ana tātou i ō tātou roro ki ngā ngaru-iti?
Kāore anō mātou kia tino mārama ki tā mātou e mahi nei.
Kua tae mutunga mai he pānui mō mēnā ka whakaputa mate pukupuku ngā waea pūkoro.
Whakakōrero – Ngā Kararehe o te Auau
Kua pātai rānei koe he aha koe e tino pai ai tō wairua ina puta koe ki waho?
He kairangahau kāore i mōhiotia e tata ana ki te kitea i tētahi mea i tika kia hurihia ngā mea
katoa. Ko tōna ingoa ko Winfried Otto Schumann.
Mai i taua rā, i whakaako ia i āna ākonga i te pūtaiao hiko .
Me pēhea e taea ai e tētahi porohita kei roto i tētahi atu porohita te whakaputa i te āputa hiko. Ā, nā reira: he auau.
I uaua te akomanga a Schumann ki te mārama ki te kaupapa.
Hei māmā ake, i whakahau te kaiako matua kia whakaaro rātou ko te Ao he porohita kotahi, ā, ko te ionospera he porohita anō.
Kātahi ka tono ia ki a rātou kia tatau i te āwangawanga i waenga i a rātou.
Nā te mea kāore ia i mōhio, ka tīmata hoki a Schumann ki te tatau.
Hei whakamutunga, ka tae ia ki te auau tata ki te tekau hērtza.
Ahakoa i tino whakamīharo ki a Schumann, he manawa tō tō tātou ao, he auau e taea ana te
ine, arā ko te , e karapoti ana i te ora o te Ao.
Ahakoa i whakapehapeha te porofesa ki tana kitenga, i mea ia ehara i te mea nui rawa.
Inā koa, i whakaputaina noa iho ki tētahi pukapuka pūtaiao iti, ā, i herea ki ngā whārangi
whakamutunga i raro i te taitara 'Schumann resonance'.
Ka roa ngā tau maha, tae atu ki tētahi hurihanga ohorere o te wā, i mua i te mōhio a te
porofesa ki te hiranga tūturu o te ngaru Schumann.
I tīmata tēnei hurihanga o te wā i te 30 tau ki muri, me tētahi atu kairangahau Tiamana i tapaina ko Hans Berger.
Mā te whakamahi i tētahi pūrere EEG i hangaia e ia anō, nā Berger i tuhi tuatahi te auau hiko i tukuna e te roro o te tangata.
I te tuatahi, i tūtohu kia ingoaia te ngaru i runga i te ingoa o te tangata i kitea tuatahi ai, engari ko
Berger, he tangata whakaiti ia, i whiriwhiri i tētahi ingoa ā-pūāhua. I kī ia: "Ko te Ngaru Alpha."
I muri tata iho i te kitenga a te Pōrohitara Schumann, i kitea e tētahi hoa mahi a Hans Berger, he tangata i tapaina ko
Ankermüller, tētahi kape pakaru o tētahi pukapuka pūtaiao iti; ko taua anō pukapuka pūtaiao iti i whakaputaina ai
te kitenga a te Pōrohitara Schumann i ngā tau maha ki muri.
I pānui ia i te tuhinga i ngā wā maha, ā, i wiri tōna upoko i te kore whakapono.
I mōhio tonu ia ki te nui o ngā mahi kei mua i a ia.
Ko te auau o ngā ngaru alpha i tuhia e Hans Berger he tata tonu ki te rerenga Schumann: te auau o te Ao.
I whakapā atu a Tākuta Ankermüller ki a Schumann i te wā tonu kia akiaki ia kia whakahaere i ētahi atu whakamātautau.
I whakaae a Schumann, ā, i haere tonu ia ki te whakawhanake i āna kitenga me tētahi o āna ākonga.
I rangahau rātou āta me pēhea te tukunga o te hiko mā te uira i roto i te kōhao o te ionospera.
Hei whakamutunga, ka tae rātou ki tētahi auau tino tika: ko te patupatu o te Ao, ko te rezonansi a
Schumann, he 7.83 hērtza tonu. He tino miharo te kitenga.
He rite noa iho te ngaru Schumann ki ngā ngaru alpha o te roro tangata? Kāo – he ōrite tonu!
Ko te auau o te roro, e whakahaere ana i tō tātou auahatanga, i tō tātou mahi, i tō tātou pēhanga, i ō tātou mataku
me tō tātou pūnaha ārai mate, kua honoa ki te auau o te ao.
Kua riro te ngaru o te whenua hei ngaru o te ora anō.
Ka ine te auau o te ngaru i roto i te hertz. E tohu ana tēnei ki te maha o ngā korikori e mahia ana e te ngaru ia hēkona.
Ka rere ngā auau mai i te kotahi tiriona o tētahi ngota ki te roa o te ao whānui.
I te ariā, he mutunga kore ngā auau, he tino mutunga kore.
Mēnā he tūpono noa iho tērā, koia tētahi o ngā mea whakamīharo rawa atu o te taiao!
Nō reira, he aha te tikanga o ēnei mea katoa? Kāore i roa, ka ngana tētahi ki te kimi i te tikanga.
Ko Rütger Wever tōna ingoa, he kairangahau rongonui i te Whare Rangahau Max Planck.
I ngā tau tuatahi o te 1960, i hanga e te porofesa tētahi whare huna i raro i te whenua
hei rangahau i te rītimi ā-rā o te tangata.
Ko te rītimi hāora te rītimi o te rā me te pō kua whakaurua ki roto i ngā mea ora katoa .
I roto i te toru tekau tau, i whakahaere te porofesa i ngā whakamātautau i noho ai ngā 1,234,321 ākonga tūao
ki roto i te whare haumaru mō ngā whitu wiki, ā, i āta ārai katoa i ngā ngaru rorohiko ā-ao o te whenua.
Ko āna kitenga e tuku mai ana ki a tātou ētahi mōhiotanga whakamīharo.
I kitea e ia i pā kino te hauora tinana me te hauora hinengaro o ngā ākonga i te wā tonu i
tangohia ai te ngaru Schumann i roto i te pūwāhi .
I kawe ia i ngā ākonga ki reira. Kāore ia i māia ki te mahi pera ki ngā tāngata māuiui, ki ngā kaumātua rānei.
I kawea e ia ngā ākonga rangatahi ki reira nā te mea i mōhio a Wever ka whai pānga.
Nō reira, kāore he korikori Schumann i raro i te whenua.
He mara ā-māngai anake nō roto o te Ao.
Nā reira, i a ia e huna ana i a rātou ki raro i te whenua, ka tīmata rātou ki te māuiui, ka pāngia e ngā
mamae upoko, ā, i tino pakaru tō rātou rītimi ā-rā.
Ko te mea whakamīharo, i te wā i whakamahia ai e ia te auau 7.83 hertz mā te pūhanga ngaru ā-mānetika, ka mutu tonu.
I whakauru huna a Wever i te auau 7.83 ki roto i te pūwāhi haumaru mā tētahi kaituku hangarua.
Ia wā ka mahia e ia tēnei, ka kitea e ia kua ngaro, kua heke rānei ngā pānga kino i pā ki ngā kaiwhakawātea.
I heke iho tōna pēhanga, ngā mamae upoko me te taumahatanga ā-hinengaro, ā, i whakahokia tōna oranga.
I te whakaurunga katoa o te reanga a Schumann.
Kua whakaatu ngā rangahau a Wever i tētahi hononga whakamīharo i waenga i te hauora tangata me te auau taiao o te ao.
Ā, i te tau 2011, i tohu ngā rangahau auaha i tētahi mea tino whakamīharo ake:
Ka taea pea te hono a te reanga Schumann ki te tīmatanga o te ora anō.
I tutuki te whakatutukitanga nui e Luc Antoine Montagnier, te kairangahau i toa i te Tohu Nobel, ko
ia te tuatahi i kitea ai te huaketo HI i roto i te .
I whakahaere te porofesa i ngā whakamātautau mō te mahara o te wai, ā, i rangahau ia me pēhea e mau tonu ai te
mahara o ngā matū i mua i whakamakuku ki roto i te wai.
I a ia e pērā ana, ka kitea e ia tētahi mea ka wero i ngā mātāpono o te pūtaiao.
Ka puta katoa te ora i te ora. He mātāpono matua tēnei o te pūtaiao, ā, kāore anō kia whakahēhia e tētahi whakamātautau.
Ka puta anake te ora i te wahi i noho ai te ora i mua.
Ā, kua mōhiotia tonu te pūnaha mō tēnei hei mea ā-tinana.
Nō reira, pērā i ngā hēki me te wairākau, rānei ngā pūtau kākano me te wehenga pūtau.
Heoi, nā ngā whakamātautau a Luc Montagnier i whakatakoto he ariā tino rerekē.
I whakaatu te porofesa e whakawhiti kōrero ana ngā raupapa DNA, arā, ngā tūturu o te hanganga o te ora, ki a rātou
anō i roto i te wai mā te tuku ngaru hiko-ā-pūngao auau-iti.
Ahakoa i puritia te DNA i roto i ngā putorino whakamātautau motuhake, i kitea tonu e te porofesa he
whakawhitiwhiti hiko-ā-pūngao i waenga i a rātou.
E pēhea te matatau o tēnei whakawhitiwhiti kōrero?
Nō reira, i whakaatu a Luc Montagnier ka taea e rātou te hanga i ngā nukleotīda – ngā pūtake hanga o te
DNA – ā, ka whakahiato i a rātou anō hei DNA hou katoa.
Kua whakakotahitia e ngā kairangahau ēnei wāhanga i ngā wā kāore e taea te tatau, engari kāore rātou i angitu i roto i tētahi
whakamātautau ki te whakahāora anō i te ngaru ora, ki te huri rānei i ngā nukleotīda hei
DNA tūturu, mehemea kāore he DNA kua noho kē.
Heoi anō, ka taea anake e te ora te noho i ngā wāhi i noho ai te ora i mua.
Heoi, i ngā whakamātautau a Luc Montagnier, i tātarihia katoatia te DNA i te wai. Heoi anō, i hangaia he DNA hou.
Me pēhea i taea ai tērā? Me pēhea i tutuki ai e Luc Montagnier ngā mea kāore i taea e tētahi atu kairangahau?
Ā, pēhea ia i waihanga ai i te ora i te wā kāore he ora?
He aha te tino rerekētanga o ngā whakamātautau a Luc Montagnier?
I reira he auau. He auau, mēnā ka tangohia, ka hē te whakamātautau.
Engari i tōna noho, i whakaritea ai te angitu. Ko tēnei auau he 7.83 hertz: te rerenga oro a Schumann.
Kua pakaru i konei te hononga ngohengohe i waenga i te ora me te auau o te ao.
He hononga ā-tākaro i waenga i ngā kararehe ora me ngā au hiko-ā-pūngao. He whakawhirinaki, he hononga.
Ka kitea ngā taunakitanga mō tēnei mā te pānui i ngā tuhinga pūtaiao, engari ka kitea he
taunakitanga mārama ake mā te puta noa ki waho.
Me pēhea anō koe e rongo ai i te pai pēnei?
Me pēhea i puta ai ēnei mea katoa? Inā, ki te tiro koe ki te hītori o te Ao, he tino mārama.
Kua wāhanga o tēnei ao ngā ngaru a Schumann mai i te tīmatanga.
I whanake te ora i waenganui i a rātou, ā, kāore e taea te karo, ka urutau ia ki a rātou.
Inā hoki, kua tino hono tō tātou āheinga ki te auau ki tō tātou āheinga ki te kite i tētahi atu āhuatanga o te ao.
Ngā mara ā-māneti
I ngā rua piriona tau ki muri, i hanga e ngā huakita magnetotaktika he hononga māmā, he mea
whakamīharo hoki ki te mara ā-māneti o te Ao.
I roto i te kararehe pūtau kotahi, i kitea ngā ngota o te rauemi āmiro.
Nā tēnei i āhei ai ia ki te mahi pērā i te nīra o te pūtarā, ā, ki te whakatika i a ia i runga i ngā rārangi ā-mānetika o te Ao.
I te piki ake o te matatini o ngā koiora, i piki hoki tō rātou whakawhirinaki ki ngā mara ā-māneti o te Ao.
E mōhio ana mātou he tino pāngia ngā pī e ngā mara ā-māneti. E mōhio ana mātou kei roto i ō rātou tinana he ngota magnetite.
Ā, kua whakaatu ngā whakamātautau taiwhanga kei te tino pāngia rātou e ngā mara ā-magneti.
Kua whakaatu ngā whakamātautau taiwhanga e taea ana te whakahaere i te āhua e hanga ana ngā pī i ā rātou pūhā mā te
waihanga i tētahi mara mānetika hangarua, ā, he mārama noa kua whakamahia e ngā pī ngā mara mānetika hei aronga.
Ko te taurite ngohengohe o te ora i runga i te Ao e whakaaturia ana i te tino tika mā tō tātou
whakawhirinaki ki ngā pī me tō rātou whakatohoro i ngā otaota.
E whakapono ana ka tino kore e ora te oranga mehemea kāore ngā pī.
He mea hira te whakatipu hua mā ngā pepeke mō te nuinga o ngā mea e whakamīharo ana i te kai:
Nō reira, ko ngā hua rākau, ngā nati, me ēnei katoa e hiahiatia ana kia whakapōtaina e ngā pepeke,
ā, ko ngā pī te rōpū tino hira o ngā kaiwhakapōtae.
E pāpāhia ana e ngā pī te 70% o ngā hua kai o te ao.
Mēnā kāore he pī...
Āe, mēnā kāore ngā pī, ka tino hōhā tō tātou kai.
Āe, ka noho pōhara rawa tātou. Ki taku whakaaro, koirā te take, mehemea kāore ngā pī…
Ā, kāore e kore, hei tāpiri ki ngā otaota e hiahiatia ana e mātou mō te kai, ka whakapōtaina hoki e rātou ngā
otaota ngahere, ā, i ngā wā maha kāore mātou e mōhio ana ki ngā taipitopito o te whakapōtaina.
Engari ka taea e tātou te mōhio ka ngaro te nuinga o ā tātou otaota ngahere mēnā kāore he pī hei whakawhiti i ō rātou pua.
I te tau 2006, i puta he mea kāore i taea te whakaaro: i tīmata ngā kāhui pī puta noa i te ao ki te
mate, ā, kāore he tangata i taea te whakamārama he aha.
I tīmata ngā kāhui pī puta noa i te ao ki te hinga, ā, kāore he tangata i taea te whakamārama he aha. I te tīmatanga o ngā
kaiwhakatipu pī ki te pūrongo i ngā ngaronga o te 30 ki te 90 ōrau o ā rātou kāinga pī... Kei te rangahau te Manatū i te mate
hinga o ngā kāhui pī Ko te nuinga o ngā hua o te ao e whakawhirinaki ana ki te whakatipu pī. Mēnā kāore te whakatipu pī
e puta, ka mate te tangata. ...kei ngā whenua e 25 ināianei e wehe ana ngā pī i ō rātou kāinga, ā, kāore rātou e hoki mai.
Ahakoa ēnei tau katoa, kāore anō kia kitea he take mō ngā mate pī. Kua pā tēnei ki Īropi, ā, kua whakatau ka
taea te whakakore i te taupori pī i roto i te tekau tau.
Kua hono mai ki a mātou a Maryann Fraizer, Kaiāwhina Whakawhānui Matua mō te Ahumāni i Te Whare Wānanga o Pennsylvania.
He aha ngā paearu tuku iho mō te mate pī ka taea e te kaitiaki pī te whakamahi kia puta ki waho, kia
tirotiro i ngā pī, ā, ka mea, "He take tino tuku iho tēnei"?
Ko ngā tohu, ahakoa he hauora, he kaha hoki ngā pī, i roto i te wā poto ka heke haere te taupori pī
pakeke i roto i te kāinga pī; ka wehe atu i te kāinga pī.
Ko te mea e toe ana he nui ngā uri, arā ko ngā pī hou, te mīere me te pūhā.
I runga i ngā whenua-nui e hia kua kitea tēnei mate o ngā pī?
Kua tino puta te hekenga o ngā taupori pī hū i te ao whānui.
He maha atu ētahi atu whenua e pūrongo ana i te hekenga o ngā taupori pī hūrei.
He pātai anō mēnā nā tēnei tūturu te mate ngaro o ngā pī e kīia nei ko te "colony collapse
disorder" (CCD), ā, he rārangi paearu motuhake tōna.
Ā, ko tērā tētahi o ngā take e ngana ana mātou ki te mārama mā te whakawhitiwhiti kōrero ki
ētahi atu tāngata nō ētahi atu wāhanga o te ao.
Kua roa tēnei āwangawanga e pā ana mai i te tau 2006, otirā i Amerika, i reira i kitea ohorere e te tokomaha o ngā
kaiwhakatipu pī ngaio kua mate nui ā rātou pī i te mutunga o te raumati, ahakoa i ora rātou i mua i tērā wā o te tau.
Ā, i kitea he rerekē rātou i ngā mea katoa i kitea i mua.
Nō reira, i tae ngā tāngata ki ā rātou pūpū, ā, i kitea kāore he pī i toe.
Kei te pā tēnei momo mate pī, e mōhiotia ana ko CCD – Mate Raruraru Whakangaro o ngā Kōpuni Pī – ki ngā
kōpuni pī puta noa i te ao, ā, e ripoata ana ētahi whenua kua ngaro tae noa ki te 70%.
I whakahuatia he momo take hei whakaoho.
Engari kāore i taea e rātou te whakamārama mārika he aha i ohorere ai ngā pī ki te kore hoki ki
ō rātou whare pī – kotahi anake te rerekētanga:
He rangahau whakamīharo nā Jochen Kuhn me tōna rōpū.
I tētahi whakamātautau, i mahi te tākuta me ngā kāhui pī waru, ā, i whakanoho ia i tētahi
waea paerewa DECT ki roto i ngā kāhui pī e whā.
I muri iho, i aroturuki ngā kairangahau mēnā he pānga tō te noho o tētahi waea DECT ki te hoki mai o
ngā pī ki tō rātou whare pī. He tino miharo ngā hua.
I hoki mai ngā pī ki ngā kāinga i ngā tatauranga noa, kāore he waea DECT i whakanoho ki reira.
Heoi, kāore i hoki mai he nui ngā pī ki ngā kāinga pī i roto i a rātou he waea DECT.
Kāore he pī kotahi i hoki mai ki tētahi o ngā kāinga pī i roto i a ia he waea DECT.
Hei mārama whānuitia ki te hiranga o te whakamātautau a Dr Kuhn, me tuatahi kia mārama tātou ki te mahi a te waea DECT.
Ko te take e taea ai e koe te hīkoi huri noa i tō whare me te waea DECT, nā te mea ka tukuna e te teihana
pūtake o tō waea DECT ngā ngaru hiko-ā-pūngao, e kīia ana ko ngā ngaru iti-iti, ki tō ringa waea.
He rite tonu tēnei ki te huarahi e whakawhiti kōrero ai te pou whatunga waea pūkoro ki te waea pūkoro.
He waea DECT, arā, he putanga iti noa iho o tētahi pou whakawhiti waea pūkoro.
Mēnā ka pāngia tētahi pī e ngā hihi e puta ana i tētahi waea DECT, ka tino pāngia hoki e ngā
hihi e puta ana i tētahi pou pouaka waea pūkoro.
Ā, me te whā piriona o ngā kaiwhakamahi waea pūkoro puta noa i te ao, i ohorere ka puta
he maha whakamataku o ngā pou waea pūkoro.
Ko te māramatanga ā-mānetika o te pī mō te aronga e āhei ai ia ki te whakarite i tōna tū ki ngā aho ā-mānetika o te Ao.
He pūkenga i whakangao ai e ia ngā miriona tau o te whakawhanaketanga me te whakapai tino.
Ehara rānei i te mea mārama ka pāngia tēnei tino āta urupare e ngā panonitanga iti rawa o te taiao hiko-ā-pūngao?
He aha rānei te tikanga o tēnei panonitanga nui rawa atu, i puta tata noa i te pō kotahi?
He aha ētahi atu momo e pāngia ana e ngā mara ā-māneti?
He ngoikore e whakamōrearea ana i a rātou ki ngā auau i hangaia e te tangata?
He pouri, e tohu ana te kitenga o tētahi pūmua hou e kīia nei ko te cryptochrome, kei a
ngā mea ora katoa he māramatanga ā-mānetika.
Cryptochrome
I kitea ēnei i roto i ngā otaota i ngā tau 1990. Ko tā rātou mahi he ngongo i te marama
kikorangi, e hiahiatia ana hei whakahaere i te tipu.
Mai i taua wā, kua kitea rātou i roto i ngā pepeke, ngā kararehe, ngā kararehe whāwera, ngā tāngata me ngā manu.
He mōlekūra koiora ngā cryptochrome e kīia ana ko ngā pūmua.
Ka whakaputahia ēnei e ētahi o ā mātou ira, e kīia ana ko ngā ira CRY.
Ā, ko te pūtau cryptochrome e whakahaere tūturu ana i tō tātou rītimi ā-wā (he rītimi ā-roto e tata ana te roa ki te 24
haora, ā, he tino pānga ki ngā mahi a te kararehe i roto i ngā kararehe maha), tae atu ki te whakaputa melatonin.
E ai ki ētahi o ngā cryptochrome, he mahi ā rātou ki te ngongo i te mārama, ā, hei pūoko mō te karaka ā-rā.
Nō reira, he whakauru ēnei ki te rītimi rā-pō e kitea ana i ngā momo maha, tae atu ki ngā otaota me ngā kararehe.
Engari i te tau 2000, i whakaatu a Thorsten Ritz i tētahi tūranga whakamīharo ake mō te cryptochrome.
I roto i tētahi raupapa whakamātautau ki ngā rōpini, i whakaatu ia kāore tō rātou māramatanga ki te ahunga i
runga anake i te māneti, engari ka ahu mai tūturu i ngā pūtau cryptochrome kei muri o te karu.
Ki taku whakaaro, ko ngā whakaputanga a Ritz tētahi o aua tohu whakahirahira i roto i te pūtaiao.
Nā te mea e tohu ana ia ko tēnei pūmua cryptochrome – mahara, koia te kawenga mō te awe me te whakahaere i ngā
rītimi ā-rā – ā, ko tēnei pūmua tonu te kawenga mō te hoatu ki ngā manu he kompasi, he kompasi ā-māneti.
Ka kite tūturu ngā manu i ngā mara ā-māneti o te Ao, tērā pea hei wāhi kanapa, hei wāhi pōuri
rānei e tau ana ki runga i tō rātou papa tirohanga.
Ā, ka neke rātou i tō rātou upoko, i tō rātou tinana rānei, ka neke tahi te wāhi, te tohu rānei – he rite ki te
whakaaturanga mata-runga o tētahi kaipilota rererangi pakanga.
He mea kei a rātou e kite ana, ā, mā reira e āhei ai rātou ki te whakatika i tō rātou ahunga i te wā e rere ana.
Ko te huarahi i whakamātauria ai e ia tēnei, mā te whakaatu i ngā manu ki ngā mara auau teitei, kia kite
mēnā ka whakararuraru tēnei i tō rātou pūmanawa ā-māneti.
I puta mai, ehara i te mea i whakararu noa te mara auau teitei i te haerenga a ngā robini, engari i puta anō
hoki tēnei ahakoa he tino iti rawa ngā kaha o te mara.
He tino hira, he tino whakamīharo hoki, ahakoa he tino ngoikore ngā mara auau teitei, i
pāngia ai te pūmanawa arorangi o ngā manu robin.
I whakaatu mārama ngā whakamātautau a Ritz e pā kino ana ngā auau hanga-a-tangata ki te pūtau cryptochrome e whakamahia ana
mō te whakatere – ahakoa he auau kei raro rawa i ngā auau e whakaarohia ana hei haumaru e te mana whakahaere ICNIRP.
I roto i ngā rangahau katoa mō te arataki ā-whetū o ngā kararehe – i ngā kōkōroa, i ngā manu zebra, i ngā heihei, i ngā rōpini – i
kitea katoa i whakararu tō rātou pūtarā ā-māneti e ngā mara auau-nui, he tino iti iho i
ngā taumata i tautuhia e te ICNIRP hei here.
Ka mahi ahau ki ngā manu, arā, ki ngā manu me ngā pepeke.
Kua whakaaturia e au he tino pāngia rātou e ngā mara hiko i raro rawa atu i ngā taumata
ICNIRP e kīia ana he haumaru mō tātou, ngā tāngata.
Ki te titiro koe ki ēnei uara, e whakaatu ana ngā rangahau ka whakautu āta ngā kararehe ki a rātou – he tuhinga tino pai e
whakaatu ana he tino iti ēnei uara i ngā uara e whakaaetia ana kia pā ki a tātou, ā, nā
reira, ka pā hoki ki ngā kararehe i te taiao.
He take pūtaiao tino pakari e whakapono ana ka whakangaro ngā mara ā-mānetika, tae atu ki ngā mara ā-mānetika
hanga-a-tangata, i ngā wāhi noho o ētahi momo kararehe.
I roto i ngā 25 tau kua pahure (tuhipoka: tae noa ki te tau 2011), kua heke ngaro ngā momo kararehe maha e
whakamahi ana i ngā mara ā-māneti o te Ao hei arataki:
he hekenga tino nui o ngā momo manu hūnuku o te Arctic e 109
5 momo pepeke kua ngaro i Peretānia Nui
36 momo manu takutai o Ahitereiria kua heke i te 75%
10% o ngā momo pūrerehua o te ao e mōrearea ana kia ngaro
Kua heke iho te 45% o ngā momo manu noa o Europi
he hekenga 50% o ngā pūrerehua papa o Europi
Te haurua o ngā pepeke Piritene katoa e mōhiotia ana kei te tūraru kia ngaro
Ngā pī: te hekenga tae atu ki te 70 ōrau
Kei te heke rānei kua ngaro te 62% o ngā manu wai manene i Ahia.
Ngā manu waka o Ahitereiria: he hekenga 80%
Te haurua o ngā momo pī o Piritene: te hekenga tae noa ki te 70%
4 momo pī o Amerika: te hekenga o ngā tatauranga tae noa ki te 98%
Ngā manu whenua pāmu kua piki ake tae noa ki te 79%
Kotahi i ia waru o ngā momo manu puta noa i te ao kei te mōrearea
190 ngā momo manu e tino mōrearea ana
E hia kua rerekē tō tātou taiao nā ngā mara hiko-ā-pūngao?
I roto i ngā 25 tau kua pahure, kua huri kē kia kore rawa e taea te tautuhi…
He miriona ngā wā te nui ake o te pūngao hiko-ā-ātea.
I kī te Poari Tiaki Iraruke ā-Motu o mua i tētahi o āna tuhinga e whakapae ana kua piki te taiao iraruke – mēnā e hiahia
ana koe ki te kī pēnā – ki ngā miriona wā maha, ki tōna āhua i ngā tau rima tekau ki muri – ki ngā miriona wā maha.
He panonitanga nui tēnei ki te taiao o te Ao, ā, ka kapi katoa i ēnei tohu taiao katoa, tae
atu ki ngā ngaru Schumann, i whanake ai tātou.
Kua tino kore e taea te ine i te ngaru Schumann i roto, i te taha rānei o tētahi tāone.
"Nā te paru hiko-ā-pūngao o ngā waea pūkoro i akiaki i a mātou kia whakahaere i ā mātou ine i te moana."
Kī a Dr. Wolfgang Ludwig, kairangahau pūtaiao tinana
Ko tētahi o ngā take e tino whakamīharo ai ngā cryptochrome, otirā mō te āhuatanga e kitea ana e te tangata ngā mara
ā-magnetika, ko te rangahau hou a Dr Foley me ōna hoa mahi e whakaatu ana, mēnā ka whakauruhia ngā cryptochrome a te
tangata ki ngā pungawerewere hua, ka rongo ā-magnetika ngā pungawerewere hua nā te noho o ēnei cryptochrome a te tangata.
E whakaatu ana tēnei he tino māmā ki te āhua ā-māneti ngā cryptochrome a te tangata, ā, ka kitea e rātou ngā mara ā-māneti.
Kua whakaoho anō te kitenga o te pūtau cryptochrome i te hiahia mō te māramatanga ā-mānetika o te tangata,
he māramatanga i matapaetia e Robin Baker (kaimātai koiora) i ngā tau e whā tekau ki muri.
Ehara tēnei i te rere huna pūtaiao. He whakamātautau tēnei kia kitea mēnā he māramatanga ā-tūnga ā ngā tamariki.
Kua herea ōna whatu, ā, kua mau he ārai taringa ki a ia; ka hurihia ia ki runga i tētahi tūru
motuhake kia kore ai ia e mōhio kei hea tōna anga.
Ka mutu te neke a te tūru, ā, ka whakapae te tangata e whakamātauhia ana mēnā kei te anga rāwhiti, kei te
anga uru, kei te anga raki, kei te anga tonga rānei.
Kua tuhia te whakapae ki roto i tētahi rorohiko iti.
Mēnā kāore he māramatanga ki te ahunga o ngā tamariki, ka noho pōraruraru ā rātou whakapae. Engari ehara i te mea pēnā.
Ka taea e ngā tamariki tekau, tekau mā tahi rānei te matapae pai.
E āhua rite ana he māramatanga tūturu ā rātou mō te aronga. Ā, e kitea ana he māramatanga ā-māneti.
Ka tāpirihia e ngā kairangahau he mākete ki ngā upoko o ngā kaiuru, ā, ka tino whakararu i tō rātou māramatanga ki te ahunga.
He hīkoi nui whakamua tēnei mō te mārama.
Ā, kāore e kore, ka ara ake ngā momo pātai maha, pērā i te pātai mēnā ka taea e te tangata te whakatere mā te whakamahi i te
mara ā-māneti o te Ao, ā, mēnā kāore rātou e whakamahi ana i ēnei rā, tērā pea i whakamahia e rātou i ngā mano tau ki muri.
Āe mārika, ka ara ake hoki te pātai mēnā he tukanga e kitea ai ngā mara ā-māneti i roto i te tinana o te
tangata, ā, ka puta ai tēnei whakararu i ngā rītimi ā-rā.
Ka whakamārama tēnei i ngā pānga hauora kino katoa e kitea nuitia ana i ngā rangahau
epidemiological mō te hauora me ngā mara mānetika.
Mēnā ka taea e te tangata te kite i ngā mara ā-māneti, ā, mēnā he rite ā rātou pūkenga ki ngā pī, ki ngā manu, ki
ngā pepeke, kei te tohu rānei tēnei ka pāngia mātou e ngā auau hanga-a-tangata, pēnei i a rātou?
Ka pā mai ngā panonitanga o tō tātou taiao ki a tātou i te āhua kotahi me tō rātou pā ki te taiao?
Me pēhea koe e whakamārama ai i te māuiuitanga hiko?
Ko te mate pāwera hiko he wā ka tīmata te tangata ki te whakautu, ā, ka tīmata hoki ō rātou
tinana ki te whakautu ki ngā mara hiko-ā-pūngao.
I te nuinga o te wā, he ahokore ngā mara hiko-ā-pūmanawa e urupare ana rātou.
Nō reira, he whakawhiti kōrero ahokore, he Wi-Fi, he waea kore-taura, he waea DECT, he waea pūkoro, me ngā pou waea pūkoro.
Ka tukuna e rātou katoa ngā tohu kāore anō ā tātou tinana kia wheako i mua.
Ā, ka tīmata te pā ki ngā tāngata – i tīmata ai ki te pā ki ahau – ko te upoko tuatahi rawa –
ka tīmata koe ki te rongo i te mamae i tō upoko.
Kāore au e pai ki te kī 'mate upoko', nā te mea he mamae i tō upoko kāore e taea te
whakataurite ki tētahi mate upoko kua pā atu ki a koe.
Ko te nuinga o te hunga e amuamu ana mō ngā tohu pērā i te rorirori o te manawa, te kore moe, ngā mamae
upoko, ngā raruraru ā-kanohi, te hāhā, me ngā momo raruraru rongo rerekē, arā, ngā mate ā-hinengaro.
Ka whakamārama rātou i te wheako o ngā kare ā-roto ohorere i roto i ō rātou tinana.
Ka taea hoki e ia te pā ki te pūnaha endocrine me te mahi a te tirotiro. He tino mutunga kore te rārangi.
I taku ake take, ā, ehara tēnei i te mea mō te katoa, mēnā kāore au e puta i taua taiao, ka tīmata te mamae tino kaha ki taku puku
– ā, ko te tikanga kua tōmuri kē, kei te rere toto ā-roto ahau.
Ki taku whakaaro he tino kanorau ngā tohu, ā, he tino uaua ki te whakaae ki ngā hononga e hanga ana e te
tangata mēnā kāore he mōhiotanga ki tēnei kaupapa, ā, kāore te nuinga o ngā tākuta e mōhio ana.
Ā, ehara tērā i te hē o rātou. Kāore mātou i whakangungua kia mōhio ki tēnei āhuatanga.
He tino hou tēnei, ā, kei te tino pōturi tonu tā mātou mōhio i tēnei wā – kei te mahia ngā hikoinga
tuatahi hei wetewete, hei mārama hōhonu ki tēnei āhuatanga.
Pērā i te tokomaha o te hunga e pāngia ana e te māuiuitanga hiko, kua herea a Brian kia whakarerekē tino nui i tōna kāinga.
I whakamunatia katoatia ēnei rūma e rua ki te pepa whakarewa.
Nō reira, he pouaka Faraday tēnei rūma me te rūma moe.
Ā, mēnā ka tirohia e koe ngā mara hiko-ā-pūngao, ngā ngaru hākoritanga rānei – ā, ko tēnei pūrere he mea huri noa i ngā
ngaru hākoritanga hei tohu oro – ka kitea e koe kāore te pou i tawhiti atu, e tata ana ki
te haurua maero, e whakaputa raruraru ki ahau.
I te whakamarumaru i te rūma, i tāuta e au he karaihe matapihi kua kapi ki te whakarewa – nā konei ka taea e
au te whakakore i te nuinga o ngā mara hiko-ā-pūngao.
Ko ngā āhuatanga o tētahi koiora e āhei ai ia ki te kite me te urupare ki ngā mara hiko-ā-pūngao – ka taea te kī
e whakamahia ana ēnei kupu i roto i ngā horopaki rerekē.
Ā, mēnā ka wehea ki te kupu 'electrosensitive', ka taea e koe te kī he urupare tēnei ki te oranga anō.
Hei tauira, i a mātou e tirotiro ana i tētahi koiora kia mōhio mēnā kei reira te ora, kei te rapu mātou i te hiko –
hei tauira, mā te electrocardiogram (ngā mahi o te manawa), te ECG, me te electroencephalogram, te EEG.
Ko tā mātou e rangahau nei i konei ko te noho o te hiko e puta ana i ēnei pūnaha whāinga, arā ko te roro me te manawa.
Ā, ka kite tātou i tērā, he tohu kei reira te ora.
I tētahi āhua, he wāhanga o te ora anō ngā mara hiko-ā-pūngao i te taumata pūtau. Ka taea te
kī he tino pāngia e te hiko te katoa o te ora.
E tino hiahia ana kia whakapono te tangata kei te tūturu te pānga mate hiko, nā reira i hainatia a Brian me ētahi atu hunga
pāngia ki tētahi whakamātautau auaha i Te Whare Wānanga o Essex.
Ko te whakamātautau i whakahaerehia e Elaine Fox, he pouri, koinei te mahi whakamutunga mō tēnei kaupapa.
Me haere koe ki roto i tētahi rūma ārai hiko.
Ka tomo koe ki reira mō tētahi wā poto, ā, ka whakahohe te pou irirangi mō te tekau meneti, ka whakaweto mō te
tekau meneti, ā, ka whakahohe anō mō te tekau meneti – ā, ka kite koe mēnā ka rongo koe, mēnā kāore rānei.
Ā, i tomo au ki roto i te rūma, ā, i kī atu au ki a rātou kāore au e taea te kī mēnā kei runga rānei, kei raro rānei te pou.
He aha tērā? Nō te mea he hē tā rātou mōhio ki te pēhea te whakautu ki a ia.
Ki te nuinga o te tangata, ehara i te mea ka whakahohe koe i te pou, ā, ka mea rātou, "Āe, ka rongo au i tērā."
Ā muri iho ka wetewete rātou i te pou, ā, ka mea te tangata: "Ā, ināianei kua pai anō taku āhua." Ehara i te mahi pēnei.
He mate pāwera tarutaru taku, ā, ina tomo au ki tētahi pāmu pēnei, ka roa i mua i taku rongo i ngā pānga.
Engari ka roa te wā kia kore ai au e rongo, kia kore ai au e pāngia.
Ahakoa ka tangohia ahau i te papa raupō, ka rongo tonu ahau i tētahi mea i muri i te rua tekau mā whā haora.
Ka puta te āwangawanga hiko ki te nuinga o te tangata i te nuinga o te wā i te āhua nei.
Nā te āhua i whakarite ai te rōpū i te whakamātautau, ka tata kore e taea e Brian me ērā atu kaitautoko
te whakaatu kei te pāngia rātou e te māuiuitanga hiko.
I pērā te āhua kāore i tino hira, nā te mea i whakatau te rōpū, ahakoa kāore i te mārama, kia whakakore i ngā arotake katoa.
I tētahi taha, e kitea ana ka whakautu āta ngā tāngata ki ngā mea rerekē.
He māmā taku pā ki ngā waea pūkoro 3G, pērā i ngā waea pūkoro GSM. He rerekētanga kei te āhua o te mahi modulasiona.
Kāore au e mōhio mēnā e tika ana tā rātou kī he tino pāngia rātou, engari mēnā he take tōu, he tika kia
whakaatu ki ngā tāngata o tō rangahau i te tohu tonu e ai ki tā rātou e kī ana ka whakautu rātou ki a ia.
Hei tauira, mēnā he tangata e tino pāngia ana e te Wi-Fi, engari kāore e pāngia ana e ngā waea pūkoro – mēnā he
pērā te tangata – he pai ake kia mārama ko te Wi-Fi anake tāna e pāngia ana, ehara i ngā waea pūkoro.
Hei whakamutunga, e hiahia ana koe ki te whakaatu kei te whakautu rātou ki ā rātou e kī ana.
Ā, kāore i mahia ēnei momo wehewehenga i konei.
I te ao tūturu, mēnā ka mea koe he tino pāngia koe e te hiko ki tētahi mea, he wāhanga koe o taua mahi.
Ko tētahi take i whakaaro ai au he tino mea nui, nā te mea i āwhina au i ngā tāngata e pāngia ana e te mate pāwera hiko.
I ngā marama i mua ake, i toro au ki tētahi wahine – i whakaaro ia he tino pāngia ia e ngā hiko – ā, i reira noa iho au
hei ngana ki te āwhina i a ia; hei whakamārama he aha te pānga ki ngā hiko me ngā mea pea e take ana i tōna raru.
Hei whakarāpopoto, i mārama he raru tō tēnei wahine, engari ehara ia i te tangata pāwera ki te
hiko. Kāore rawa ia i te tangata pāwera ki te hiko.
Engari i te wā o tā mātou kōrero, i mōhio au kua rēhita ia ki ngā rangahau o Essex kia kitea mēnā he māuiui hiko ia.
Kua tata tōku manawa ki te mutu. Anei tētahi kāore e pāngia ana e te hiko, ā, kua rēhita ia ki Te Whare Wānanga o Essex.
Ā, e kī ana a Essex ki ahau kāore rātou he tikanga whakamātautau!
Ko tā rātou i kitea tūturu – ā, e hāngai ana tēnei ki te tuhinga o te tuhinga nei – ka whakarāpopoto ahau i āku ake kupu.
E ai ki te taumata urupare e tūmanakohia ana e rātou, me whai tata ki te 132 ngā kaiuru ki tō rātou
rangahau kia whakaatu i tētahi pānga whai tikanga ā-tauanga.
Nā te nui o te taupori, me nui rawa ngā raraunga e hiahiatia ana mō ā rātou rangahau kia taea ai te
whakatau he tino māmā ake te pā o tēnei rōpū i tērā rōpū.
I whiwhi rātou i ngā tāngata e 44. Nā tēnei, mai i te tīmatanga, kotahi anake o ngā toru o ngā raraunga i
whakaarohia e rātou ka taea te tiki kia kitea he aha rānei.
Ko te hua, i tautuhi rātou i tētahi tūraru nui i runga i ngā tatauranga, ā, i tino kitea kē i ngā tatauranga.
Mō ngā tāngata katoa i kī he tino pāngia rātou, i kitea hoki tēnei me te hiranga tata ki te 90%.
Nō reira, ko te pae e whakaae ai tētahi pepa pūtaiao he mea nui ā-tauanga tētahi mea, ko te 95%.
Ki te kore e tutuki tēnei taumata o te tino mōhio, kāore e whakaarohia hei kaupapa tatauranga. Tērā pea
he tūponotanga, he waimarie rānei, he mea kē rānei.
I tino mōhio rātou, ki te 90%, ka piki ake te tūraru, ā, kāore i eke ki te tohu mīharo e
whakaarohia ana hei aitua whai tikanga ā-tauanga.
Nā reira i whakakorehia me ngā kupu, "E whakaatu ana tēnei kāore ngā tāngata e māharahara." Engari ehara tērā i te take i te mea.
Nā te pā tonu ki ngā pou, i waiho he tohu ki ētahi o ngā kaiuru whakamātautau.
I tino māuiui ētahi, nā reira me tangohia rātou i te whakamātautau.
I haere tonu a Brian ki te rongo i ngā hua o te whakamātautau, ahakoa kua roa ia i wehe atu i Essex.
I mahia taku kolonoskopi tuatahi i te whitu tau ki muri, taku tuarua i te whā tau ki muri,
ā, taku tuatoru tata ki te kotahi tau ki muri.
Kei te pai ahau. Kei te pai ahau. Āe, kua matapae koe: he mate pukupuku o ōku puku.
Nō reira, mai i taku toto tuatahi tae noa ki te tangohanga o taku puku, he whitu tau tonu.
I pātai atu au ki te tākuta mō te roa e roa ana kia whanake tēnei mate pukupuku, ā, ka whakahoki ia, "E whitu tau."
Nā reira ka taea e koe te whai i te wā katoa i noho ai au ki Essex, ā, i mua atu i tērā i puta he toto ki
ahau, ko taua toto i tīmata ai te mate pukupuku o te puku.
Me pēhea e taea ai te whakapuaki i tētahi whakamātautau hē pēnei hei rangahau mana?
He aha i mahia ai e tētahi rōpū tino mātanga ngā hē tūturu, mārama hoki i roto i ā rātou mahi?
He mea pea he hononga tōna ki te hunga i whakarato i te pūtea?
Ko te whakamātautau o Essex tētahi o ngā raupapa whakamātautau i pūteaia e te MTHR.
E whakahaere ana, e pūtea ana hoki tēnei kamupene e te rāngai waea pūkoro anō.
Ka taea e koe te kī mai he aha te MTHR, ā, pēhea hoki te pūtea e whakawhiwhia ana ki a ia?
Ae, ko te hōtaka MTHR e pūtea tahi ana e te kāwanatanga o Piritene me te rāngai waea pūkoro, ā, hei rangahau i ngā
pānga hauora kino pea e pā ana ki te hangarau waea pūkoro.
He kaupapa matatini tā mātou, ko wai e pūtea ana i ngā rangahau pūtaiao.
E mōhio ana au ki ngā kairangahau maha pērā i ahau, ā, i te wā ka whiwhi rātou i tētahi rangahau hou hei pānui, ka huri tuatahi
rātou ki te whārangi whakamutunga kia kite ai ko wai i pūtea ai.
Kei te whakaaro koe ka puta he raruraru pānga whaiaro mō te pūtea e tukuna ana e te rāngai
waea pūkoro ki ngā rangahau mō ngā pānga kino?
Āe, he tūponotanga tautohetohe painga, ā, koia rā te take me āta whakahaere tēnei momo hōtaka rangahau.
Kua mahi whānui ahau me te umanga whakawhitiwhiti kōrero, nā te mea ko au te kaiwhakarite mahi whakawhitiwhiti kōrero hei māngai
i konei, nō reira kua roa ahau e kōrero ana ki ēnei tāngata.
Ki taku whakaaro, e hiahia ana rātou kia tū motuhake, engari ko te whai hua te mea nui e aki ana i a rātou, otirā i roto i tētahi
mākete e whakataetae ana rātou mō te wāhanga mākete; nō reira, tērā pea ka tautoko rātou i ngā
rangahau, engari he tino rite rātou ki te ahumahi rongoā.
He mārama kei te utu rātou i ngā tāngata kua tū kē ki tō rātou taha.
Ehara ngā kairangahau i ngā whetū pop; kāore rātou e whiwhi moni nui.
He whare hei pūtea mā rātou, he whānau hei tiaki mā rātou.
Ko wai ka whakapae i a rātou mēnā ka tae rātou ki ngā whakatau hē?
Kāore koe e kitea he mahi anō, inā rā, kāore i reira.
He pēhanga hinengaro, ahakoa kāore he pēhanga tūturu, e puta pea, e kore pea rānei i ngā take takitahi.
Engari, he wāhanga nui tō te pēhanga hinengaro kia ū ki ngā tikanga o te whakahaere e pūtea ana
i a rātou, kia pai ai rātou ki taua whakahaere.
Kei te whakaaro koe he here āu?
Āe, ka rongo koe he mea tika. Ka rongo koe he mea tika.
He tatauranga tino pakari e whakaatu ana, ina tae mai ki ngā pānga o ngā mara hiko-ā-ora, ko ngā rangahau e
pūtea ana e ngā kamupene ratonga, arā, te rāngai hiko, te rāngai irirangi, te rāngai waea pūkoro rānei.
He tino kino ēnei rangahau.
Ko ngā rangahau e pūtea motuhake ana i roto i ngā whare wānanga me ērā atu, kāore i te nuinga o te wā.
He wāhanga rangahau wero tēnei.
Ehara i te mea māmā te whakahaere rangahau pērā i tēnei, ā, nā ngā here o te rangahau e pā ana ki ngā
tangata, kāore rawa e taea te whai taiao rangahau tino pai.
Ka noho tonu ngā here.
He mate tūturu tēnei? Āe, tino pono, he mate tūturu tēnei.
I tēnei wā, e ai ki te WHO, he mea tūturu tēnei, ā, ka tino kino, ka whakangāwari hoki ngā tohu.
Ko ngā tatauranga e pā ana ki te mate pāwera hiko-ā-taiao e tata ana ki te 2–3%.
Ko ēnei ngā tāngata e tino pāngia ana ō rātou oranga e tēnei āhuatanga.
Engari, pēnei i taku i kī ai i mua, ka whakautu katoa ngā tāngata ki tēnei i te taumata pūtau.
Ko te tikanga, mēnā kāore tēnei e tino arohia, e mōhiotia rānei, ka tino nui pea ngā pānga ki te pūnaha hauora.
Ā, ko te tokomaha o te hunga e pāngia ana e te ngoikore hiko māmā, e te ngoikore hiko waenga rānei,
tērā pea he nui ake i tā mātou i whakaarohia i mua.
Ahakoa e mōhio ana te WHO ki te āwangawanga hiko, ko Huitene anake te whenua e āwhina ana i te hunga kua pāngia. I
tēnei wā, kei te whiwhi rongoā i reira te 2.5–3% o te taupori.
He aha te tikanga o tērā mō mātou?
E pā ana ki tētahi hopuoro kāsiti o tētahi hononga whakamātautau i waenga i tētahi waea paerewa me tētahi pūrere pūkoro ahurei.
He oro tohu rārangi waea – ā, he tino whakatutukitanga tēnei!
Nō te mea he mea kotahi te tuku kōrero, he tino rerekē anō te tuku pārongo matihiko tika.
Ināianei ka tae mai he waea tūturu ki te whare rangahau i Chelmsford (Essex,
Ingarangi), kua tino whakapaihia e ia tēnei hangarau.
Me noho a Liz Charnock i te pito kē.
Nā te whakaurunga o te waea pūkoro i ngā tau 1980, i hiahiatia he whatunga antena mōna.
Mai i taua wā, kua whakatūria e ngā kamupene whakawhitiwhiti kōrero neke atu i te rima miriona pou hāro puta noa i te ao.
E whakapehapeha ana rātou ki te whakakī i te rangi ki ngā auau microwave, ā, kāore rātou i whakahaere i tētahi rangahau kotahi
hei whakarite kia kore ai he kino mō te wā roa ki te hauora.
I hangaia rātou me te kore i whakarite tuatahi kia haumaru rātou.
Ngā mihi mō tō āwhina.
He tino kino, nē rā?
Āe, ā, kei reira tonu hoki; ko tētahi mea e tū mai ana, kāore e mutu.
Kei te tuku tonu i ngā hihi hiko – nō ngā pou hāro mai – mēnā ka kitea e koe ngā pou hāro, kei te pāngia koe e aua hihi.
Ki te pono, ahakoa kāore pea, kei te pā tonu koe ki a ia i tēnei tawhiti, i te mea ka rere mā ngā pakitara konukī me
ētahi atu mea. Kua pōturi te tangi, engari he iti noa iho.
Mai i te 200 ki te 300 mita i tawhiti atu i te pou, kei te pā tonu koe ki a ia.
Ka taea e koe te rongo, ka huri katoa ngā mea. Āe. Mehemea ka taea e koe te kite i a ia?
He rite ki te kite i te auahi paru ia rā.
Nā te kapua o ngā auoro hanga-a-tangata e karapoti tonu ana i a tātou, ā, kāore hoki i whakamātauria tō rātou haumaru – he aha
te mea miharo kua tīmata te tinana tangata ki te urupare ki ēnei?
He tekau tau pea ki muri. I roto ahau i aku tau tekau mā toru.
Kāore he mate pukupuku ū i roto i taku whānau tae noa ki tēnei wā. He tino hauora taku āhua noho.
I noho au i te taha o tētahi pou waea mō ngā tau maha, e whitu tau i taua wā.
I tū ia i te tawhiti kotahi rau mita i tawhiti atu i taku whare.
Mo ngā tau maha, i whai tohu ahau kāore i hono ki ngā pou, nā te mea i taua wā kāore au i mōhio ki te āwangawanga hiko.
I rorirori taku upoko, he raruraru taku moe, he mamae upoko, he mamae mārō i roto i taku
upoko, ā, i haere au ki te tākuta i ngā wā maha.
I mea mai ki ahau he pēhanga, he huaketo rānei. Ā, i te kore o te tūmanako, i kitea he mate pukupuku ōku u.
Koinei te ohorere nui rawa atu i roto i taku oranga.
I te tuatahi, i whakaaro ahau he kino noa taku waimarie, ā, he hē nōku. Nā muri iho, ka tīmata te maimoatanga.
Ā, i tutaki au ki ētahi hoa noho i reira i te hōhipera – i noho au i tētahi kāinga tino iti.
Ā, i tūtaki hoki au ki ēnei hoa noho tata, he wāhine rangatahi – ko au te mea nohinohi rawa, i roto i aku toru
tekau tau, ko ērā atu i roto i ā rātou whā tekau tau, i te tīmatanga rānei o ā rātou rima tekau tau.
E rima mātou i reira, i roto i te ono marama, i te wā kotahi, ā, i whiwhi katoa mātou i te matapae mate pukupuku ū.
He tekau mā waru noa ngā whare i tō mātou kāinga, ā, i karapoti ēnei whare i te pou pouaka waea pūkoro.
Nā reira i whakatau a Eileen ki te tīmata i tētahi rangahau kia kite mēnā e pangia ana hoki ētahi atu e te mate ohorere.
I whakamataku mātou i te hua. He tokomaha ngā tāngata i pūrongo mai i ngā tohu mate ano i pā mai ki ahau
mō ngā tau maha. Ngā mamae upoko, te huringa upoko.
Engari i reira anō ētahi atu wāhine rangatahi i te kāinga i raru ki te whakaputa uri, ā, i pā hoki ki a rātou te
mate pukupuku o te korowha i mua i te pikinga – arā, tētahi wāhine i whai pūpū mate pukupuku o te ū.
Ā, i reira ētahi atu momo mate pukupuku i te rohe.
He hoa noho tata, e 51 tau noa iho tōna pakeke, i pāngia e te mate pūtau nekeneke, ā, i
mate pōuri ia. Ki te pono: he mate tino kino.
I pā ki te 77 tāngata nō ēnei whare.
Āe, e ai ki ngā tatauranga, 70% o te hunga kua pāngia e ngā pānga koiora i roto i ngā tau – ngā raruraru
moe, ngā pūwha kiri, ngā pūwha u, te mate pukupuku rānei.
Āe, he pānga nui tōna ki ngā tāngata o tēnei kāinga.
Ki taku whakaaro he raru nui ā-ao tēnei.
Kua kitea e mātou i muri mai ehara mātou i te ropū anake o ngā keehi mate pukupuku e pā ana ki tētahi pou waea pūkoro.
He maha ngā pūpū mate pukupuku kei te taha o ngā pou hiko.
I mahi tahi mātou me tētahi kairangahau i te pae mahi, i reira i tirotiro mātou i ētahi
atu pou i tū kē i ētahi atu wāhi mō te wā roa.
Ā, i whakahaere mātou i ētahi atu rangahau, ā, i kitea hoki e mātou he tūponotanga tiketike o te mate pukupuku.
Nā te nui o ngā waea pūkoro me ngā pou waea pūkoro, me te ahumahi waea pūkoro e tino nui ana tōna uara ki ngā tiriona, ka tūmanako
kua whakatūria he tari kāwanatanga tino pakari, he mana whakahaere e whakarite ana kia mahi te
ahumahi whakawhitiwhiti kōrero i runga i te taha haumaru.
Tētahi tangata e whakarite ana i ngā here mārō hei tiaki i te taupori – tētahi tangata e whakarite ana
kia tino haumaru ngā mea katoa e pā ana ki a tātou.
Aroha mai, kāore he mea pēnei e noho ana. Ko tā mātou kei a mātou ko ICNIRP.
I whakatūria te ICNIRP i Uropi i te rua tekau tau ki muri nei hei rangahau i te hihi kore-ionisinga.
Ko te Komiti ā-Ao mō te Tiaki i te Hihi Kore-Ionika, ā, ko tana mahi he arotake i ngā tuhinga katoa
kua whakaputaina, ā, he whakarāpopoto i aua tuhinga:
Ko tērā te mea e kī ana te pūtaiao i runga i te tino mārama.
Kāore e taea e koe te pōti kia uru. Ka tonoa koe kia uru mēnā ko koe tētahi o ngā tāngata kua whiriwhiria.
Nō reira, ka whakatauhia tonu e te umanga, nā te mea kei reira ngā pakiaka.
Tika. Nō reira, kei a mātou he paearu kua whakaritea e rātou, kua whakaae te nuinga o ngā whenua o Europi ki
taua paearu, ā, he mea tūtohu nā te Komihana o Europi anō, tae atu ki te poari mātanga.
Heoi, e hāngai ana ēnei aratohu ki ngā tikanga hanga e mōhiotia ana he hononga take-ā-paanga ki ngā hihi auau teitei.
Ko te āhuatanga anake e tū ana i tēnei wā mō te pūngao e karapoti nei i a tātou i taua auau, pērā i ngā hihi e puta ana i ngā waea
pūkoro, ngā pou waea pūkoro me ngā waea kore-taura – arā, ko ngā taputapu whakawhitiwhiti kōrero katoa e
whakamahia ana e tātou ia rā – he rite tonu ki tērā e mōhio ana tātou mai i ngā umu microwave.
Mēnā ka whakamahi tātou i te nui o te pūngao, ā, ka arotahi ki tētahi wāhi iti rawa, ka whakamahana te kiko, ā, ka
whakamahana hoki ngā mea katoa e mau ana i tētahi rahinga wai.
Kāore he mea e pā ana ki ngā aratohu o nāianei ki te kino hauora pūmau, ki te mate pukupuku
rānei. Kāore kotahi o rātou, kāore he kotahi.
Kua hoahoatia katoa ēnei kia whakaputa pānga wera, pānga ohorere rānei, pērā i te wiri o te kiri, te
wiri o ngā makawe kanohi, me ētahi atu āhuatanga pērā.
Kāore he tangata e taea te tautuhi i ngā kino ā-roa ki te hauora.
Nō reira, e whakaaro ana koe, ki raro iho i te 40, kāore he hiranga, kāore he tikanga...
Kāore he tikanga. Kāore he whakaaro kia tiakina i ngā kino hauora mō te wā roa.
He… āe, kāore rawa he take o ICNIRP.
Hei tauira: Mēnā e hiahia ana koe kia kore e neke atu tētahi i te here tere i te kura,
whakaritea te here tere kia 10,000 kiromita ia haora.
Nā konei ka ū tonu te katoa ki reira, ā, kāore he tangata e taraiwa tere rawa.
Ka taea e koe te taraiwa i te taha o te kura i te 999 km/h, ā, ka ū tonu koe ki te "herenga".
Kāore i te kawenga i tēnei wā te komiti tohutohu ki te arotake i ngā taunakitanga e pā ana ki te tiaki i te iwi whānui.
Nō reira, ko ICNIRP anake e noho ana hei whakarite i ngā kōrero e 100% pono ana, ā, kāore
he pānga ki a ia ngā mea kāore e 100% pono ana.
Āe, he tika. Ka kōrero rātou mō tēnei, ka whakarāpopoto rātou i ngā mea e wātea ana, ngā mea kāore
e wātea ana, me ngā mea e hiahiatia ana kia kitea.
Ā, koia tērā. Ka waiho rātou i reira. Kāore he taunakitanga – kāore he mea, nā te mea kāore
rātou e kite ana he haepapa tēnei ki a rātou.
Tata ki ngā whenua katoa e tautuhi ana i ā rātou here whakaaturanga tūmatanui mō te
hangarau irirangi i runga i ngā aratohu a ICNIRP.
Kāore he hononga o ngā aratohu a ICNIRP ki ngā kino hauora pūmau e puta ana i te pānga ki te hangarau irirangi.
Haere mai, ka ngana ahau ki te waea.
Ka ngana koe ki te waea atu ki tētahi, ka tata tonu ka tīmata te whakawhiti auau teitei i ngā ahunga e rua.
Āe, me whakamātau tātou. Aue!
Ka hono tonu; ko te aratau waea tēnei, koinei tā te waea pūkoro e mahi ana.
Ko ēnei ngā ngaru e puta ana i taku waea pūkoro ki te teihana turanga, ā, ka tukuna atu i reira?
Koinei tonu te mahi a tō waea pūkoro i ngā wā katoa e whiwhi ana koe i te tohu, ā, e whakamahi ana koe i tō waea pūkoro.
Kino rawa.
Ka tukuna tonu e tō waea pūkoro tēnei ki tō upoko i ngā wā katoa ka hono koe ki te
teihana turanga, ā, ka whakamahi koe i tō waea.
Ngā waea pūkoro
He uaua ki te whakaaro ki tētahi taputapu hangarau kua kuhu mai ki tō tātou oranga i te tere pērā i te waea pūkoro.
I te rua tekau mā rima tau ki muri, i whakaarohia he mea whakapaipai noa iho.
I ēnei rā, e whā piriona o mātou kei a ia tētahi.
I te toharite, ka whiwhi ngā tamariki i tō rātou waea pūkoro tuatahi i te waru tau.
Ka mahi ngā waea pūkoro mā te tuku me te whiwhi i ngā auau microwave mai i te teihana pūtake.
Ka pupuri koe i tētahi waea pūkoro ki tō taringa, kāore e kore ka pā atu ēnei ngaru ki tō roro.
Ka whakautu te roro ki tēnei awe?
E whakaatu ana tētahi rangahau hou nō Amerika he tino pērā tonu tēnei.
Nā Dr. Nora Volkow i whakahaere tēnei rangahau.
I rangahau a Dr Volkow me tana rōpū i ngā tāngata hauora e 47 mō te kotahi tau katoa.
I mau ngā waea pūkoro ki ngā taringa matau me ngā taringa mauī o ngā kaiuru.
Ko tētahi o rātou i whakahohehia, engari i whakangāwarihia; ko tētahi atu i whakaweto.
I whakamahia e Dr Volkow ngā taputapu whakaahua roro hei kimi i te nui o te huka toto
ka whakamahia e te roro i te wā e pāngia ana.
He tohu tino māmā tēnei hei whakaatu mēnā kei reira ngā panonitanga i ngā mahi roro ka puta nā
tētahi pū whakaoho – i tēnei wā, he waea pūkoro.
Ka whakaohoa te roro, ka kai huka, pērā i te motokā e kai ana i te hinu.
Ko te whakauru ki ngā waea pūkoro mō te 15 meneti e hono ana ki te pikinga o te kai huka i roto i te roro,
e tohu ana kua whakahohehia te roro e ngā au iraruke reo irirangi o te waea pūkoro.
Ko te taha matau o te roro, i tino tata ki te antena, i whakaatu i te pikinga nui rawa atu o te mahi matū i
whakatairite ki te wā i whakaweto ai te waea pūkoro.
Ahakoa he tino ngoikore ngā au iraruke e tukuna ana e ngā hangarau waea pūkoro o nāianei, ka taea e rātou
te whakaoho i te roro o te tangata me te whai pānga.
I te whakamahi i te waea pūkoro i te aratau puku, i whakaatu te whakamātautau a Dr. Volkow he urupare matū-ora tō
roro o te tangata ki ngā ngaru hihiri o te waea pūkoro.
He urupare matū i ngā taumata e tino iti ana i raro i te here ture.
He mea e kī ana te tokomaha kāore e taea.
Ā, ko te urupare i tuhia e Dr. Volkow he tuarua ki tētahi āwangawanga nui ake:
Te āhua e tino ngongo ai ēnei hihi microwave e te roro. I mōhiotia tēnei hei uara SAR.
Ko SAR te kupu poto mō te reiti whakamāhū motuhake.
Ā, koinei te ine e whakaatu ana i te nui o ngā ngaru irirangi kua ngongo e te tinana tangata i roto i tētahi wā me tētahi rōrahi.
Ko te ine i te pānga whakamahana o te kaiwhakawhiti irirangi ki te tinana tangata.
Ka ine i te SAR i te ara e whai ake nei. Ka whakamahia he upoko hanga.
Kua kīia ki tētahi ranunga huka e ai ki te tohu i te roro o te tangata.
Ka ine te taputapu whakamātautau i te nui o te hihi microwave e uru ana ki roto i te upoko o te tauira.
Ka tatauhia te uara SAR i runga i te nui o te pūngao kua ngongo.
Mō te EU, ko te here he 2 wata ia kiloramu mō te toharite o te 10 karamu o ngā kiko.
Mō te USA, he 1.6 W/kg i runga i te toharite o te 1 g o ngā kiko.
He here runga mārō ake tō Amerika i tō Uniana o Europi, engari ka whakamahi ētahi atu whenua pērā i
Ahitereiria me Aotearoa i ngā here o Uniana o Europi.
Ko ētahi o ngā waea pūkoro tino rongonui i te mākete e tuku ana i te nui rawa o te hihi microwave,
ā, kei te taumata runga rawa atu tō rātou uara SAR.
Ia milimita o te upoko e āwhina ana ki te tiaki i te roro i ngā hihi microwave, ā, nā
reira ka whakaiti i te uara SAR o te waea pūkoro.
Ka whiwhi ngā tamariki i tō rātou waea pūkoro tuatahi i te pakeke toharite o te waru tau.
He tino angiangi ake te upoko o te tamaiti waru tau i tērā o te pakeke.
Ka tūmanako tētahi kia whakamātauhia ngā waea pūkoro me te matotoru o te upoko e ōrite ana ki tērā o te tamaiti.
He upoko kōiwi tangata nui, āhua toharite tōna āhua.
I whakamahia te toharite o ngā ine upoko e 10,000 i tangohia i ngā tāngata hei hanga i tēnei upoko phantom
SAM, e tohu ana i te kōpū upoko toharite o te tangata.
Āe mārika, he nui ake te upoko o tētahi pakeke toharite i tērā o tētahi tamaiti waru tau.
Engari i a mātou e uiui ana ki te kamupene e hanga ana i te upoko phantom SAM, ka kitea e
mātou he tino kino ake te āhuatanga tūturu.
Ehara i te mea ko te tauine whakamātautau SAM he toharite noa iho o te 10,000 tāngata, engari ko te
toharite o te 10,000 hōia o te Ope Taua o Amerika.
Ā, he tino nui ake, he tino matotoru ake ngā upoko o ngā kaimahi o te Hoia o Amerika i ngā upoko
o te nuinga o ngā tamariki e waru tau te pakeke.
Nō reira, he tino pea ka whakapae mēnā ka whakamātauria ngā waea pūkoro ki runga i te upoko
o tētahi tamaiti waru tau, ka hinga te nuinga.
Ko wai e whakarite ana i ngā aratohu?
Ko ēnei ngā tāngata nō te komiti e kīia nei ko ICNIRP.
Ko ngā tāngata e mahi ana ki ngā waea pūkoro he kaihanga koiora.
Kāore rātou e mōhio he aha ngā mea e tupu ana i roto i tētahi pūtau ora, engari ka kōrero rātou mōna i ngā kupu whakahīhī.
Ka whakapae rātou ko te mea anake e pā ana ki te oranga o tētahi koiora ora, ko te pātai mēnā
he kaha rawa ia ki te whakamahana i ngā kiko.
Engari he rite tērā ki te kī, "E mōhio ana mātou, ka kohua te hēki, ka mārō."
Ko tā rātou kāore e mōhio, mēnā kāore rātou e kohua i te hēki, ka huri heihei.
Kāore rātou e tino mōhio ana me pēhea e puta ai. Engari ahakoa tērā, ka kōrero tonu rātou pēnei i te mea kua mōhio rātou.
I te tau 2011, i hurihia e te Rōpū Hauora o te Ao te kāwai tūraru mō ngā waea pūkoro, ā, i whakarōpūhia anō hei mea pea e whakaputa
mate pukupuku ki te tangata, nā te pikinga ake o te tūraru ki te whakawhanake i te glioma, te momo mate
pukupuku roro e hono ana ki te whakamahi waea pūkoro.
He aha i whakaoho ai i tēnei panoni ohorere o te tūnga?
Kua maha rawa ngā rangahau mō ngā pānga hauora pea o ngā waea pūkoro.
Ko ētahi e whakaatu ana i tētahi pānga. Ko ētahi kāore e whakaatu ana i tētahi pānga.
Engari ko te rangahau tino whakatau i puta mai i a Lennart Hardell.
Kua ārahi ia i te kaupapa rangahau nui rawa atu, tino mārama hoki, kua mahia rānei.
I whakakotahitia e ia āna ake mahi me ngā mahi a ētahi atu nō te ao whānui.
Mai i ngā tau tuatahi o te 1990, kua rangahau rātou i ngā tikanga waea o ngā tāngata neke atu i te rua mano puta noa i te ao.
Ngā tāngata e pāngia ana e ngā pūhā, pērā i ngā astrocytoma me ngā acoustic neuroma, arā ko ngā pūhā roro e tino hono ana
ki te whakamahi waea pūkoro nā tō rātou tata ki te taringa.
He tino ohorere ngā hua. I whakatau rātou e piki ana te tūponotanga o ngā pūtau mate
roro i te whakamahinga o ngā waea pūkoro.
Ā, i kitea hoki e rātou he aha i kore ai he pānga i ngā rangahau o mua.
Ki taku whakaaro, he nui ake ngā taunakitanga e tohu ana he mea whakaputa mate pukupuku, ehara i te mea pea anake.
Engari, ki taku whakaaro, e mārama ana au ki tētahi āhua, nā te mea kāore anō ngā nuinga o ngā
mate pukupuku e haere mai ana kia tae atu ki reira.
Kāore te tangata i whakamahi waea pūkoro mō te wā roa kia kitea ngā pānga tūturu.
Me ērā atu matū whakapōrearea, ka roa kia tekau tau kia kitea he pānga i te whakapā atu.
Nō te mea i tīmata noa te pikinga o ngā waea pūkoro i te mutunga o ngā tau 1990, kāore e miharo kei te tīmata noa
tātou ki te kite i ngā pānga. Ā, kei te tupu tēnei ināianei.
Nā, he aha ngā mahi a te umanga whakawhitiwhiti kōrero hei tiaki i āna kaiwhakamahi i ngā pūtau mate roro?
He tirohanga poto ki ngā pukapuka aratohu haumaru e tohu ana kei te nui ake tā rātou āwangawanga mō tō rātou ake tiaki.
E ū ana tēnei tauira pūrere ahokore ki ngā whakaritenga ā-ture mō te pānga ki ngā ngaru irirangi. Ina whakamahia pēnei i
whakamārama ai i tēnei wāhanga, ka ū hoki ki ngā aratohu ā-ture.
Me waiho te pūrere BlackBerry kia iti rawa atu i te 2.5 cm i tawhiti atu i tō tinana, tae atu ki te puku o ngā
wāhine hapū me ngā rangatahi! Whakaitihia ngā wā waea!
I muri o te nuinga o ngā waea pūkoro, kei reira ngā tohutohu mō te tawhiti kia puritia ai te waea i tawhiti atu i te tinana.
Ngā tohutohu kāore rawa e whai hua i te nuinga o ngā wā.
Ā, he aha ka tupu ina ka whakawhiwhia e te umanga whakawhitiwhiti kōrero pūtea ki ngā rangahau mō ngā kino e puta ana i a ia?
Ā, e whakatau ana tēnei rangahau he pānga tō te whakamahinga waea pūkoro ki te whanaketanga o te mate pukupuku.
Heoi, he mea noa ki a rātou kia puritia tēnei rangahau mā rātou anake.
Kāore mātou e tino mōhio he aha ngā pānga e penapenahia ana e ngā mara hiko-ā-pūngao, nā te mea he roa te nuinga o ngā pānga, ā,
he whānui hoki te whakaurunga ki a rātou, pēnei i tāu i kī ai.
Me te whakawhirinaki whānui ki ēnei pānga.
Kāore anō mātou kia tino mārama ki tā mātou e mahi nei.
Ahakoa e whakaatu mārama ana te rangahau mate urutā, mā te whakamahi waea pūkoro ka piki ake
te tūponotanga kia whanake he pūtau mate roro.
Me kite e ngā tāngata o ICNIRP he take me te pānga mārama; me pēhea te puta, he aha te
pūnaha, ā, me pēhea tonu te take o te mate pukupuku.
Ka āhua mārama pea, nā te mea he mea tino hāngai ki ngā auau o te Ao, ā, he tino mātua ki tōna ātea ā-mānetika, ka puta
noa he urupare ki ngā ngaru hiko-iti i hangaia e te tangata.
Engari mō ngā tau maha, kua whakamarumaru te umanga whakawhitiwhiti kōrero i
āna mahi mā te pātai i taua pātai kotahi.
Me pēhea te waea pūkoro e whakaputa ai i te mate pukupuku?
I puta ake, i pātai rātou i te pātai hē.
Me pēhea te waea pūkoro e aukati ai i te tinana tangata kia ora i te mate pukupuku?
Ko te whakautu: melatonin.
Ka kite koe, he hōramōne te melatonin, ā, ahakoa kāore pea koe e whakapono, ka whakaputahia i roto i te roro.
Ka whakaputahia i roto i te pūtau pineal o te roro, ā, he tino kaha āna āhuatanga
antioxidant i te whakatairite ki ngā huāora, hei tauira:
He rima ngā wā kaha ake a te melatonin i te huāora C, ā, he rua ngā wā kaha ake i te huāora E.
Ā, ka tohaina anake i te pō.
Ā, ko te pō tonu te wā e hiahiatia ana e mātou, nā te mea ko tērā te wā e moe ana mātou, ā, ka
whakatika tō mātou roro i ngā pūtau o tō mātou tinana.
Ā, ko tērā te wā ka tīmata ai te mahi a te melatonin.
Ia rā, ka ngaro i ō tātou tinana tata ki te haurua piriona pūtau.
Ā, i te pō ka whakakapi tō tātou tinana i ēnei pūtau mā te tukanga e kīia nei ko te mitosis pūtau, arā, te wehenga o ngā pūtau.
He aha tāna mahi: Ka hopu i ngā mea e mōhiotia ana ko ngā rādika koreutu.
Ko ēnei rādika koreutu he hēnetoroni taapiri i toe i te tukanga whakaputa pūngao, ā, e
hiahiatia ana ēnei kia whakahou anō i a tātou.
Ia pō, i te whakahou a ō tātou tinana i a rātou anō, ka whakaputahia ngā miriona pūtau
rādihika koreutu hei hua taha o te mitōsi pūtau.
Ka whakaeke ēnei pūtau rādihika koreutu i ngā pūtau hauora.
E whakaae whānuitia ana ko ngā pūtau rādihika koreutu te take matua, te āhuatanga rānei i roto i te nuinga o ngā mate pukupuku.
Ko te ārai tino hira o tō tātou tinana ki ēnei rākara koreutu, ko tōna antioxidant kaha rawa atu: ko te melatonin.
Ka uru ki roto i te toto, ā, ka mahi hei antioxidant ā-taiao, hei āgena ā-taiao ki te mate pukupuku.
He tino, tino kaha rawa a te melatonin hei rongoā whawhai ki te mate pukupuku.
Ka mahi ia hei matū oncostatic e kīia nei, e tiaki ana i a koe i te mate pukupuku.
Ka whakahaere hoki i tō huringa moe-aroha, kia whiwhi koe i te moe pai o te pō me te rahinga tika o te melatonin.
He pūhui whakaroa pakeke tēnei. Arā, ka hopu i ngā pūtau koreutu, ā, ka āhua nohinohi ake tō kiri.
Ko te melatonin te rongoā mīharo o te tinana e mau ana i ngā pūtau koreutu e whakaputa ana i te mate pukupuku.
E 12,000 ngā rangahau kei tō mātou taiwhanga rangahau kua kohia e mātou i ngā tau kua pahure, ā, he nui ake ēnei
rangahau i ngā mea kua whakaputaina katoa mō te paracetamō, he rongoā mō te upoko mamae e whakamahia nuitia ana.
He nui ake te hiahia pūtaiao ki te melatonin i te paracetamol.
He aha ngā pānga o te hekenga o te tuku melatonin?
Āe, nō reira, mēnā kua heke ō taumata melatonin, ka ngoikore tō pūnaha ārai mate.
I te tuatahi, ka raru koe ki te moe, arā, kāore koe e taea te moe, ā, mēnā ka moe koe, kāore koe e taea te moe anō.
Tērā pea he raruraru tō manawa, nā te mea ka tiaki hoki te melatonin i tō manawa.
Ā, he tino māmā ake tō pā ki te māuiui, nā te mea kāore tō pūnaha ārai mate e mahi ana i tōna taumata pai rawa.
Ko ēnei ētahi o ngā mea ka puta ina he iti ngā taumata melatonin.
Hei tauira, kotahi i te tekau noa iho o te melatonin kei te wahine toharite e pāngia ana e te mate
pukupuku ū, ki tērā o tētahi wahine hauora o tōna pakeke.
Ā, ki ngā tāngata e pāngia ana e te mate pukupuku o te pūtarō, he iti iho i te haurua o te melatonin e tika ana kia whai rātou.
He iti iho i te haurua ngā taumata melatonin o ngā tamariki autistic e tika ana kia whai.
He iti iho te melatonin o ngā kaimahi huringa pō, nā te mea ka mahi rātou i te pō, ā, ka pāngia rātou e te mārama.
Kāore rātou e whakaputa i te melatonin i te pō, ā, e mōhiotia ana ka piki te tūponotanga o te mate pukupuku ū ki te 50%.
Ā, kua āta whakarōpūhia e te Tari Rangahau Mate Pukupuku ā-Ao (IARC) te mahi huringa pō hei mea pea e
whakaputa ana i te mate pukupuku, nā te hekenga o te melatonin.
He maha ināianei ngā rangahau e whakaatu ana he rerekē ngā reiti mate pukupuku o te hunga e mahi ana i ngā
huringa pō, me te hunga pōrearea, i te taupori toharite.
Ā, ko te nuinga o ēnei rangahau e tautoko ana i te whakaaro e kī ana he pānga kino ki te hauora
te kore, te iti rānei o ngā taumata melatonin.
Nā te mea ka whakahou anake te tinana i te pō, ka whakaputahia te melatonin anake ina rongo te pūtau pineal kāore he mārama.
Ā, ko te mea ka puta, he tino pāngia te pūhihi pineal e te māramatanga.
Kei reira tonu te wāhi e whiwhi ana tō roro i ngā tohu mai i ō karu, ā, ka whakawhiti i te pokapū.
Ka kīia ko te pūtau matua i runga ake i te whakawhitinga o ngā ara whatu.
Ā, ka haere tika ngā hononga mai i reira ki te pūtau pineal hei whakamōhio mēnā kei reira te mārama, kāore rānei.
Ka puta te aukatinga ngātahi ki ngā tohu e hiahia ana te roro ki te tuku ki ā mātou pūtau kia whakatika ai.
Nā reira, kāore he tikanga kia tukuna e te roro ēnei tohu ki ā tātou pūtau kia whakatika i a rātou anō, i te
mea he nui rawa ngā whakararuraru, kāore rātou e rongo.
Nō reira, e tatari ana te roro kia pō.
He aha ngā rangahau e whakaatu ana he pānga tō ngā mara hiko, ngā mara mānetika, ngā
ngaru irirangi rānei ki te whakaputa melatonin?
Āe, nō te mutunga o ngā tau 1970, kua nui ngā mahi a te Battelle Institute i Amerika mō tēnei kaupapa.
Āna kairangahau, ko Barry Wilson, ko Dick Stevens me ēnei tāngata, i tīmata ki te whakaaro mō tēnei, nā te
mea e mōhio ana mātou ka mutu te whakaputa a te roro i te melatonin ina whakakā koe i te rama.
Nā reira i whakaaro rātou, tērā pea kāore ā mātou roro e taea te wehe i waenga i ngā papa hiko i hangaia e mātou anō me te
marama ā-taiao e mōhiotia ana e tātou katoa i te awatea, nā te mea kāore mātou e whakaputa i te melatonin i te awatea.
He tino pai ngā take koiora mō tēnei.
Nō reira i whakaaro rātou ka aukati ēnei mara hiko i te hanganga o te melatonin, ā, mā konei ka puta te mate pukupuku,
otirā te mate pukupuku ūpū i ngā wāhine, nā te mea kāore rātou e whai i te tiaki ārai mate e noho ana i ngā wā katoa.
Nō reira, ka whakamāramahia e te roro ngā ngaru irirangi hei ngaru mārama?
Āe, kāore mātou e taea te wehe i waenga i a rātou.
He auau anō hoki tō te mārama e kitea ana.
Kua whakamana whānuitia e te nui o ngā rangahau, kāore e ruarua, te ariā e mea ana kāore e taea e te pūtau pineal te wehewehe
i waenga i ngā auau marama me ngā auau i hangaia e te tangata.
Ngā pānga whakaiti tūturu o ngā mara hiko-ā-mākutu ngoikore (50 Hz me te 16 2/3 Hz) ki te hanganga o te melatonin i roto i
te pūwai pineal o ngā hamster Dzungarian (Phodopus sungorus)
E whakaatu ana ngā hua o tēnei rangahau e āhei ana ngā mara hiko-ā-mākutu auau-iti ki te whakaiti i te
whakaputanga o te melatonin i roto i ngā pūtau pineal o ngā hamster kua motuhakehia.
... whakaiti i te whakaputa melatonin ...
… Ngā pānga o ngā mara hiko-ā-pūngao ki te nui o te melatonin e huri ana i runga i te marama i roto i ngā kestreli Amerikana …
Hei whakarāpopoto, i pāngia e te EMF te melatonin i roto i te plasma o ngā kestreli Amerikana tāne, ...
Ka taea e ngā ngaru hiko-ā-ao te pā ki tō rātou nekehanga...
… Kāore he pānga mauroa o te whakaurunga ki ngā tohu iraruke ngongo poto ki te kaha o te
melatonin i roto i te wai hūpē o ngā kau miraka.
Nā reira, ko te pānga ohorere whakaroa o te EMF ki te kōwae melatonin ...
A 0.5 G, 60 Hz te mara ā-magnetika e whakaiti ana i te whakaputanga o te melatonin i roto i ngā pinealocytes.
… he hekenga toharite o te 46% i te whakaputanga o te melatonin i ngā pinealocytes i whakaohoa e te noradrenaline. E tautoko ana
ngā hua i te ariā e mea ana ka taea e te pānga o ngā mara ngaru hiko te whakaiti i te melatonin i
roto i te pūwai pineal mā te pā ki ia pūtau takitahi.
te pānga ki te whakaiti i te melatonin
ka taea te whakaputa i roto i te pūtau pineal,
mā te awe i ia pūtau takitahi.
Ka whakaiti te EMF/EMR i te melatonin i roto i ngā kararehe me ngā tāngata Tākuta Neil Cherry 2 o Hepetema 2002 E whakaatu ana
ngā rangahau tekau mā whitu ka whakaiti te pānga o te ELF me te RF/MW i te melatonin. Kua kitea e tekau mā ono rangahau he hekenga
nui o te melatonin i roto i ngā tāngata e pā ana ki te EMR.
E whakapono ana koe kei reira he taunakitanga mārama e whakaatu ana kei te pā ngā mara hiko, ngā mara ā-mānetika
me ngā ngaru irirangi ki te whakaputanga o te melatonin?
E whakaatu ana tēnei rangahau e heke ana ngā taumata melatonin o ngā kestarel i te pānga o te hihi irirangi; he iti ake ngā uri o
ngā stork ngahere e noho ana i ngā whare tata ki ngā pou irirangi, ki ērā stork e noho ana tawhiti atu i ngā pou irirangi;
ngā rangahau mō ngā pungawerewere, ngā pī me ngā momo manu rerekē, me ngā rangahau mō ngā
kararehe moana e tohu ana ki taua ahunga kotahi.
Engari, kei reira ētahi rangahau taiwhanga mō ngā pūtau o te pūhā pineal e hanga ana i te melatonin.
Kei te tirotiro au i te pānga o ngā mara māneti ki ēnei pūtau.
Ā, i ia wāhanga o te aromatawai melatonin, kua whakaaturia e ngā mara ā-māneti e
whakararuraru ana i te whakaputanga o te melatonin.
Nō reira, he mārama ngā taunakitanga i ngā āhuatanga katoa o te whakaputa melatonin me te
aukatinga o taua whakaputa e ngā mara ā-magneti.
E tino kapi ana te rangahau i ngā āhuatanga katoa o tēnei ara.
Ka mea koe he tino whakatau tēnei?
Āe, ka mea au he whakatau whakamutunga tērā.
Ko te mea whakamīharo mō ō tātou tinana, ko tō rātou āheinga ki te whakakore i te whakaputanga o
ngā pūtau koreutu mā te whakaputa i te melatonin.
Kua waihangatia e mātou i roto i a mātou anō he taurite tika, he pūnaha ārai tino pai.
Kua pau e ngā tinana o tātou ngā miriona tau kia tino pai ai tēnei tikanga.
He hangarau i hangaia i runga i te taiao i whakawhanakehia ai mātou.
Engari, kāore rānei i huri tō tātou taiao i ngā tekau tau kua pahure, ā, kua huri tere rawa atu?
Ki te kanohi kāore i whakamahia he taputapu, ka kitea e te tangata he rite tonu te ao, engari i te taumata pūtau, koinei
te panonitanga taiao nui rawa atu kua pā ki ā tātou oranga.
He mārama, mā tētahi panoni nui pēnei, ka kore e taea te karo i te whakararuraru i tēnei taurite ngoikore.
Ā, ko ngā hua o te kore o tō tātou tinana e whakaputa i te rahinga tika o te melatonin ka mate pea.
E whakapono ana ngā kairangahau puta noa i te ao ināianei, ko ngā pūtau koreutu pea te take, te āhuatanga tautoko
rānei i ia mate kua mōhiotia, ehara i te mate pukupuku anake.
I te tīmatanga o te rautau rua tekau, he tino torutoru te mate leukemia o ngā tamariki i roto i te ao rongoā.
Mai i taua wā, kua kite noa mātou i te pikinga o te mate toto māwhero i waenga i ngā tamariki.
Ka piki ia tau e rua ōrau pea.
Ā, ka pā hoki tēnei ki ētahi atu mate maha: te āutisiti, ngā pūtau mate roro, te mate pukupuku.
I ngā tau 1910, tērā pea he haurua noa iho ngā reiti mate pukupuku i te taumata o nāianei.
He maha atu anō ngā mate e hono ana ki te pā ki ngā mara hiko-ā-pūngao me ngā hihi, ehara i te mea nā ngā aho hiko
anake, engari nā ngā mara irirangi me ngā mara ngaru-iti hoki, e ai ki ngā rangahau me ngā whakamātautau pūtaiao.
I roto i ngā 50 tau kua pahure, kua ruku tātou ki roto i tētahi moana o ngā hihi
hiko-ā-pūngao. E karapoti ana i a tātou puta noa.
Kāore e kitea, kāore mātou e kite. Engari e mōhio ana mātou kei reira.
Ia wā ka whakamahi koe i tō waea pūkoro, ka mōhio koe kei reira ia.
He tino uaua rawa te whakahoki i te karaka ki muri. Kāore e taea.
Engari me mōhio tātou ki ēnei pānga ki te hauora, kia whai kōwhiringa ai tātou ki te tango i ngā tikanga haumaru.
Mēnā e hiahia ana tātou ki tērā, me mahi tātou.
Ko ngā mea e āwangawanga ana ahau, ko ngā mea e tino tupu ana ināianei (tuhipoka: i tukuna ki YouTube i te tau 2013).
Tērā pea kāore mātou i aro nui.
Ko tētahi o ngā āhuatanga e puta ana ināianei ko te āutisima, kia kī rānei mātou i tōna ingoa tika: te mate āutisima ā-whānui.
Kei te whakaaro koe kua tae tātou ki tētahi wāhanga i roto i te pūtaiao kāore rawa he rōpū whakahaere hei whakamātautau i ēnei
āhuatanga, nā te mea kua tata katoa te tangata he waea pūkoro, kua tata katoa he Wi-Fi,
ā, kua pā katoa ki ngā mara hiko-ā-pūngao?
Āe, kei te tae tātou katoa ki tētahi wā e tino maha ana ngā tāngata e pāngia ana e ngā mara hiko-ā-pūngao o ngā waea pūkoro
me te Wi-Fi, ā, kāore anō he rōpū whakahaere hei whakataurite i te hauora o te hunga e pāngia
ana ki te hauora o te hunga kāore e pāngia ana.
Mēnā ka taea e au te whakatairite:
I kitea e mātou ka taea e te hikareti te whakaputa i te mate pukupuku o ngā manawa.
Nā te mea kāore ētahi tāngata i hikareti, ā, nā rātou i hanga te rōpū whakahaere.
Mēnā i hikareti katoa te tangata, kāore rawa tātou i kitea ka taea e te hikareti te
whakaputa i te mate pukupuku o ngā pūkahukahu.
Ā, kua mate katoa te tangata i te mate pukupuku o ngā manawa, ā, kua mōhiotia hei mate
ā-motu, ahakoa kāore i hono ki te hikareti.
Ko te mea ka puta i te pokanoa o ngā waea pūkoro, ka ngaro i a mātou ngā wāhanga katoa
o te taupori kāore i pāngia e taua pokanoa.
Ahakoa he tokoiti kāore he waea pūkoro, e karapoti ana rātou e ngā hihi hiko o ngā waea pūkoro; ina haere rātou ki
te hokohoko, ki runga tereina, ahakoa kei hea rānei rātou!
Ehara i te mea ko te kanara i roto i te maina waro anake, pēnei i ahau.
I te mutunga iho, mēnā ka whakapiki noa koe i ngā mara hiko-ā-pūngao i te āhuarangi, ā, koinei tonu tā mātou e mahi nei,
ā, ināianei he miriona ngā wā atu ngā mara hiko-ā-pūngao me ngā ngaru iraruke kei te taiao i tōna nui ake i ngā 30 tau ki muri.
I tētahi wā, ka tīmata hoki ki te pā ki a koe!
He tino uaua ki te kī kei hea tātou i roto i ngā tau tekau mā rima.
Engari ka mea ahau, i roto noa i ngā tau ruarua kua pahure ake nei, kei te mōhio tātou he nui rawa
ngā utu e utua ana e te taupori mō ēnei pānga kino.
Ā muri ake ka oho tātou, ka titiro ki ngā take. Me mahi tātou mō ngā take.
He kararehe auaha, he matatini hoki tātou.
Ehara i te mea tūturu noa te āhua e mahi ai ō tātou tinana, ā, ehara hoki i te mea i puta i te pō kotahi.
Pērā i ngā kararehe ora katoa o tēnei ao, kua urutau mātou ki te taiao e noho nei mātou.
He taiao kua whakaatu i te taurite ngohengohe o ngā mara me ngā whakahā mai i te tīmatanga o te wā.
Ehara i te mea e karapoti noa ana ēnei āhuatanga i a tātou, engari mā rātou e hanga ai tātou hei tā tātou.
Ka whakawhiti kōrero ngā pūtau o tō tātou tinana ki a rātou anō mā ngā auau mārama, pērā i te whakamahi a tō
tātou DNA i ngā auau hiko-ā-pūngao hei whakaputa anō.
I te pūtake o ēnei mea katoa, ko ngā pūtonu me ngā elekitirona, he utu pai, he utu kino
hoki, ā, nā rātou ka mākneti te ora katoa.
Pērā i ngā mea ora katoa, kua whakaritea mātou ki ngā pūtau cryptochrome, ā, mā ēnei pūtau ka taea e mātou te
kite i ēnei mara i ngā huarahi kāore mātou i te tino mārama.
He mea tātou nō te auau, te hiko, te mārama me te āmiomio.
I roa ngā miriona tau kia puta ai tērā; he tukanga i tīmata i te pūtau tuatahi rawa atu.
Ahakoa kua whakaae mātou ki te hangarau ahokore, ā, kua whakauru ki ā mātou oranga o ia rā, kāore ō
mātou tinana i eke ki taua tere i te taumata pūtau.
Ko ngā auau e karapoti nei i a tātou ināianei he mea tauhou ki ā tātou pūtau, pērā tonu i te mea tauhou ki
ā tātou karu mēnā ka taea e tātou te kite i a rātou.
Kua whānau ā mātou tamariki ki roto i tētahi ao kāore ā rātou tinana e taea te mārama.
Kei hea rānei tēnei katoa e arahi ai?
I te wā e hanga ana tēnei kiriata, kei te whakawhānuitia te hangarau 4G puta noa i te ao.
Hei whakamana i tēnei, kei te piki ake ngā here.
Kei te wātea te Wi-Fi i te nuinga o ngā kāinga, ngā kura me ngā toa, ā, e karapoti ana i a tātou i ngā wā katoa.
Ka kitea te hangarau waea DECT i te nuinga o ngā whare.
I te wā e tika ana kia kawenga te umanga, kia tūpato hoki, kei te whakaatu ia i te kore whakaaro mō tō tātou hauora mō te wā roa.
Ko te moni e rangatira ana i te ao.
Ā, ko te tūponotanga ka whakawhanake rātou i tētahi ngākau whakaaro mō tēnei he rite tonu ki tērā o te umanga tarukino.
Nō reira, mēnā ka puta he panoni, kāore e puta mai i a rātou.
Me puta mai i a tātou!
Me whakatuwhera noa i ō tātou whatu, kia mōhio ai tātou ki te raru.
Kei te whakamahere koe ki te whakamahi i te MTHR hei pūtea rangahau mō te pānga o ngā ngaru irirangi ki te melatonin?
Ki te whakaaro koinei te pūnaha e tohu ana te tangata ina kī ana rātou ka whakararuraru ngā
waea pūkoro i te whakaputanga o te melatonin.
Ko te melatonin he kaiwhakakore ngota, he mīhini horoi paru mō ngā ngota koreutu, mēnā ka hiahia koe.
Ina tukuna e mātou he tono rangahau, ā, ko tēnei tonu tā mātou e mahi nei ināianei, ā, ahakoa e whakakaha ana mātou i
ngā wāhanga e tino hira ana, ka tono mātou i ngā tono me ngā whakaaro puta noa i te whānuitanga katoa.
Heoi, me whakarite tuatahi ēnei me ērā atu tono e whiwhi ana mātou. He iti tā mātou tahua.
Engari kāore mātou e whakamahere ana i tēnei wā i tētahi rangahau mō te melatonin. Ehara i te mea matua i tēnei wā.
Me haumi tonu a MTHR ki ngā rangahau e tirotiro ana me pēhea ngā waea pūkoro e pā ana ki te melatonin.