1
00:00:00,000 --> 00:00:01,485


2
00:00:01,485 --> 00:00:06,367
Kgothakgothano, dibopuwa tsa maqhubu

3
00:00:06,367 --> 00:00:10,765
Batho ba bangata le ho feta ba na le mathata a
bophelo bo botle a kang tšisinyego ea hlooho, hlooho e

4
00:00:10,765 --> 00:00:14,095
bohloko, ho otla ha pelo ho sa tsitsang kapa ho hlobaela.

5
00:00:14,095 --> 00:00:17,238
Khatello ea maikutlo hangata e nkoa e le sesosa.

6
00:00:17,238 --> 00:00:24,053
Filimi e latelang ea bopaki ea 2012 e bontša hore
matšoao a joalo hangata a amahanngoa le lisosa tse

7
00:00:24,053 --> 00:00:28,647
fapaneng ka ho feletseng, tse sa tsejoeng haholo.

8
00:00:28,647 --> 00:00:34,567
Filimi e re nka leetong ho tloha tšimolohong ea
rona ho fihlela lilemong tsa bo-1990, ha katoloso

9
00:00:34,567 --> 00:00:38,283
ea theknoloji ea puisano e se nang mohala e qala.

10
00:00:38,283 --> 00:00:43,637
Ho tloha ka nako eo, batho ba qoelletsoe
ka har'a leoatle la maqhubu a maiketsetso.

11
00:00:43,637 --> 00:00:50,793
Ka leihlo le sa apareng, polanete e bonahala e tshwana,
empa boemong ba lisele, ke phetoho e kgolo ka ho

12
00:00:50,793 --> 00:00:55,899
fetisisa eo bophelo Lefatsheng bo kileng ba tobana le yona.

13
00:00:55,899 --> 00:00:59,418
Litlamorao ha lia lokela ho nyenyefatswa!

14
00:00:59,418 --> 00:01:04,631
Kla.TV e u fetoletselitse filimi ena
ka Sejeremane le ho e kenya lentsoe.

15
00:01:04,631 --> 00:01:11,174
Bo-ramahlale, baemeli ba indasteri, lingaka le
batho ba amehileng ba fana ka maikutlo a bona.

16
00:01:11,174 --> 00:01:22,103
Re tšepa hore le tla thabela ho shebella filimi ena ea bopaki e
latelang ea James Russell: "RESONANCE – Creatures of Frequency"!

17
00:02:04,568 --> 00:02:09,936
Mahareng a lilemo tsa bo-1980, hoo e ka bang liperesente tse
tharo tsa batho linaheng tse ngata li ne li sebelisa

18
00:02:09,936 --> 00:02:16,340
mehala ea letsoho; kajeno, hoo e ka bang
liperesente tse lekholo kaofela li sebelisa mehala ea letsoho.

19
00:02:16,340 --> 00:02:23,107
Ha ba le dilemo tse 19 kapa 20, ba tla be ba qetile
dilemo tse 10 ba sebedisa mehala ya letsoho, mme ha

20
00:02:23,107 --> 00:02:27,958
re na lesedi la hore na seo se na le dikotsi dife.

21
00:02:35,618 --> 00:02:41,748
Re tebetse ka hara leoatle la mahlaseli a
motlakase le makenete. Le re pota-potile hohle.

22
00:02:41,748 --> 00:02:44,941
Ha e bonahale, ha re e bone. Empa rea tseba hore e teng.

23
00:02:44,941 --> 00:02:49,045
Nako le nako ha o sebedisa mohala wa
hao wa letsoho, o a tseba hore e teng.

24
00:02:49,045 --> 00:02:53,120
Ho thata haholo ho khutlisetsa nako morao. Ho ke ke ha khoneha.

25
00:02:53,120 --> 00:03:00,320
Empa re hloka ho elelloa litlamorao tsena tsa
bophelo bo botle e le hore re ka nka mehato ea tšireletso.

26
00:03:00,320 --> 00:03:05,460
Hajoale, polelo ea WHO ka taba ena ke hore ke 'nete.

27
00:03:05,460 --> 00:03:09,139
Re ne re se rona feela sehlopha sa batho ba nang
le mofetše se potileng tšireletso; ho na le lihlopha

28
00:03:09,139 --> 00:03:12,075
tse ngata tsa mofetše tse potileng lits'ireletso.

29
00:03:12,075 --> 00:03:16,903
Boholo ba mefuta ea mofetše e tlang ha e so fihle mona.

30
00:03:16,903 --> 00:03:25,489
Re ka nahana joang hore re bolokehile ha re ntse
re hlahla hloko tsa rona ka maqhubu a microwave?

31
00:03:25,489 --> 00:03:29,942
Ha re e-so utloisise ka botlalo seo re se etsang.

32
00:03:29,942 --> 00:03:34,255
Qetellong re na le phatlalatso mabapi le
hore na mehala ea letsoho e baka mofetše.

33
00:03:34,255 --> 00:03:44,710
Resonance – Ditshedi tsa Maqhubu

34
00:04:01,776 --> 00:04:11,510
Na o kile wa ipotsa hore na ke hobaneng ha
o ikutlwa hantle haholo ha o tswela kantle?

35
00:04:20,615 --> 00:04:26,911
Ramahlale ea sa tsejoeng o haufi le ho etsa
tšibollo e neng e lokela ho fetola tsohle.

36
00:04:26,911 --> 00:04:32,869
Lebitso la hae e ne e le Winfried Otto Schumann.

37
00:04:32,869 --> 00:04:38,106
Ho tloha letsatsing leo ho ea pele, o ile a
ruta baithuti ba hae fisiksi ea motlakase ea .

38
00:04:38,106 --> 00:04:49,051
Kamoo selikalikoe se ka hare ho selikalikoe se ka
hlahisang matla a motlakase. Mme ka lebaka leo: maqhubu.

39
00:04:49,051 --> 00:04:52,560
Sehlopha sa Schumann se ne se
thatafallwa ke ho utlwisisa sehlooho.

40
00:04:52,560 --> 00:05:01,540
Ho nolofatsa taba, moprofesa o ile a ba laela hore ba nahane
hore Lefatshe ke bolo e le nngwe mme ionosphere ke e nngwe.

41
00:05:01,540 --> 00:05:06,512
Eaba o ba kopa hore ba bale matla a ho hula lipakeng tsa bona.

42
00:05:06,512 --> 00:05:11,792
Kaha le eena o ne a sa tsebe,
Schumann le eena o ile a qala ho bala.

43
00:05:11,792 --> 00:05:16,414
Qetellong, o ile a fihla maqhubung a ka bang 10 hertz.

44
00:05:21,801 --> 00:05:27,760
Leha ho ne ho bonahala ho sa kgolwehe ho Schumann,
polanete ya rona e ne e na le morethetho, o

45
00:05:27,760 --> 00:05:32,936
lekanngwang wa o neng o teetse bophelo lefatsheng ka hare.

46
00:05:32,936 --> 00:05:39,727
Leha moprofesa a ne a le motlotlo ka tšibollo
ea hae, o ile a re ha e na bohlokoa bo boholo.

47
00:05:39,727 --> 00:05:44,962
Haholo-holo kaha e phatlalalitsoe feela koranteng
e nyane ea saense, e qabeletsoeng maqepheng a ka

48
00:05:44,962 --> 00:05:49,185
morao tlas'a sehlooho se reng "Schumann resonance".

49
00:05:49,185 --> 00:05:54,617
Ho ne ho tla nka lilemo tse 'maloa, ho kenyeletsa
le phetoho e makatsang ea qetello, pele moprofesa a

50
00:05:54,617 --> 00:05:58,860
hlokomela bohlokoa ba 'nete ba Schumann resonance.

51
00:06:02,492 --> 00:06:11,151
Phetoho ena ea qetello e ne e qalile lilemo tse 30 pejana
le rasaense e mong oa Mojeremane ea bitsoang Hans Berger.

52
00:06:11,151 --> 00:06:16,345
A sebedisa sesebediswa sa EEG seo a neng a
iketseditse sona, Berger o ile a etsa tlaleho ya pele ya

53
00:06:16,345 --> 00:06:21,739
maqhubu a motlakase a fetiswang ke boko ba motho.

54
00:06:21,739 --> 00:06:27,071
Qalong, ho ile ha etswa tlhahiso ya hore leqhubu le rehelwe ka
lebitso la monna ya le fumaneng, empa Berger, eo e

55
00:06:27,071 --> 00:06:33,478
neng e le monna ya ikokobetsang, a kgetha lebitso le
tswang alfabeteng. A le bitsa: "Leqhubu la Alpha".

56
00:06:36,900 --> 00:06:43,389
Nakoana kamora tshibollo ya Moprofesa Schumann, e mong wa
basebetsimmoho le Hans Berger, monna ya bitswang Ankermüller, o

57
00:06:43,389 --> 00:06:49,395
ile a fumana ka tshohanyetso kopi e tabohileng ya jenale e nyane
ya saense; e leng yona jenale e nyane ya saense

58
00:06:49,395 --> 00:06:56,733
eo tshibollo ya Moprofesa Schumann e neng e
phatlaladitswe ho yona dilemo tse mmalwa pejana.

59
00:06:56,733 --> 00:07:02,100
O ile a bala sengolwa seo makgetlo a
mmalwa mme a sisinya hlooho a sa dumele.

60
00:07:02,100 --> 00:07:07,320
O ile a lemoha hang-hang boholo ba seo se neng se mo letetse.

61
00:07:07,320 --> 00:07:14,271
Khatello ea maqhubu a alpha a tlalehiloeng
ke Hans Berger e ne e batla e tšoana hantle

62
00:07:14,271 --> 00:07:19,327
le Schumann resonance: khatello ea Lefatše.

63
00:07:22,339 --> 00:07:27,646
Dr Ankermüller o ile a ikopanya le Schumann hang-hang
ho mo kgothaletsa hore a etse dipatlisiso tse ding.

64
00:07:27,646 --> 00:07:32,963
Schumann o ile a dumela mme a tswela pele ho ntshetsa
pele diphuputso tsa hae a ena le e mong wa baithuti ba hae.

65
00:07:32,963 --> 00:07:39,390
Ba ile ba ithuta ka botlalo kamoo motlakase o
tšolohang ka lehloa-hloa ka har'a sekoti sa ionosphere.

66
00:07:39,390 --> 00:07:48,484
Qetellong, ba fihlile maqhubu a nepahetseng:
morethetho oa Lefatše, karohano ea Schumann, e ne e

67
00:07:48,484 --> 00:07:54,720
le hantle 7.83 hertz. Tšibollo eo e ne e makatsa.

68
00:07:56,708 --> 00:08:04,310
Na Schumann resonance e ne e tshwana feela le maqhubu
a alpha a boko ba motho? Tjhe – e ne e tshwana hantle!

69
00:08:05,883 --> 00:08:11,565
Maqhubu a boko, a laolang boqapi ba rona, tshebetso ya rona,
kgatello ya maikutlo, ditsabo tsa rona le

70
00:08:11,565 --> 00:08:18,550
tsamaiso ya rona ya mmele ya ho itwanela mafu, ka tsela e
itseng a ne a ikamahantse le maqhubu a polanete.

71
00:08:18,550 --> 00:08:23,466
Motheo oa lefatše o ne o fetohile motheo oa bophelo ka bo bona.

72
00:08:28,842 --> 00:08:37,144
Mafrequenisi a leqhubu a lekanyetsoa ka hertz. Sena se bolela
palo ea mekhoathatso eo leqhubu le e etsang ka motsotsoana.

73
00:08:37,144 --> 00:08:44,953
Maqhubu a tloha ho karolo ea trilione ea
atomo ho isa ho bolelele ba bokahohle ka bo bona.

74
00:08:44,953 --> 00:08:49,640
Ka khopolo, maqhubu ha a na moedi, a feletse a se na pheletso.

75
00:08:49,640 --> 00:08:55,428
Haeba e ne e le ketsahalo feela, e ne e le e
'ngoe ea tse hlollang ka ho fetisisa tsa tlhaho!

76
00:08:58,631 --> 00:09:05,260
Joale, sena sohle se ne se bolela'ng? Ha ho a ka ha
nka nako e telele pele motho e mong a leka ho fumana.

77
00:09:05,260 --> 00:09:12,896
Lebitso la hae e ne e le Rütger Wever,
rasaense ea tummeng ho Max Planck Institute.

78
00:09:14,633 --> 00:09:19,256
Mathwasong a dilemo tsa bo-1960, moprofesa o ile
a haha sebaka sa tshireletso ka tlasa lefatshe ho

79
00:09:19,256 --> 00:09:22,900
ithuta ka morethetho wa tlhaho wa mmele wa batho.

80
00:09:22,900 --> 00:09:30,635
Morethetho oa 'mele oa motšehare le bosiu
ke morethetho o ngotsoeng bophelong bohle.

81
00:09:30,635 --> 00:09:36,295
Ka nako ea lilemo tse mashome a mararo, moprofesa o ile a etsa
liteko moo baithuti ba baithaopi ba 1,234,321 ba ileng ba

82
00:09:36,295 --> 00:09:45,226
phela ka holim'a bunker ka libeke tse supileng, ba sirelelitsoe
ka ho feletseng ho thibeloa ho thothomela ha tlhaho ha lefatše.

83
00:09:45,226 --> 00:09:50,514
Diphuputso tsa hae di re fa temohisiso e makatsang.

84
00:09:50,514 --> 00:09:55,476
O ile a fumana hore bophelo bo botle ba 'mele le
ba kelello ba baithuti bo ile ba senyeha hang ha

85
00:09:55,476 --> 00:09:59,483
Schumann resonance e tlosoa ka har'a bunker ea .

86
00:10:01,364 --> 00:10:07,860
O ile a isa baithuti moo. Ha a ka a iteta sefuba ho
etsa joalo le batho ba kulang kapa ba tsofetseng.

87
00:10:07,860 --> 00:10:15,293
O ile a isa baithuti ba banyenyane mane tlase hobane o ne
a tseba – Wever o ne a tseba hore ho tla ba le tšusumetso.

88
00:10:15,293 --> 00:10:19,652
Ka hona, ho hlakile hore ha ho na
Schumann resonance ka tlas'a lefatše.

89
00:10:19,652 --> 00:10:24,140
Ho ne ho e-na le masimo a makenete a
tšekaletseng feela a tsoang ka hare ho Lefatše.

90
00:10:24,140 --> 00:10:29,341
Kahoo ha a ba pata ka tlas'a mobu, ba ile ba qala ho ikutloa ba
sa phele hantle, ba ba le hlooho e bohloko, 'me

91
00:10:29,341 --> 00:10:35,880
kemiso ea bona ea tlhaho ea 'mele ea ho ikamahanya le
nako ea letsatsi e ile ea sitisoa ka ho feletseng.

92
00:10:35,880 --> 00:10:43,075
Ntho e neng e thahasellisa ke hore ha a
sebedisa maqhubu a 7.83 hertz ka sesebediswa sa ho

93
00:10:43,075 --> 00:10:48,333
hlahisa maqhubu a makenete, a emisa hang-hang.

94
00:10:51,179 --> 00:10:57,220
Wever o ile a kenya sekhahla sa 7.83 ka sephiri ka har'a
bunker ka sesebediswa sa phetiso se entsweng ke motho.

95
00:10:57,220 --> 00:11:01,783
Nako le nako ha a etsa sena, o ile a fumana hore
ditlamorao tse kotsi tseo baithaopi ba neng ba

96
00:11:01,783 --> 00:11:04,537
na le tsona di ile tsa nyamela kapa tsa fokotseha.

97
00:11:04,537 --> 00:11:08,425
Khatello ea hae ea maikutlo, hlooho e bohloko
le khatello ea maikutlo li ile tsa fokotseha,

98
00:11:08,425 --> 00:11:11,071
'me bophelo ba hae bo botle bo ile ba khutlela.

99
00:11:11,071 --> 00:11:15,290
Ho pholletsa le kenyelletso ea Schumann resonance.

100
00:11:17,652 --> 00:11:25,193
Liphuputso tsa Wever li senotse kamano e makatsang pakeng
tsa bophelo bo botle ba batho le maqhubu a tlhaho a polanete.

101
00:11:25,193 --> 00:11:30,552
Mme ka 2011, dipatlisiso tsa bohlokwa di ile tsa
fana ka maikutlo a ntho e kgahlang le ho feta:

102
00:11:30,552 --> 00:11:35,753
Kgokahano ya Schumann e ka nna ya
amahanngwa le qaleho ya bophelo ka bo bona.

103
00:11:37,284 --> 00:11:42,288
Katleho ena e fihletsoe ke Luc Antoine
Montagnier, rasaense ea hapileng Moputso oa Nobel eo e

104
00:11:42,288 --> 00:11:47,042
bileng eena oa pele ho sibolla vaerase ea HI ka .

105
00:11:47,042 --> 00:11:52,749
Moprofesa o ile a etsa liteko ka mohopolo oa metsi
mme a fuputsa hore na metsi a ka boloka mohopolo

106
00:11:52,749 --> 00:11:56,400
oa lintho tse neng li qhibilihisitsoe ho ona joang.

107
00:11:56,400 --> 00:12:03,177
Ha a etsa jwalo, o ile a fumana ntho e
neng e tla phephetsa metheo ya saense.

108
00:12:03,177 --> 00:12:12,202
Bophelo bohle bo tsoa bophelong. Ena ke molao-motheo oa
mantlha oa saense o e-s'o ka o hanyetsoa ke teko efe kapa efe.

109
00:12:12,202 --> 00:12:16,428
Bophelo bo ka hlaha feela moo
bophelo bo neng bo se bo le teng pele.

110
00:12:16,428 --> 00:12:21,245
Mme mokgwa wa sena esale o utlwisiswa e le o amanang le thepa.

111
00:12:21,245 --> 00:12:27,500
Kahoo, jwaloka mahe le peo, kapa dithoro le karohano ya disele.

112
00:12:27,500 --> 00:12:33,044
Leha ho le jwalo, diteko tsa Luc Montagnier di
hlahisitse kgopolo e fapaneng ka ho felletseng.

113
00:12:33,044 --> 00:12:39,634
Moprofesa o bontšitse hore tatellano ea li-DNA, e leng
litho tsa sebele tsa kaho ea bophelo, li buisana ka metsing

114
00:12:39,634 --> 00:12:43,667
ka ho ntša maqhubu a motlakase-magnaete a maqhubu a tlase.

115
00:12:43,667 --> 00:12:48,774
Leha DNA e ne e bolokiloe ka har'a lithupu tsa
liteko tse arohaneng, moprofesa o ile a ntse a lemoha

116
00:12:48,774 --> 00:12:52,237
puisano ea motlakase le makenete lipakeng tsa tsona.

117
00:12:52,237 --> 00:12:55,072
Puisano ena e ka ba tsoetseng pele hakae?

118
00:12:55,072 --> 00:13:02,784
Hantle, Luc Montagnier o bontšitse hore li na le bokhoni
ba ho etsa li-nucleotide – e leng metheo ea motheo ea

119
00:13:02,784 --> 00:13:08,807
DNA – le ho ikopanya hore e be DNA e ncha ka ho feletseng.

120
00:13:08,807 --> 00:13:16,400
Bo-ramahlale ba kopantse likarolo tsena makhetlo a sa baloeng,
empa ha ho teko le e 'ngoe moo ba kileng ba atleha ho tsosa

121
00:13:16,400 --> 00:13:24,261
hape mollo oa bophelo le ho fetola li-nucleotide hore e
be DNA ea sebele ntle le hore DNA e be e le teng esale pele.

122
00:13:24,261 --> 00:13:29,265
Etsoe, bophelo bo ka ba teng feela
moo bo neng bo se bo le teng pele.

123
00:13:29,265 --> 00:13:34,983
Leha ho le jwalo, ditekong tsa Luc Montagnier,
DNA e ne e se e tshetswe ka ho feletseng ka

124
00:13:34,983 --> 00:13:40,105
metsing. Leha ho le jwalo, DNA e ntjha e ile ya boptjwa.

125
00:13:42,579 --> 00:13:49,840
Hoo ho ne ho ka etsahala joang? Luc Montagnier o fihletse eng
hoo borasaense ba bang kaofela ba neng ba sitoa ho ho fihlella?

126
00:13:49,840 --> 00:13:54,698
Mme o ile a bopa bophelo jwang moo ho neng ho se na bophelo?

127
00:13:54,698 --> 00:14:00,011
Mekgwa ya diteko tsa Luc Montagnier e ne e fapane jwang?

128
00:14:00,011 --> 00:14:07,502
Ho ne ho na le maqhubu. Maqhubu ao, ha a ka
tlosoa, a neng a tla etsa hore teko e hlolehe.

129
00:14:07,502 --> 00:14:17,800
Empa ha e le teng, e ne e tiisa katleho. Maqhubu
ana e ne e le 7.83 hertz: karohano ea Schumann.

130
00:14:25,768 --> 00:14:31,346
Kgokahano e bobebe pakeng tsa bophelo le
maqhubu a polanete e ne e thehilwe mona.

131
00:14:31,346 --> 00:14:39,471
Kopano pakeng tsa dibopuwa tse phelang le
maqhubu a motlakase-maganete. Boitshetleho, kgokahano.

132
00:14:39,471 --> 00:14:44,610
Bopaki ba sena bo ka fumaneha ka ho bala
lingoloa tsa saense, empa bopaki bo hlakileng le ho

133
00:14:44,610 --> 00:14:48,599
feta bo ka fumaneha ka ho tsoela kantle feela.

134
00:14:48,599 --> 00:14:53,556
U ka ikutloa hantle hakaale joang ka tsela e 'ngoe?

135
00:14:53,556 --> 00:15:01,971
Sena sohle se etsahetse joang? Ha e le hantle, ha o
sheba nalane ya Lefatshe, ho bonahala ho hlakile haholo.

136
00:15:01,971 --> 00:15:06,807
Maqhubu a Schumann e bile karolo ea polanete ena ho tloha qalong.

137
00:15:06,807 --> 00:15:14,318
Bophelo bo ile ba hola bo pota-potilwe ke
tsona, mme ka ho qobelleha ba ikamahanya le tsona.

138
00:15:14,318 --> 00:15:24,700
Ha e le hantle, kutlo ea rona ho maqhubu e amana ka ho teba
le bokhoni ba rona ba ho lemoha ketsahalo e 'ngoe ea polanete.

139
00:15:27,316 --> 00:15:32,538
Mabelo a makenete

140
00:15:35,383 --> 00:15:39,434
Lilemo tse libilione tse peli tse fetileng,
libaktheria tsa magnetotactic li ile tsa theha kamano e

141
00:15:39,434 --> 00:15:43,936
bonolo empa e khahlang le tšimo ea makenete ea Lefatše.

142
00:15:43,936 --> 00:15:48,673
Sikokotloane se nang le sele e le 'ngoe se ne se na
le likaroloana tsa thepa e nang le matla a makenete.

143
00:15:48,673 --> 00:15:57,131
Sena se ile sa mo thusa ho ikala jwaloka nale ya
khampase le ho itokisa ho ya ka mela ya makenete ya Lefatshe.

144
00:15:57,131 --> 00:16:04,084
Ha dibopuwa di ntse di rarahana, ho itshetleha ha tsona
mekuting ya makenete ya Lefatshe le hona ho ile ha hola.

145
00:16:22,751 --> 00:16:30,972
Re a tseba hore dinotshi di utlwa maemong a makenete. Re a
tseba hore di na le dikarolwana tsa magnetite mebeleng ya tsona.

146
00:16:30,972 --> 00:16:36,786
Mme diteko tsa laboratori di bontshitse hore ka
nnete di arabela habonolo meahong ya makenete.

147
00:16:36,786 --> 00:16:42,509
Liteko tsa laboratori li bontšitse hore hoa khoneha ho laola
tsela eo linotši li hahang li-honeycomb tsa tsona ka ho theha

148
00:16:42,509 --> 00:16:46,497
tšimo ea makenete ea maiketsetso, 'me ho
bonahala ho hlakile hore linotši li sebelisa

149
00:16:46,497 --> 00:16:49,481
litšimo tsa makenete bakeng sa ho ipontš'a tsela.

150
00:16:49,481 --> 00:16:53,651
Tekano e bobebe ea bophelo Lefatšeng e
bontšoa ka ho phethahala ke ho itšetleha ha rona

151
00:16:53,651 --> 00:16:57,763
ka linotši le ho peolleha ha tsona ha limela.

152
00:16:57,763 --> 00:17:04,227
Ho dumelwa hore bophelo bo se nang
dinotshi bo ne bo ke ke ba kgona ho tswela pele.

153
00:17:04,227 --> 00:17:08,790
Polenisheishene ka ditshenekegi e a hlokeha bakeng sa hoo e ka
bang ntho e nngwe le e nngwe e etsang hore dijo di kgahlise:

154
00:17:08,790 --> 00:17:13,059
Kahoo, litholoana, linate, tsena tsohle li
hloka ho peolletswa ke likokoanyana, mme

155
00:17:13,059 --> 00:17:17,285
dinotshi ke sehlopha sa bohlokwahadi sa dipeolletsi.

156
00:17:24,868 --> 00:17:33,860
Hoo e ka bang 70% ea lijalo tsa lijo
lefatšeng ka bophara li pepesetsoa ke linotši.

157
00:17:33,860 --> 00:17:36,064
Haeba ho ne ho se na dinotshi...

158
00:17:36,064 --> 00:17:40,697
E, ha e ne e se ka lebaka la dinotshi, re
ne re tla ba le dijo tse tenang haholo.

159
00:17:40,697 --> 00:17:46,800
Ee, re ne re tla phela bophelo bo futsanehileng
haholo. Ke nahana hore ke yona ntlha, ntle le dinotshi...

160
00:17:46,800 --> 00:17:51,934
Mme, ehlile, ntle le dimela tseo re di hlokang bakeng sa
dijo, di boetse di etsa polenisheishene ya dimela tsa

161
00:17:51,934 --> 00:17:55,226
naha, mme maemong a mangata ha re tsebe le dintlha tsa yona.

162
00:17:55,226 --> 00:18:00,392
Empa re ka ba le bonnete ba hore boholo ba dimela tsa rona
tsa naha di ka nyamela ha di sa na dinotshi tse di jwalang peo.

163
00:18:00,392 --> 00:18:01,845
Ka 2006, ho ile ha etsahala se neng se sa nahanehe:
mehlape ya dinotshi lefatsheng ka bophara e ile ya qala ho

164
00:18:01,845 --> 00:18:02,705
shwa, mme ho ne ho se ya ka hlalosang hore na hobaneng.

165
00:18:02,705 --> 00:18:04,537
Mekhokhothane ea linotši lefatšeng ka bophara e ile ea qala ho
putlama 'me ha ho ea ka ea khonang ho hlalosa hore na hobaneng.

166
00:18:04,537 --> 00:18:06,384
Ha balemi ba linotši ba qala ho tlaleha tahlehelo ea liphesente
tse 30 ho isa ho tse 90 tsa matlo a bona a linotši... Lekala le

167
00:18:06,384 --> 00:18:08,099
ntse le fuputsa bothata ba ho putlama ha mehlape ea linotši
Boholo ba lijalo tsa lefatše bo itšetlehile ka peolelete e

168
00:18:08,099 --> 00:18:09,873
etsoang ke linotši. Haeba peolelete e sa etsahale, batho ba tla
timela. ...moo linotsi linaheng tse 25 ho fihlela joale li

169
00:18:09,873 --> 00:18:11,734
tlohelang matlo a tsona 'me li sa khutle. Empa leha ho le joalo,
kamora lilemo tsena kaofela, ha ho so fumanoe sesosa sa lefu la

170
00:18:11,734 --> 00:18:12,970
linotsi. Sena se se se pharaletse ho ea
Europe, 'me ho fumanoe hore palo ea linotši e

171
00:18:12,970 --> 00:18:13,925
ka felisoa ka ho feletseng ka lilemo tse 10.

172
00:18:13,925 --> 00:18:20,976
Re kopane le Maryann Fraizer, Mosebetsi-mmoho e Moholo wa
Katoloso ya Temo ya Dinotshi Univesithing ya Pennsylvania State.

173
00:18:20,976 --> 00:18:27,441
Litekanyetso tse tloaelehileng tsa lefu la linotsi ke life
tseo molemi oa linotsi a ka li sebelisang ho ea, a sheba linotsi

174
00:18:27,441 --> 00:18:31,443
ebe o re, "Sena se shebahala e le ketsahalo e tloaelehileng"?

175
00:18:31,443 --> 00:18:39,163
Matšoao ke hore leha liribe li phetse hantle ebile li le
matla, palo ea liribe tse holileng ka lekotikoting ea

176
00:18:39,163 --> 00:18:43,990
fokotseha ka nako e khuts'oane; e tlohela sehlopha sa liribe.

177
00:18:43,990 --> 00:18:50,603
Mme se setseng ke thoro e ngata, e leng dinotshi
tse nyane, mahe a dinotshi le phofo ya dipalesa.

178
00:18:52,492 --> 00:18:57,312
Kontinenteng dife ho bonwe lefu lena la dinotshi?

179
00:18:57,312 --> 00:19:01,967
Phokotseho ea palo ea linotši e etsahetse lefatšeng ka bophara.

180
00:19:01,967 --> 00:19:06,140
Linaha tse ling tse ngata li
tlaleha phokotseho ea palo ea linotši.

181
00:19:06,140 --> 00:19:12,592
Hore na sena se bakoa kannete ke ketsahalo eo ho thoeng ke ea
lefu la linotsi e tsejoang ka hore ke "colony collapse disorder"

182
00:19:12,592 --> 00:19:16,437
(CCD), eo e nang le litekanyetso tse tobileng, ke potso e 'ngoe.

183
00:19:16,437 --> 00:19:24,562
Mme ke ntlha e 'ngoe eo re lekang ho e utloisisa ka puisano
le batho ba bang ba tsoang likarolong tse ling tsa lefatše.

184
00:19:26,492 --> 00:19:31,703
Tshwenyeho ena ya ha jwale e bile teng ho tloha ka selemo sa
2006, haholoholo naheng ya United States, moo bahlokomedi ba

185
00:19:31,703 --> 00:19:36,269
bangata ba dinotshi ba profeshenale ba ileng ba fumana ka
tshohanyetso hore dinotshi tsa bona, tse neng di

186
00:19:36,269 --> 00:19:41,898
phetse hantle ho fihlela nako e itseng selemong, di ne di
qala ho shwa ka bongata bo makatsang morao ho lehlabula.

187
00:19:41,898 --> 00:19:45,961
Mme ba ne ba bonahala ba fapane le
eng kapa eng e kileng ya bonwa pele.

188
00:19:45,961 --> 00:19:52,844
Kahoo batho ba ile ba fihla ho liqhobong tsa bona
tsa linotši mme ba fumana hore ha ho sa na linotši.

189
00:19:52,844 --> 00:19:58,426
Mofuta ona oa lefu la linotsi, o tsejoang hape e le CCD – Bothata
ba ho Putlama ha Mekhatlo ea Linotsi – o ama

190
00:19:58,426 --> 00:20:04,015
mekhatlo ea linotsi lefatšeng ka bophara, 'me linaha
tse ling li tlaleha tahlehelo e ka fihlang ho 70%.

191
00:20:04,015 --> 00:20:06,807
Ho ile ha qolloa mabaka a fapaneng e le tse qholotsang.

192
00:20:06,807 --> 00:20:11,123
Empa ha ho le a mong oa bona ea ileng a khona ho hlalosa ka ho
phethahala hore na ke hobane'ng ha linotši

193
00:20:11,123 --> 00:20:15,430
li ile tsa khaotsa ho khutlela mekhorong ea
tsona ka tšohanyetso – ntle le e mong feela:

194
00:20:15,430 --> 00:20:19,666
Mosebetsi o hlollang oa lipatlisiso
ke Jochen Kuhn le sehlopha sa hae.

195
00:20:19,666 --> 00:20:26,218
Tekong, ngaka e sebelitse le mehlape e robeli ea linotsi
'me ea beha mohala o tloaelehileng oa DECT ho e mene ea eona.

196
00:20:26,218 --> 00:20:31,206
Ka mor'a moo, bo-ramahlale ba ile ba shebella hore na ho ba teng
ha mohala oa DECT ho ne ho na le tšusumetso

197
00:20:31,206 --> 00:20:38,490
mabapi le hore na linotsi li ne li khutlela ka
lehaheng la tsona. Liphetho li ne li makatsa.

198
00:20:38,490 --> 00:20:46,104
Linotsi li ile tsa khutlela ka palo e
tloaelehileng mekhorong moo ho neng ho sa bewa mehala ea DECT.

199
00:20:46,104 --> 00:20:52,596
Leha ho le jwalo, ho bile ka thata hore dinotshi di
kgutlele mekhorong e neng e na le mohala wa DECT.

200
00:20:52,596 --> 00:20:58,338
Ha ho le notshi le ha e le nngwe e kgutletseng ho e
nngwe ya dithotobolo tse neng di na le mohala wa DECT.

201
00:20:58,338 --> 00:21:01,999
E le hore re utlwisise ka botlalo bohlokwa ba
teko ya Ngaka Kuhn, re tlameha pele ho

202
00:21:01,999 --> 00:21:04,975
utlwisisa hore na mohala wa DECT o sebetsa jwang.

203
00:21:04,975 --> 00:21:10,192
Lebaka leo ka lona o ka tsamaeang ka tlung ea hau le ho letsa
mehala ka thelefono ea hau ea DECT ke hobane seteishene sa

204
00:21:10,192 --> 00:21:16,778
motheo sa thelefono ea hau ea DECT se romela maqhubu a
elektromagnetiki, a bitsoang li-microwave, ho handset ea hau.

205
00:21:18,545 --> 00:21:24,310
Sena ke tsela e tšoanang hantle eo tšiea ea
mohala oa thekeng e buisanang le mohala oa thekeng.

206
00:21:28,482 --> 00:21:34,080
Thelefono ea DECT ha e le hantle ke mofuta
o monnyane oa tora ea mohala oa thekeng.

207
00:21:44,326 --> 00:21:52,537
Haeba nōnē e angoa ke se tsoang fonong ea DECT, ka sebele e
tla angoa hape ke se tsoang tšupong ea mohala oa thekeng.

208
00:21:57,584 --> 00:22:01,531
Mme ka basebedisi ba difouno tse 4 bilione
lefatsheng ka bophara, ka tshohanyetso ho bile

209
00:22:01,531 --> 00:22:04,982
le palo e tshosang ya ditshiya tsa difouno.

210
00:22:13,220 --> 00:22:18,832
Kutlo ea tsela ea makenete ea lenebele e e nolofalletsa ho
itlhophisa e sebelisa mela ea tšimo ea makenete ea Lefatše.

211
00:22:18,832 --> 00:22:24,335
Bokgoni boo e bo tsetetseng ka dimilione tsa
dilemo tsa ntshetsopele le tokiso e hlokolosi.

212
00:22:24,335 --> 00:22:28,663
Na ha ho hlakile hore kutlo e phahameng hakana
e ka angoa le ke liphetoho tse nyenyane ka ho

213
00:22:28,663 --> 00:22:33,444
fetisisa tikolohong ea motlakase le makenete?

214
00:22:33,444 --> 00:22:39,428
Joale, phetoho ena e kholohali, e etsahetseng
hoo e ka bang ka bosiu bo le bong, e bolela'ng?

215
00:22:43,538 --> 00:22:47,913
Na ho na le mefuta e meng ea liphedi e
amehang habonolo ke masimo a makenete?

216
00:22:47,913 --> 00:22:54,827
Bofokoli bo qetellang bo ba beha kotsing
ho matla a maqhubu a entsoeng ke batho?

217
00:22:54,827 --> 00:22:59,720
Ka bomalimabe, ho sibolloa ha protheine e ncha
e bitsoang cryptochrome ho fana ka maikutlo a

218
00:22:59,720 --> 00:23:03,522
hore bophelo bohle bo na le kutlo ya makenete.

219
00:23:05,370 --> 00:23:11,589
Cryptochrome

220
00:23:13,803 --> 00:23:19,631
Li ile tsa sibolloa limeleng lilemong tsa
bo-1990. Mosebetsi oa tsona ke ho monya leseli

221
00:23:19,631 --> 00:23:22,975
le leputsoa, le hlokahalang ho laola kholo.

222
00:23:22,975 --> 00:23:30,217
Ho tloha ka nako eo, li fumanoe ka har'a likokoanyana,
liphoofolo, liphoofolo tse anyesang, batho le linonyana.

223
00:23:30,217 --> 00:23:34,700
Li-cryptochrome ke limolek'hule tsa
bophelo tse bitsoang liprotheine.

224
00:23:34,700 --> 00:23:39,078
Li hlahisoa ke tse ling tsa liphatsa tsa rona
tsa lefutso, tse bitsoang liphatsa tsa CRY.

225
00:23:39,078 --> 00:23:50,040
Mme molekhule ya cryptochrome e hlile e laola morethetho wa
rona wa circadian, ho kenyeletsa le tlhahiso ya melatonin.

226
00:23:50,040 --> 00:23:54,103
E meng ea li-cryptochrome e bonahala e na le
mosebetsi oa ho monya khanya, e sebetsa e le

227
00:23:54,103 --> 00:23:57,204
lisebelisoa tsa ho lemoha nako bakeng sa oache ea circadian.

228
00:23:57,204 --> 00:24:01,782
Kahoo ke tšusumetso bakeng sa morethetho oa
motšehare le bosiu oo mefuta e mengata ea liphedi e

229
00:24:01,782 --> 00:24:06,222
bonahalang e na le oona, ho kenyeletsa limela le liphoofolo.

230
00:24:11,176 --> 00:24:18,630
Empa ka selemo sa 2000, Thorsten Ritz o ile a
senola karolo e makatsang le ho feta ea cryptochrome.

231
00:24:18,630 --> 00:24:24,509
Ka letoto la liteko ka linonyana tsa robin, o ile a paka hore
kutlo ea tsona ea tataiso ha e itšetlehe

232
00:24:24,509 --> 00:24:30,708
feela ho makenete, empa e tsoa ka kotloloho
liseleng tsa cryptochrome tse ka morao ho leihlo.

233
00:24:30,708 --> 00:24:37,135
Ke nahana hore lingoliloeng tsa Ritz li emela
e 'ngoe ea lintlha tseo tsa bohlokoa saense.

234
00:24:37,135 --> 00:24:44,619
Hobane o fana ka maikutlo a hore molekhule ena ea cryptochrome –
hopola, ke eona e ikarabellang bakeng sa ho susumetsa le ho laola

235
00:24:44,619 --> 00:24:49,742
morethetho oa 'mele oa tlhaho – 'me ke
molekhule ena hantle-ntle e ikarabellang bakeng sa

236
00:24:49,742 --> 00:24:53,731
ho fa linonyana khampase, khampase ea makenete.

237
00:24:53,731 --> 00:24:58,255
Linonyana li bona ka sebele masimo a makenete a
Lefatše, mohlomong e le sebaka se khanyang

238
00:24:58,255 --> 00:25:01,513
kapa se lefifi se hlahang ka har'a pono ea tsona.

239
00:25:01,513 --> 00:25:07,027
Mme ha ba sisinya hlooho kapa 'mele, letšoao
le tsamaea le bona – ho tšoana le pontšo e

240
00:25:07,027 --> 00:25:10,669
shebiloeng holimo ea mokhanni oa sefofane sa ntoa.

241
00:25:10,669 --> 00:25:18,729
Ba na le ntho ena eo ba e bonang, e ba thusang
ho tseba moo ba leng teng ha ba ntse ba fofa.

242
00:25:20,401 --> 00:25:26,747
Mokhoa oo a ileng a leka sena ka oona e bile ho
pepesetsa linonyana masimong a maqhubu a phahameng ho bona

243
00:25:26,747 --> 00:25:30,565
hore na sena se ka sitisa kompase ea tsona ea makenete.

244
00:25:30,565 --> 00:25:36,214
Ho ile ha fumaneha hore ha se feela hore tšimo ea maqhubu a
phahameng e ile ea sitisa phallano ea linonyana tsa robin, empa

245
00:25:36,214 --> 00:25:39,330
sena se ne se le teng leha matla a tšimo a ne a le tlase haholo.

246
00:25:39,330 --> 00:25:43,908
Ke ntho ya bohlokwa haholo ebile e a kgahla
hore le masimo a matla a phahameng a fokolang

247
00:25:43,908 --> 00:25:48,083
haholo a ile a ama khampase ya dinonyana tsa robin.

248
00:25:52,465 --> 00:25:59,452
Liteko tsa Ritz li bontšitse ka ho hlaka hore sele ea
cryptochrome e sebelisetsoang ho tsamaea e angoa hampe ke

249
00:25:59,452 --> 00:26:08,415
maqhubu a entsoeng ke batho – esita le maqhubu a ka tlase
haholo ho a nkoang a bolokehile ke bolaoli ba taolo ICNIRP.

250
00:26:08,415 --> 00:26:15,810
Liphuputso tsohle mabapi le tsela ea liphoofolo, ho liqhenqha,
linonyana tsa zebra finches, likhoho, le lirabini – ho tsona

251
00:26:15,810 --> 00:26:21,642
kaofela, ho ile ha fumaneha hore khampase ea tsona
ea makenete e sitisitsoe ke masimo a maqhubu a

252
00:26:21,642 --> 00:26:26,407
phahameng a ka tlase haholo ho meeli e behiloeng ke ICNIRP.

253
00:26:26,407 --> 00:26:30,493
Ke sebetsa ka dinonyana, haholoholo dinonyana le dikokonyana.

254
00:26:30,493 --> 00:26:37,226
Ke bontšitse hore li arabela matla a
tšebetso a ka tlase haholo ho maemo a ICNIRP, ao

255
00:26:37,226 --> 00:26:40,665
ho boleloang hore a bolokehile ho rona batho.

256
00:26:40,665 --> 00:26:47,020
Ha o sheba litekanyetso tsena, tseo dipatlisiso di bontshang hore
diphoofolo di arabela ho tsona ka hloko – ho na le dingolwa tse

257
00:26:47,020 --> 00:26:52,390
ntle haholo mabapi le sena tse bontshang hore litekanyetso tsena
di tlase haholo ho feta litekanyetso tseo re

258
00:26:52,390 --> 00:26:57,490
dumelletsweng ho pepesehela tsona, mme ka lebaka leo, le
tseo diphoofolo tikolohong di pepesehelang tsona.

259
00:26:57,490 --> 00:27:03,805
Ho na le mabaka a tiileng haholo a saense a ho lumela hore masimo
a makenete, e leng masimo a maiketsetso a makenete, a tla senya

260
00:27:03,805 --> 00:27:08,340
sebaka sa bolulo sa mefuta e mengata ea liphoofolo le limela.

261
00:27:13,068 --> 00:27:18,209
Lilemong tse 25 tse fetileng (tlhokomeliso: ho tloha ka 2011),
mefuta e fapaneng ea liphoofolo e sebelisang masimo a makenete a

262
00:27:18,209 --> 00:27:20,587
Lefatše bakeng sa ho tsamaea e fokotsehile ka mokhoa o makatsang:

263
00:27:20,587 --> 00:27:24,365
phokotseho e tshosang ya mefuta e 109
ya dinonyana tse fudugang tsa Arctic]

264
00:27:24,365 --> 00:27:27,083
Mefuta e ea lifofane-tsela e felile Great Britain.

265
00:27:27,083 --> 00:27:29,750
Mefuta e ea 36 ea linonyana tsa
lebopong la Australia e fokotsehile ka 75%

266
00:27:29,750 --> 00:27:32,413
10% ea mefuta ea lifofane-tšehali lefatšeng e kotsing ea ho fela

267
00:27:32,413 --> 00:27:35,362
45% ea mefuta e tloaelehileng ea
linonyana tsa Europe e fokotsehile

268
00:27:35,362 --> 00:27:38,038
Phokotseho ea 50% ea lifofa-lifofa tsa masimo a Europe

269
00:27:38,038 --> 00:27:41,482
Halofo ea lirurubele tsohle tse tsejoang
tsa Borithane e le tšokong ea ho fela.

270
00:27:41,482 --> 00:27:44,359
Linotsi: phokotseho e ka fihlang ho liphesente tse 70

271
00:27:44,359 --> 00:27:47,717
62% ea linonyana tsa metsing tse hahang hole le mahae a
tsona Asia li ntse li fokotseha kapa li se li felile.

272
00:27:47,717 --> 00:27:51,071
Linonyana tsa Australia tse phelang
metsing a tebang: phokotseho ea 80%

273
00:27:51,071 --> 00:27:53,955
Halofo ea mefuta ea linotsi tsa
Borithane: phokotseho e fihlang ho 70%

274
00:27:53,955 --> 00:27:57,249
Mefuta e ea linotsi tsa Amerika:
phokotseho ea palo ka ho fihla ho 98%

275
00:27:57,249 --> 00:28:02,028
Linonyana tsa masimong ka ho fihla ho 79%

276
00:28:02,028 --> 00:28:05,791
Mefuta e le 'ngoe ho e robeli ea linonyana
lefatšeng ka bophara e kotsing ea ho fela.

277
00:28:05,791 --> 00:28:11,186
Mefuta ea linonyana e 190 e kotsing e khōlō ea ho nyamela

278
00:28:18,519 --> 00:28:22,836
Tikoloho ea rona e fetohile hakae ka
lebaka la masimo a motlakase le makenete?

279
00:28:22,836 --> 00:28:27,460
Lilemong tse 25 tse fetileng, e fetohile hoo e sa tsebahaleng...

280
00:28:27,460 --> 00:28:33,055
E feta ka makgetlo a dimilione
mabapi le matla a motlakase le makenete.

281
00:28:33,055 --> 00:28:40,019
Boto ea pele ea Naha ea Tšireletso ea Mahlaseli e boletse ho e
'ngoe ea litokomane tsa eona hore e hakanya hore tikoloho ea

282
00:28:40,019 --> 00:28:46,067
mahlaseli – haeba u batla ho e bitsa joalo – e eketsehile
ka limilione tse ngata ha ho bapisoa le kamoo e neng e le

283
00:28:46,067 --> 00:28:50,049
kateng lilemong tse 50 tse fetileng – ka limilione tse ngata.

284
00:28:50,049 --> 00:28:55,724
Ke phetoho e kgolo haholo tikolohong ya Lefatshe, mme e
imela ka ho feletseng matshwao ana ohle a tlhaho, ho

285
00:28:55,724 --> 00:29:00,046
kenyeletswa le maqhubu a Schumann, ao re holileng re a tloaetse.

286
00:29:00,046 --> 00:29:04,030
"Ho lekanya Schumann resonance ka hare ho toropo
kapa haufi le yona ho fetohile ho se kgonehe ho hang.

287
00:29:04,030 --> 00:29:06,708
"Tshilafalo ya motlakase le makenete e tswang mehala ya
selefouno e re qobelletse ho etsa ditekanyo tsa rona lewatleng."

288
00:29:06,708 --> 00:29:10,150
Qotsulo e tswang ho Ngaka Wolfgang Ludwig, setsebi sa fisiksi

289
00:29:10,150 --> 00:29:16,120
Le leng la mabaka a etsang hore li-cryptochrome li khahlise
haholo, haholoholo mabapi le taba ea hore batho ba lemoha masimo

290
00:29:16,120 --> 00:29:22,283
a makenete, ke hore ho na le phuputso ea haufinyane e entsoeng ke
Ngaka Foley le basebetsi-'moho le eena e bontšang hore haeba u

291
00:29:22,283 --> 00:29:28,061
kenya li-cryptochrome tsa batho ka har'a lifofane tsa litholoana,
lifofane tseo tsa litholoana li ba le kutlo e matla ho

292
00:29:28,061 --> 00:29:32,787
makenete ka lebaka la boteng ba li-cryptochrome tsena tsa batho.

293
00:29:42,256 --> 00:29:50,600
Sena ha e le hantle se bontša hore li-cryptochrome tsa batho
li arabela matla a makenete, hore li lemoha masimo a makenete.

294
00:29:55,865 --> 00:30:01,473
Tšibollo ea sele ea cryptochrome e tsositse thahasello e
ncha ka kutlo ea makenete ea motho, kutlo eo Robin

295
00:30:01,473 --> 00:30:06,506
Baker a e boletseng esale pele lilemong tse 40 tse fetileng.

296
00:30:06,506 --> 00:30:13,670
Ena ha se leeto la sefofane la saense la ho fofa ka bofofu. Ke
teko ea ho fumana hore na bana ba na le kutloisiso ea tataiso.

297
00:30:13,670 --> 00:30:18,704
A koahetsoe mahlo a bile a roetse lisireletsi tsa
litsebe, motho ea lekoa o potolohisoa setulong se khethehileng

298
00:30:18,704 --> 00:30:21,498
ho fihlela a se a sa tsebe hore na o shebile nqa efe.

299
00:30:21,498 --> 00:30:26,800
Setulo sea ema mme motho ea lekoa o hakanya hore na
ba shebile bochabela, bophirimela, leboya kapa borwa.

300
00:30:26,800 --> 00:30:29,983
Kakanyo e rekotilwe khomphutheng e nyane.

301
00:30:29,983 --> 00:30:35,295
Haeba bana ba ne ba se na kutloisiso ea tataiso, likhakanyo
tsa bona li ne li tla ba tse sa reroang. Empa ha ho joalo.

302
00:30:35,295 --> 00:30:38,848
Bana ba dilemo tse leshome kapa tse leshome le
motso o le mong ba ka hakanya hantle haholo.

303
00:30:38,848 --> 00:30:44,865
Ho bonahala eka ba na le kutlo ya nnete ya
tataiso. Mme ho bonahala e le kutlo e matla e kgahlang.

304
00:30:44,865 --> 00:30:52,811
Ha borasaense ba hokela makenete hloohong ea batho bao ho etsoang
liteko ho bona, ho sitisa haholo kutloisiso ea bona ea tataiso.

305
00:30:52,811 --> 00:30:57,166
E emela mohato o moholo pele mabapi le kutloisiso.

306
00:30:57,166 --> 00:31:02,946
Mme, ehlile, sena se hlahisa dipotso tsa mefuta yohle, tse kang
hore na batho ba ka hlile ba ka fumana tsela ba sebedisa matla

307
00:31:02,946 --> 00:31:08,830
a makenete a Lefatshe, mme haeba ba sa etse jwalo kajeno, na
mohlomong ba ne ba etsa jwalo dikete tsa dilemo tse fetileng?

308
00:31:08,830 --> 00:31:14,520
Ehlile, sena se boetse se hlahisa potso ea hore na ho ka ba le
ts'ebetso eo ka eona masimo a makenete a

309
00:31:14,520 --> 00:31:20,392
hlileng a lemohuoang 'meleng oa motho, e leng se
bakang tšitiso ena ea merethetho ea 'mele ea tlhaho.

310
00:31:20,392 --> 00:31:26,229
Sena se ka hlalosa litlamorao tsohle tse mpe tsa
bophelo bo botle tseo re li bonang haholo lithutong tsa mafu

311
00:31:26,229 --> 00:31:32,181
a seoa mabapi le bophelo bo botle le masimo a makenete.

312
00:31:32,181 --> 00:31:39,694
Haeba batho ba na le bokhoni ba ho lemoha masimo a makenete,
haeba ba na le bokhoni bo tšoanang le ba linotši,

313
00:31:39,694 --> 00:31:49,072
linonyana le lirurubele, na seo se bolela hore re ameha
habonolo ke maqhubu a entsoeng ke batho joalo ka bona?

314
00:31:49,072 --> 00:31:56,017
Na liphetoho tikolohong ea rona li tla re
ama ka tsela e tšoanang le eo li e amang?

315
00:32:03,989 --> 00:32:07,595
U ka hlalosa boikutlo bo bobe bo bakoang ke motlakase joang?

316
00:32:10,283 --> 00:32:14,803
Ho ts'oaroa habonolo ke motlakase ke ha
batho ba qala ho arabela, 'mele ea bona e qala

317
00:32:14,803 --> 00:32:17,787
ho arabela maballeng a motlakase le makenete.

318
00:32:17,787 --> 00:32:22,264
Ka kakaretso, masimo a motlakase le
makenete ao a arabelang ho ona ha a na lithapo.

319
00:32:22,264 --> 00:32:27,579
Kahoo ke puisano e se nang mohala, ke Wi-Fi, ke
mehala e se nang mohala, mehala ea DECT,

320
00:32:27,579 --> 00:32:32,514
mehala ea thekeng, le litšiea tsa mehala ea thekeng.

321
00:32:32,514 --> 00:32:38,631
Kaofela ha tsona li romela matšoao ao
'mele ea rona e e-s'o ka e a utloa pele.

322
00:32:42,271 --> 00:32:54,881
Mme ha e qala ho ama batho – ha e qala ho n-ama –
hangata e qala ka hlooho – o qala ho utlwa bohloko hloohong.

323
00:32:54,881 --> 00:33:00,463
Ke qeaqea ho re hlooho e opang, hobane ke bohloko
ka hloohong bo ke keng ba bapisoa le bohloko

324
00:33:00,463 --> 00:33:04,561
bofe kapa bofe ba hlooho boo o kileng oa ba le bona.

325
00:33:06,608 --> 00:33:12,189
Batho ba bangata ba tletleba ka matšoao a kang ho otla ho sa
tloaelehang ha pelo, ho hlobaela, hlooho e

326
00:33:12,189 --> 00:33:18,264
bohloko, mathata a pono, tšisibalo, mefuta e
fapaneng ea mathata a kutlo kapa mafu a kelello.

327
00:33:18,264 --> 00:33:24,777
Ba hlalosa hore ba utlwa maikutlo
a sa tlwaelehang mebeleng ya bona.

328
00:33:27,941 --> 00:33:35,490
Ka 'nete e ka ama le tsamaiso ea endocrine le
tšebetso ea thyroid. Lethathamo ha le na pheletso.

329
00:33:35,490 --> 00:33:43,010
Tabeng ea ka ka ho khetheha, 'me sena ha se etsahale ho bohle,
haeba ke sa tlohe sebakeng seo, ke qala ho ba le

330
00:33:43,010 --> 00:33:51,580
bohloko bo boholo ka mpeng – 'me seo se bolela hore e se e
le morao haholo, ke se ke e-na le ho tswa mali ka hare.

331
00:33:53,256 --> 00:33:59,259
Ke nahana hore matšoao a fapane haholo, 'me likhopolo tseo
batho ba li etsang li thata haholo ho li amohela haeba u se na

332
00:33:59,259 --> 00:34:02,986
tsebo ka taba ena, e leng seo lingaka tse ngata li se nang sona.

333
00:34:02,986 --> 00:34:07,546
Mme eo ha se molato wa bona. Ha re a
kwetlisetswa ho lemoha boemo bona.

334
00:34:07,546 --> 00:34:14,551
Ke ntho e ncha haholo, mme kutlwisiso ya rona e ntse e
le nyane haholo mohatong ona – ho ntse ho nkuwa mehato

335
00:34:14,551 --> 00:34:19,779
ya pele ho rarolla le ho utlwisisa boemo bona ka botlalo.

336
00:34:22,120 --> 00:34:26,208
Joalo ka batho ba bangata ba tšoeroeng ke ho
se mamelle motlakase, Brian o ile a

337
00:34:26,208 --> 00:34:29,979
qobelleha ho etsa liphetoho tse kholo lapeng la hae.

338
00:34:29,979 --> 00:34:39,358
Likamore tsena tse peli li ne li koahetsoe ka
ho feletseng ka pampiri e tšesaane ea tšepe.

339
00:34:39,358 --> 00:34:47,559
Ka hona, phaposi ena le kamore ea
ho robala ke lishelefo tsa Faraday.

340
00:34:47,559 --> 00:34:56,712
Mme haeba o hlahloba masimo a motlakase le makenete kapa maqhubu
a mikoro-le-hloohong – mme sesebediswa sena se fetola feela

341
00:34:56,712 --> 00:35:05,348
maqhubu a mikoro-le-hloohong hore e be matshwao a modumo –
o tla fumana hore tshepe e phahameng e ka nqane, e ka bang

342
00:35:05,348 --> 00:35:10,716
halofo ya maele ho tloha mona, ha e ntlhefisetse mathata.

343
00:35:10,716 --> 00:35:16,455
Ha ke ne ke sireletsa kamore, ke ile ka kenya likhalase
tsa lifensetere tse koahetsoeng ka tšepe – sena se

344
00:35:16,455 --> 00:35:22,640
ntumella ho felisa boholo ba masimo a motlakase le makenete.

345
00:35:22,640 --> 00:35:30,038
Likarolo tsa sebopuwa tse e nolofalletsang ho lemoha
le ho arabela masimong a motlakase le makenete –

346
00:35:30,038 --> 00:35:34,746
motho a ka re mantsoe ana a sebelisoa maemong a fapaneng.

347
00:35:34,746 --> 00:35:41,889
Mme ha o e arola ka 'ho ama motlakase' – o ka re
haele hantle ona ke karabelo ho bophelo ka bo bona.

348
00:35:41,889 --> 00:35:51,902
Mohlala, ha re hlahloba sebopuwa ho fumana hore na bophelo
bo teng, ha e le hantle re batla boteng ba motlakase – mohlala,

349
00:35:51,902 --> 00:35:56,998
ka electrocardiogram , ECG, le electroencephalogram, EEG.

350
00:35:56,998 --> 00:36:03,053
Seo re se fuputsang mona ke boteng ba motlakase o
tsoang lithong tsena tse shebilweng, e leng boko le pelo.

351
00:36:03,053 --> 00:36:06,791
Mme ha re bona seo, ke sesupo sa hore bophelo bo teng.

352
00:36:06,791 --> 00:36:11,669
Ka tsela e itseng, masimo a motlakase le makenete ke
karolo ea bophelo ka bo bona boemong ba lisele. Motho

353
00:36:11,669 --> 00:36:15,654
a ka re bophelo bohle bo angoa habonolo ke motlakase.

354
00:36:18,019 --> 00:36:22,992
Ka tjantjello e kholo ya ho kgolisa batho hore bokula ba ho se
mamelle motlakase bo teng kannete, Brian le ba bang ba

355
00:36:22,992 --> 00:36:28,889
mmalwa ba neng ba na le bothata bona ba ile ba ingodisa
bakeng sa teko e neng e le ya pele Univesithing ya Essex.

356
00:36:28,889 --> 00:36:35,537
Ka bomalimabe, teko e entsoeng tlas'a Elaine
Fox e bile mosebetsi oa ho qetela tabeng ena.

357
00:36:39,673 --> 00:36:42,475
U tlameha ho kena ka phaposing e sirelelitsoeng.

358
00:36:42,475 --> 00:36:49,852
U kena moo ka nako e batlang e le khutšoanyane, 'me mast e ba teng
metsotso e 10, e tima metsotso e 10, ebe e boela e ba teng hape

359
00:36:49,852 --> 00:36:54,532
metsotso e 10 – ebe u ka bona hore na ua e hlokomela kapa che.

360
00:36:54,532 --> 00:37:02,486
Mme ka kena ka phaposing mme ka ba bolella hore nke ke
ka kgona ho bolela hore na mast e hotetse kapa e tima.

361
00:37:02,486 --> 00:37:07,138
Hobaneng ho le joalo? Hobane kutloisiso ea bona ea
hore na ba ka arabela joang ho eona e fosahetse.

362
00:37:07,138 --> 00:37:14,286
Ho batho ba bangata, ha se hore o mpa o
bulela mast, ebe ba re, "Ao, kea utlwa seo."

363
00:37:16,828 --> 00:37:22,191
Ebe ba theola seile, 'me motho o re: "A, joale
ke ikutloa hantle hape." Ha e sebetse joalo.

364
00:37:22,191 --> 00:37:28,454
Ke na le feberu ea lehola, 'me ha ke kena tšimong e kang
ena, ho nka nakoana pele ke utloa litlamorao tsa eona.

365
00:37:28,454 --> 00:37:32,559
Empa ho nka nako e telele pele ke se ke sa
e utlwe, pele ke se ke sa amehe ke yona.

366
00:37:32,559 --> 00:37:37,034
Leha nka tlosoa tšimong ea joang bo omileng, ke ntse ke tla
utloa ho hong kamora lihora tse mashome a mabeli a metso e mene.

367
00:37:37,034 --> 00:37:41,683
Ho se mamelle motlakase ho iponahatsa ho batho
ba bangata ka tsela e batlang e tšoana le ena.

368
00:37:41,683 --> 00:37:46,297
Mokhoa oo sehlopha se neng se hlophisitse teko ka oona o ne o
bolela hore ho ne ho tla batla ho se khonehe

369
00:37:46,297 --> 00:37:50,520
hore Brian le baithaopi ba bang ba paka hore
ba ne ba tšoeroe ke ho se mamelle motlakase.

370
00:37:50,520 --> 00:37:54,541
Ho ne ho bonahala ho sa tsotellehe, kaha
sehlopha se ne se entse qeto e sa hlaloseheng

371
00:37:54,541 --> 00:37:56,946
ea ho hana mofuta ofe kapa ofe oa tlhahlobo.

372
00:37:56,946 --> 00:38:00,809
Ka lehlakoreng le leng, ho bonahala eka
batho ba ameha ka lintho tse fapaneng.

373
00:38:00,809 --> 00:38:07,166
Ke na le kutlo ho mehala ea mohala ea 3G, mohlala mehala ea
GSM. Ho na le phapang kamoo modulation e sebetsang kateng.

374
00:38:07,166 --> 00:38:12,999
Ha ke na bonnete hore na ba nepile ha ba re ba na le kutlo e
khethehileng, empa haeba u na le mohlala o itseng,

375
00:38:12,999 --> 00:38:18,499
ho utlwahala ho pepesa batho ba phuputsong ya
hao hantle ho sesupo seo ba reng ba arabela ho sona.

376
00:38:18,499 --> 00:38:23,724
Haeba, mohlala, o na le motho eo kamehla a amehang habonolo ke
Wi-Fi empa eseng ke mehala ea letsoho – haeba motho ea

377
00:38:23,724 --> 00:38:28,304
joalo a teng – joale ho molemo ho etsa bonnete ba hore
seo a pepesetsoang sona ke Wi-Fi eseng mehala ea letsoho.

378
00:38:28,304 --> 00:38:31,689
Etsoe, o batla ho paka hore ba arabela seo ba se ipolelang.

379
00:38:31,689 --> 00:38:34,773
Mme mefuta ena ya diphapano ha e a ka ya etswa mona.

380
00:38:34,773 --> 00:38:41,425
Ha e le hantle, ha o ne o re o angoa ke motlakase ka
tsela e itseng, e ne e le hobane o ne o le karolo ya taba eo.

381
00:38:41,425 --> 00:38:48,860
Lebaka le leng leo ke neng ke nahana hore ho bohlokoa haholo e
ne e le hore ke ne ke thusa batho ba sa mamelleng motlakase.

382
00:38:48,860 --> 00:38:55,157
Mme dikgweding tse mmalwa pele ho moo, ruri ke ne ke etetse
mosadi mong – ya neng a nahana hore mmele wa hae o angoa habonolo

383
00:38:55,157 --> 00:39:00,648
ke motlakase – mme ke ne ke le teng feela ho leka ho mo
thusa; ho hlalosetsa hore na ho angoa ke motlakase ke

384
00:39:00,648 --> 00:39:03,871
eng le hore na ke eng se ka tswang se baka bothata ba hae.

385
00:39:03,871 --> 00:39:09,158
Ka bokgutshwanyane, ho ile ha hlaka hore mosadi enwa
o ne a na le bothata, empa o ne a se na bothata ba

386
00:39:09,158 --> 00:39:12,545
ho ameha ke motlakase. Ruri o ne a se na bothata boo.

387
00:39:12,545 --> 00:39:17,166
Empa nakong ea moqoqo oa rona, ke ile ka hlokomela
hore o ne a ingoliselitse lithuto tsa Essex ho

388
00:39:17,166 --> 00:39:22,014
fumana hore na o na le bothata ba ho ameha ke motlakase.

389
00:39:22,014 --> 00:39:29,411
Pelo ea ka e batlile e ema. Mona ke motho ea sa angoeng ke
motlakase, 'me motho enoa o ingolisitse Univesithing ea Essex.

390
00:39:29,411 --> 00:39:32,919
Mme Essex o mpolella hore ha ba na mekgwa efe kapa efe ya diteko!

391
00:39:32,919 --> 00:39:38,716
Seo ba hlileng ba se fumaneng – mme sena se thehilwe hodima
mongolo wa moqoqo ka boona – ke tla se akaretsa ka mantswe a ka.

392
00:39:38,716 --> 00:39:44,791
Ho bolelwa hore, ho latela boemo ba karabelo eo ba e
lebelletseng, ba tla hloka bankakarolo ba ka bang 132

393
00:39:44,791 --> 00:39:49,016
phuputsong ya bona ho bontsha phello e bonahalang ka dipalopalo.

394
00:39:49,016 --> 00:39:55,334
Ka batho ba bangata hakana, ba tla hloka datha e ngata bakeng sa
diphuputso tsa bona hore ba tle ba fihlele qeto ya hore sehlopha

395
00:39:55,334 --> 00:39:58,632
sena se bonahala se le bonolo ho ameha ho feta sehlopha seo.

396
00:39:58,632 --> 00:40:03,344
Ba fumane batho ba 44. Sena se ne se bolela hore, ho tloha
qalong, ba ne ba fumane feela karolo ea boraro ea data eo ba neng

397
00:40:03,344 --> 00:40:05,140
ba lebelletse hore ka eona ba ka fumana letho leha e le lefe.

398
00:40:05,140 --> 00:40:09,135
Sephetho e bile hore ba fumane kotsi e neng e le
bohlokoa ho ya ka dipalopalo, eo leha ho le

399
00:40:09,135 --> 00:40:11,733
jwalo e neng e se e bonahala ho tswa dipalopalong.

400
00:40:11,733 --> 00:40:17,522
Ho batho bohle ba itseng ba na le kutlo, sena se ne
se boetse se totobetse ka bohlokoa bo ka bang 90%.

401
00:40:17,522 --> 00:40:23,860
Kahoo, moedi oo pampiri ya saense e nahanang
hore ntho e itseng e bohlokwa ka dipalopalo ke 95%.

402
00:40:23,860 --> 00:40:27,789
Haeba boemo bona ba bonnete bo sa fihlellwe, ha ho
nkoe e le ketsahalo ya dipalopalo. E ka ba

403
00:40:27,789 --> 00:40:30,314
ketsahalo e itlelang feela, lehlohonolo kapa ntho e nngwe.

404
00:40:30,314 --> 00:40:36,255
Ba ne ba na le bonnete ba 90% hore kotsi e tla eketseha,
mme ehlile e haella ho fihlela letšoao le hlollang leo ho

405
00:40:36,255 --> 00:40:39,384
lona e nkang e le ketsahalo e nang le bohlokoa lipalopalo.

406
00:40:39,384 --> 00:40:43,975
Ka hona, taba e ile ya hlokomolohuwa ka mantswe a
reng, "Sena se bontsha hore batho ha ba na

407
00:40:43,975 --> 00:40:47,862
kutlwelobohloko." Empa ntlha e ne e se yona eo ho hang.

408
00:40:47,862 --> 00:40:52,753
Ho pepesehela mefeng kamehla ho siile
matšoao ho ba bangata ba neng ba le tekong.

409
00:40:52,753 --> 00:40:57,680
Ba bang ba ile ba kula haholo hoo
ba ileng ba tlameha ho tsoa tekong.

410
00:40:57,680 --> 00:41:05,039
Brian o ile a tswela pele ho utlwa ditlamorao
tsa teko nako e telele kamora hore a tlohe Essex.

411
00:41:05,039 --> 00:41:09,976
Ke entse colonoscopy ea ka ea pele lilemong tse
supileng tse fetileng, ea bobeli lilemong tse 'ne tse

412
00:41:09,976 --> 00:41:12,758
fetileng, 'me ea boraro hoo e ka bang selemong se fetileng.

413
00:41:12,758 --> 00:41:19,634
Tsohle di lokile ho nna. Tsohle di lokile ho
nna. E, o hakantse: ke na le mofets'e wa mala.

414
00:41:22,700 --> 00:41:29,457
Kahoo, ho tloha lekhetlo la pele ke qeta ke il'o fihlela
nako eo ke il'o ntšoa mala, e bile lilemo tse supileng hantle.

415
00:41:29,457 --> 00:41:35,724
Ha ke botsa ngaka hore na ho nka nako e kae hore
mofets'e ona o hola, e ile ea araba, "Lilemo tse supileng."

416
00:41:35,724 --> 00:41:42,226
Kahoo o ka latela nako eohle eo ke neng ke le Essex,
mme ho bile le ketsahalo e le 'ngoe pele ho moo eo

417
00:41:42,226 --> 00:41:47,198
ke neng ke tsoa mali, mali a qalileng mofetše oa mala.

418
00:41:51,159 --> 00:41:57,234
Teko e hlolehileng hakaale e ka phahamisetsoa
joang e le "phuputso e tšepahalang" e joalo?

419
00:41:57,234 --> 00:42:00,160
Hobaneng sehlopha se nang le boiphihlelo bo
boholo hakaale se ka etsa liphoso tse kang tsena

420
00:42:00,160 --> 00:42:04,553
tsa motheo le tse bonahalang mosebetsing oa sona?

421
00:42:04,553 --> 00:42:09,665
Na e ka ba le kamano le ba faneng ka lichelete?

422
00:42:11,518 --> 00:42:19,440
Teko ea Essex ke e 'ngoe ea letoto la
liteko tse tšehelitsoeng ka lichelete ke MTHR.

423
00:42:19,440 --> 00:42:26,055
Khamphani ena e tsamaiswa ebile e tshehetswa ka
ditjhelete ke indasteri ya mehala ya letsoho ka boyona.

424
00:42:26,055 --> 00:42:30,748
A o ka mpolella hore na MTHR ke eng le
hore na e tšehetsoa ka lichelete joang?

425
00:42:30,748 --> 00:42:38,579
E, lenaneo la MTHR le tsheheditswe ka ditjhelete ka kopanelo ke
mmuso wa Borithane le indasteri ya mehala ya thekeng, mme

426
00:42:38,579 --> 00:42:49,405
le etsetswa ho etsa diphuputso ka ditlamorao tse ka bang
kotsi bophelong tse amanang le theknoloji ya mehala ya thekeng.

427
00:42:49,405 --> 00:42:54,373
Sehlooho sa rona, ea tšehetsang liphuputso
tsa saense ka lichelete, ke taba e hlokolosi.

428
00:42:54,373 --> 00:42:59,289
Ke tseba bo-ramahlale ba bangata ba tshwanang le nna, ba ha ba
fumana phuputso e ntjha eo ba lokelang ho e bala,

429
00:42:59,289 --> 00:43:06,060
ba qalang ka ho sheba leqepheng le ka morao ho
bona hore na e tsheheditswe ka ditjhelete ke mang.

430
00:43:06,060 --> 00:43:10,647
Na u nahana hore ho ka ba le khohlano ea lithahasello mabapi
le tšehetso ea lichelete e tsoang indastering ea mehala ea

431
00:43:10,647 --> 00:43:14,080
letsoho ha ho tluoa liphuputsong tsa litlamorao tse kotsi?

432
00:43:14,080 --> 00:43:19,307
Hantle, ehlile ho na le dikgohlano tse ka bang teng
tsa dithahasello, mme ke ka lebaka leo lenaneo la

433
00:43:19,307 --> 00:43:24,169
dipatlisiso la mofuta ona le tlamehang ho laolwa ka hloko.

434
00:43:24,169 --> 00:43:30,528
Ke sebeditse haholo le indasteri ya dikgokahanyo hobane
ke hlophisa mosebetsi wa dikgokahanyo ke le moemedi

435
00:43:30,528 --> 00:43:34,220
mona, kahoo ke na le nako e telele ke bua le batho bana.

436
00:43:34,220 --> 00:43:40,493
Ke nahana hore ba ka rata ho ba le boikemelo, empa sepheo sa bona
se seholo ke phaello, haholo-holo 'marakeng oo ba qothisanang

437
00:43:40,493 --> 00:43:44,988
lehlokoa ho oona bakeng sa karolo ea mmaraka,
kahoo ba ka tšehetsa liphuputso ka lichelete,

438
00:43:44,988 --> 00:43:47,680
empa ba tšoana haholo le indasteri ea meriana.

439
00:43:47,680 --> 00:43:52,281
Ho hlakile hore ba hira batho ba
seng ba le ka lehlakoreng la bona.

440
00:43:52,281 --> 00:43:55,359
Bo-ramahlale ha se linaleli tsa
pop; ha ba fumane chelete e ngata.

441
00:43:55,359 --> 00:43:59,941
Ba na le matlo ao ba lokelang ho a lefella,
ba na le malapa ao ba lokelang ho a hlokomela.

442
00:43:59,941 --> 00:44:03,991
Ke mang ea ka ba nyatsang haeba
ba fihlela liqeto tse fosahetseng?

443
00:44:03,991 --> 00:44:09,603
O ke ke wa fumana mosebetsi o mong, bonyane eseng moo.

444
00:44:09,603 --> 00:44:16,897
Ho na le likhatello tsa kelello, leha ho se na khatello ea sebele,
tse ka bang teng kapa tsa se be teng maemong a motho ka mong.

445
00:44:16,897 --> 00:44:24,749
Empa kgatello ya kelello ya ho ikamahanya le ho kgahlisa
mokgatlo o ba tshehetsang ka ditjhelete, ruri e bapala karolo.

446
00:44:24,749 --> 00:44:26,249
Na u ikutloa u tlamehile?

447
00:44:26,249 --> 00:44:30,547
E, motho o ikutloa a tlamehile. Motho o ikutloa a tlamehile.

448
00:44:30,547 --> 00:44:38,804
Ho na le lipalopalo tse tiileng haholo tse bontšang hore ha ho
tluoa litlamoraong tsa masimo a motlakase le makenete, liphuputso

449
00:44:38,804 --> 00:44:45,964
tse tšehelitsoeng ka lichelete ke lik'hamphani tsa litšebeletso,
ke hore, indasteri ea motlakase kapa indasteri

450
00:44:45,964 --> 00:44:52,043
ea seea-le-moea kapa indasteri ea mehala ea
letsoho, li tšehelitsoe ka lichelete ke tsona.

451
00:44:52,043 --> 00:44:55,451
Dithuto tsena hangata di na le diphetho tse mpe haholo.

452
00:44:55,451 --> 00:44:58,773
Ka lehlakoreng le leng, lithuto tse
tšehelitsoeng ka lichelete ka boikemelo ka har'a

453
00:44:58,773 --> 00:45:02,131
liunivesithi le tse ling, hangata ha li joalo.

454
00:45:03,819 --> 00:45:07,409
Ke lefapha la dipatlisiso le qholotsang.

455
00:45:07,409 --> 00:45:14,068
Ha ho bonolo ho etsa liphuputso tsa mofuta ona, mme ka
lebaka la meeli ea liphuputso tse amang batho, ha ho

456
00:45:14,068 --> 00:45:17,908
mohla ho tla ba le tikoloho e phethahetseng ea liphuputso.

457
00:45:17,908 --> 00:45:21,408
Ho tla dula ho ena le dithibelo.

458
00:45:26,367 --> 00:45:30,898
Na ona ke mokulo oa 'nete? E, ruri, ke ona.

459
00:45:30,898 --> 00:45:37,518
Hajoale, WHO e bolela hore sena ke nnete le
hore matšoao a ka ba mabe haholo le ho koafatsa.

460
00:45:37,518 --> 00:45:42,701
Dipalo tse amanang le ho ba bonolo
haholo ho motlakase di ka ba 2–3%.

461
00:45:42,701 --> 00:45:47,272
Bana ke batho bao maphelo a bona
a amehileng haholo ke boemo bona.

462
00:45:47,272 --> 00:45:52,740
Empa jwalo ka ha ke boletse pejana, batho
kaofela ba arabela ho yona ho ya boemong ba disele.

463
00:45:52,740 --> 00:45:57,371
Sena se bolela hore ditlamorao bakeng sa tsamaiso
ya bophelo bo botle di ka ba kgolo haholo haeba

464
00:45:57,371 --> 00:45:59,736
sena se sa nkwe ka botebo kapa se sa elwe hloko.

465
00:45:59,736 --> 00:46:03,839
Mme palo ya batho ba nang le ho se mamelle
motlakase ho bobebe kapa ho mahareng, mohlomong e phahame

466
00:46:03,839 --> 00:46:07,473
haholo ho feta kamoo re neng re nahana kateng pele.

467
00:46:09,742 --> 00:46:16,228
Leha WHO e ananela bothata ba ho se mamelle motlakase,
Sweden ke naha e le nngwe feela e thusang ba

468
00:46:16,228 --> 00:46:21,754
amehileng. Hona jwale, 2.5–3% ya baahi ba fumana phekolo teng.

469
00:46:21,754 --> 00:46:25,144
Hoo ho bolela'ng ho rona?

470
00:46:25,144 --> 00:46:33,823
E bua ka rekoto ea kasete ea khokahano ea teko lipakeng tsa
mohala o tloaelehileng le sesebelisoa se ikhethang sa mohala.

471
00:46:33,823 --> 00:46:37,627
Molumo oa mohala – 'me ke katleho e kholo ruri!

472
00:46:37,627 --> 00:46:41,571
Hobane ke ntho e 'ngoe ho fetisa moqoqo, empa
ke ntho e fapaneng ka ho felletseng ho fetisa

473
00:46:41,571 --> 00:46:43,873
tlhahisoleseding e nepahetseng ea dijithale.

474
00:46:43,873 --> 00:46:48,000
Hona joale ho latela nomoro e tobileng ea
setsi sa lipatlisiso se Chelmsford (Essex,

475
00:46:48,000 --> 00:46:51,750
Engelane), se ntlafalitseng theknoloji ena ka botlalo.

476
00:46:51,750 --> 00:46:54,604
Liz Charnock o lokela ho ba ka lehlakoreng le leng.

477
00:46:54,604 --> 00:47:01,392
Ka ho hlahisoa ha mehala ea letsoho lilemong tsa bo-1980, ho
ile ha hlokahala marang-rang a li-antenna bakeng sa tsona.

478
00:47:01,392 --> 00:47:07,845
Ho tloha ka nako eo, lik'hamphani tsa likhokahano li
hlomme litšiea tse fetang limilione tse 5 lefatšeng ka bophara.

479
00:47:07,845 --> 00:47:13,961
Ba motlotlo ho tlatsa moya ka maqhubu a microwave, ha ba
so etse phuputso le ha e le e le 'ngoe ho netefatsa

480
00:47:13,961 --> 00:47:18,605
hore ho ke ke ha e-ba le tšenyo ea nako e telele bophelong.

481
00:47:18,605 --> 00:47:23,096
Li hahilwe ntle le ho qala ka ho netefatsa hore li bolokehile.

482
00:47:23,096 --> 00:47:25,615
Kea leboha ka thuso ea hau.

483
00:47:42,930 --> 00:47:44,719
Ha ho monate ho hang, akere?

484
00:47:44,719 --> 00:47:48,388
E, hape e dula e le teng kamehla,
ntho e hlahellang ke hore ha e eme.

485
00:47:48,388 --> 00:47:54,294
E ntsha mahlaseli kamehla – a tswa ho ditshiya
– haeba o ka bona ditshiya, o a ameha ke ona.

486
00:47:54,294 --> 00:47:59,275
Ha e le hantle, le ha e se joalo, o ntse o pepesetsoa ho eona
sebakeng sena, kaha e phunyeletsa marako a konkreite le lintho

487
00:47:59,275 --> 00:48:02,051
tse ling. E fokotseha hanyenyane feela, empa ke hanyenyane feela.

488
00:48:02,051 --> 00:48:07,012
Ho tloha limithara tse 200 ho isa ho tse 300 ho
tloha tšieeng, o lula o le tlas'a kotsi ea eona.

489
00:48:07,012 --> 00:48:11,720
Ha o ka e utlwa, e fetola tsohle. E. Ho
ne ho tla ba joang ha o ne o ka e bona?

490
00:48:16,285 --> 00:48:19,920
E ka ba jwaloka ho bona mosi wa ditoropo letsatsi le letsatsi.

491
00:48:31,707 --> 00:48:38,161
Ka mosi oa maqhubu a entsoeng ke batho o lulang o re
pota-potile, 'me ho sa hlahlojoe polokeho ea 'ona – na ke

492
00:48:38,161 --> 00:48:43,688
makatsoa hore 'mele oa motho o qala ho arabela ho oona?

493
00:48:43,688 --> 00:48:47,891
E ne e le lilemo tse ka bang 10 tse
fetileng. Ke ne ke le lilemong tsa ka tsa bo-30.

494
00:48:47,891 --> 00:48:53,300
Ha ho na motho ea nang le mofetše oa matsoele lelapeng la ka
ho fihlela joale. Ke ne ke phela ka bophelo bo botle haholo.

495
00:48:53,300 --> 00:48:59,511
Ke phetse pela palu ea mohala ka lilemo
tse ngata, lilemo tse supileng ka nako eo.

496
00:48:59,511 --> 00:49:02,628
O ne a eme bohōle ba limithara tse 100 ho tloha lapeng la ka.

497
00:49:02,628 --> 00:49:08,531
Ka lilemo tse ngata, ke bile le matšoao a neng
a sa amane le li-mast, hobane ka nako eo ke

498
00:49:08,531 --> 00:49:13,019
ne ke sa tsebe letho ka ho angoa ke motlakase.

499
00:49:13,019 --> 00:49:20,472
Ke ne ke tsekela, ke na le mathata a boroko, hlooho e opang,
mahlaba a hlabang ka hloohong, mme ke ne ke atisa ho ea ho ngaka.

500
00:49:20,472 --> 00:49:26,609
Ke ile ka bolelloa hore ke khatello ea maikutlo kapa
vaerase. Eaba, ka tšohanyetso, ke fumanoa ke na le mofetše oa

501
00:49:26,609 --> 00:49:32,793
matsoele. E bile tšabo e kholo ka ho fetisisa bophelong ba ka.

502
00:49:32,793 --> 00:49:41,432
Qalong, ke ne ke nahana hore ke bile bomadimabe
feela, hore ke phoso ea ka. Eaba kalafo ea qala.

503
00:49:41,432 --> 00:49:47,300
Mme ka kopana le baahisani ba bang moo
sepetlele – ke ne ke dula motseng o monnyane haholo.

504
00:49:47,300 --> 00:49:52,501
Mme hape ke ile ka kopana le baahisani bana, basadi ba batjha –
ke ne ke le monyane ho bona kaofela, ke le dilemong tsa

505
00:49:52,501 --> 00:49:57,915
ka tsa mashome a mararo, ba bang ba le dilemong tsa
bona tsa mashome a mane kapa tsa mashome a mahlano a pele.

506
00:49:57,915 --> 00:50:02,196
Re ne re le bahlano moo, kaofela ka nako e
le 'ngoe nakong ea likhoeli tse tšeletseng,

507
00:50:02,196 --> 00:50:06,836
re fumanoe re e-na le mofetše oa matsoele.

508
00:50:06,836 --> 00:50:10,975
Ho ne ho e-na le matlo a 18 feela motseng oa rona, a
neng a pota-potile tšupa-mohala ea mehala ea letsoho.

509
00:50:10,975 --> 00:50:14,058
Kahoo Eileen o ile a etsa qeto ya ho qala
phuputso ho bona hore na le ba bang ba ne ba ntse ba

510
00:50:14,058 --> 00:50:16,249
tshwenngwa ke bokudi ba tlang ka tshohanyetso.

511
00:50:16,249 --> 00:50:23,350
Sephetho se ile sa re tsitsinye. Batho ba bangata ba ile
ba tlaleha matšoao a tšoanang ao ke neng ke ntse ke tšoeroe

512
00:50:23,350 --> 00:50:26,235
ke ona ka lilemo tse ngata. Hlooho e opang, le tšisibalo.

513
00:50:26,235 --> 00:50:30,506
Empa ho ne ho boetse ho e-na le basali ba bang ba bacha motsaneng
ba neng ba e-na le mathata a ho tsoala le mekhahlelo

514
00:50:30,506 --> 00:50:34,814
ea pele ea mofetše oa molomo oa pōpelo – kapa
mosali ea neng a e-na le maqhutsu a mofetše oa matsoele.

515
00:50:34,814 --> 00:50:39,095
Mme ho ne ho ena le mefuta e meng ya kankere sebakeng seo.

516
00:50:39,095 --> 00:50:46,960
Moahisani, ea neng a le lilemo li 51 feela, o ile
a tšoaroa ke lefu la motor neurone 'me ka masoabi a

517
00:50:46,960 --> 00:50:51,930
hlokahala. Ha ke bua 'nete: ke lefu le tšabehang.

518
00:50:56,289 --> 00:51:00,851
E ame batho ba 77 ba tsoang matlong ana.

519
00:51:05,143 --> 00:51:12,676
E, ho hakanngoa hore ke 70% ea ba bileng le litlamorao
tsa 'mele ho theosa le lilemo – mathata a ho robala,

520
00:51:12,676 --> 00:51:16,993
lekwageswa la letlalo, maqhutsu a matsoele kapa mofetše.

521
00:51:16,993 --> 00:51:22,415
E, e bile le tšusumetso e kholo ho batho ba motseng ona.

522
00:51:22,415 --> 00:51:26,399
Ke nahana hore ke bothata bo boholo ba lefats'e ka bophara.

523
00:51:26,399 --> 00:51:29,775
Ho tloha ka nako eo re fumane hore ha re e-s'o
be sehlopha se le seng feela sa batho ba nang

524
00:51:29,775 --> 00:51:31,237
le mofetše haufi le tšiea ea mehala ea mohala.

525
00:51:31,237 --> 00:51:33,862
Ho na le meqoqo e mengata ea kankere haufi le lipalo.

526
00:51:33,862 --> 00:51:37,888
Re ile ra sebetsa le rasaense sebakeng sa mosebetsi,
moo re ileng ra hlahloba mefuta e meng ea mehlaka e

527
00:51:37,888 --> 00:51:40,017
neng e qetile nako e telele e eme libakeng tse ling.

528
00:51:40,017 --> 00:51:45,699
Mme re ile ra etsa diphuputso tse ding hape
mme ra fumana sekgahla se phahameng sa kankere.

529
00:51:53,076 --> 00:52:00,164
Ka mehala e mengata hakana ea selefouno le mehlala, le indasteri
ea mehala ea selefouno e jang libilione tse ngata, motho a ka

530
00:52:00,164 --> 00:52:04,738
tšepa hore joale ho thehiloe lekala le tiileng
la mmuso, bolaoli bo tiisang hore indasteri

531
00:52:04,738 --> 00:52:09,341
ea likhokahano e bolokehile tabeng ea phetiso.

532
00:52:09,341 --> 00:52:14,569
Motho ea behang meeli e thata e sireletsang
sechaba – motho ea tiisang hore seo re

533
00:52:14,569 --> 00:52:19,748
pepesetsoang sona se bolokehile ka ho feletseng.

534
00:52:19,748 --> 00:52:27,716
Ka bomalimabe, ha ho letho le
jwalo. Seo re nang le sona ke ICNIRP.

535
00:52:27,716 --> 00:52:33,093
ICNIRP e thehilwe Europe dilemong tse ka bang 20
tse fetileng ho ithuta ka mahlaseli a sa ionising.

536
00:52:33,093 --> 00:52:39,340
Ke Komiti ea Machaba ea Tšireletso khahlanong le Mahlaseli a sa
Ionising, 'me mosebetsi oa eona ke ho hlahloba lingoliloeng

537
00:52:39,340 --> 00:52:42,660
tsohle tse phatlalalitsoeng le ho li akaretsa ka bokhutšoanyane:

538
00:52:42,660 --> 00:52:45,957
Ke seo saense e se buang ka tieo.

539
00:52:45,957 --> 00:52:52,608
Ha o ka kena ka ho kgetha. O a memelwa ho
kenela haeba o le e mong wa batho ba kgethilweng.

540
00:52:52,608 --> 00:52:58,133
Kahoo, kamehla ho laolwa ke
indasteri, hobane ke moo metso e leng teng.

541
00:52:58,133 --> 00:53:03,779
Ho lokile. Kahoo, re na le tekanyetso eo ba e behileng, e
amohetsweng ke dinaha tse ngata tsa Yuropa, mme

542
00:53:03,779 --> 00:53:09,568
ke ntho e kgothaletswang ke Khomishene ya Yuropa
ka boyona, ho kenyeletswa le sehlopha sa ditsebi.

543
00:53:09,568 --> 00:53:14,220
Leha ho le jwalo, ditataiso tsena di thehilwe hodima
mekgwa ya kaho eo re tsebang hore e na le kamano ya

544
00:53:14,220 --> 00:53:16,568
sesosa le sephetho le mahlaseli a maqhubu a phahameng.

545
00:53:16,568 --> 00:53:21,792
Boemo bo le bong feela bo teng hajoale mabapi le matla a re
potileng ka maqhubu ao, joalo ka mahlaseli a tsoang mehala ea

546
00:53:21,792 --> 00:53:27,059
thekeng, litšiea tsa mehala ea thekeng le mehala e se nang mohala
– ka mantsoe a mang, lisebelisoa tsohle tse fapaneng tsa

547
00:53:27,059 --> 00:53:32,473
puisano tseo re li sebelisang letsatsi le letsatsi – bo
tšoana le boo re bo tloaetseng ho tsoa li-ovene tsa microwave.

548
00:53:32,473 --> 00:53:38,751
Ha re sebedisa matla a lekaneng mme re a tsepamisa sebakeng se
senyenyane ka ho lekana, re futhumatsa dithishu, ebe re futhumatsa

549
00:53:38,751 --> 00:53:43,181
ntho e nngwe le e nngwe e nang le metsi ka tekanyo e itseng.

550
00:53:43,181 --> 00:53:47,791
Ha ho le e 'ngoe ea litataiso tsa hajoale e amanang
le tšenyo e sa foleng ea bophelo bo botle kapa

551
00:53:47,791 --> 00:53:50,682
mofetše. Ha ho le e 'ngoe ea tsona, le e 'ngoe ha e eo.

552
00:53:50,682 --> 00:53:54,414
Kaofela ha tsona li etselitsoe ho hlahisa litlamorao tsa
mocheso kapa litlamorao tsa hang-hang tse kang ho hlaba ha

553
00:53:54,414 --> 00:53:56,686
letlalo kapa ho thothomela ha lintši kapa ntho e tšoanang.

554
00:53:56,686 --> 00:54:00,809
Ha ho motho ea ka tsebang kotsi ea nako e telele bophelong.

555
00:54:00,809 --> 00:54:04,924
Kahoo o nahana hore ba ka tlase ho dilemo
tse 40 ha ba na bohlokwa, ha ho na moelelo...

556
00:54:04,924 --> 00:54:10,910
Ha ho na moelelo. Ha ho na morero wa ho sireletsa
kgahlanong le tshenyo ya bophelo bo botle ya nako e telele.

557
00:54:10,910 --> 00:54:16,722
ICNIRP ke... hantle-ntle, ICNIRP ha e na moelelo ho hang.

558
00:54:16,722 --> 00:54:23,046
Ka mohlala: Haeba o batla ho netefatsa hore ha ho na
motho ya fetang lebelo le behilweng sekolong, beha

559
00:54:23,046 --> 00:54:28,046
lebelo le behilweng ho dikilometara tse 10,000 ka hora.

560
00:54:28,046 --> 00:54:32,957
Ka tsela eo, bohle ba tla e latela mme ha ho
motho ya tla kganna ka lebelo le feteletseng.

561
00:54:32,957 --> 00:54:39,918
O ka feta sekolo ka lebelo la 999
km/h mme o ntse o ikobela "moedi".

562
00:54:39,918 --> 00:54:46,105
Komiti ya boeletsi ha e so fuwe mosebetsi wa ho
hlahloba bopaki bo amanang le tshireletso ya setjhaba.

563
00:54:46,105 --> 00:54:54,175
Kahoo ICNIRP e teng feela ho netefatsa seo e leng nnete ka
100%, 'me eng kapa eng e seng nnete ka 100% ha se taba ea eona.

564
00:54:54,175 --> 00:55:00,920
Ke nnete. Ba tla bua ka yona, ba tla akaretsa se
teng, se se nang teng le se ntseng se hloka ho fumanwa.

565
00:55:00,920 --> 00:55:05,979
Mme ho ile ha fella moo. Ba tlohela taba moo. Ha ho dikgothaletso
– letho, hobane ha ba bone e le boikarabelo ba bona.

566
00:55:05,979 --> 00:55:10,821
Hoo e ka bang dinaha tsohle di ipehela meedi
ya tsona ya kamoo maqhubu a radio a ka angoang

567
00:55:10,821 --> 00:55:13,241
ke setjhaba, ho latela ditataiso tsa ICNIRP.

568
00:55:13,241 --> 00:55:15,576
Litaelo tsa ICNIRP ha li amane le tšenyo ea
bophelo bo botle ea nako e telele e bakoang ke

569
00:55:15,576 --> 00:55:16,768
ho pepesehela theknoloji ea maqhubu a radio.

570
00:55:16,768 --> 00:55:18,425
Tloo, ke tla leka ho letsa.

571
00:55:18,425 --> 00:55:22,132
Ha o leka ho letsetsa motho, ho batla ho
dula ho etsahala hore phetiso ya maqhubu a

572
00:55:22,132 --> 00:55:24,424
phahameng e qale ho ya mahlakoreng ka bobedi.

573
00:55:24,424 --> 00:55:27,226
Ho lokile, ha re e leke. Oho, jwale!

574
00:55:27,226 --> 00:55:31,943
Hang ha e hokahana; ke mokgwa wa ho
bitsa, ke seo mohala wa letsoho o se etsang.

575
00:55:31,943 --> 00:55:36,656
Ana ke maqhubu a tlohang fonong ea ka ea selefouno ho
ea seteisheneng sa motheo 'me a fetisetsoa ho tloha moo?

576
00:55:36,656 --> 00:55:41,577
Ha e le hantle ke sona seo mohala wa hao wa letsoho o se
etsang ka nako tsohle ha o fumana lets'oao mme o o sebedisa.

577
00:55:41,577 --> 00:55:42,682
Ho tshabeha.

578
00:55:42,682 --> 00:55:46,421
Mme fono ya hao ya selefouno e hlile e fetisetsa
sena ka hloohong ya hao ka nako tsohle ha o

579
00:55:46,421 --> 00:55:50,867
letsetsa seteishene sa motheo mme o sebedisa fono ya hao.

580
00:55:50,867 --> 00:56:02,322
Lihanyana tsa letsoho

581
00:56:06,533 --> 00:56:14,889
Ho thata ho nahana ka sesebelisoa sa theknoloji se kentseng
maphelong a rona ka potlako e kang ea mohala oa letsoho.

582
00:56:14,889 --> 00:56:19,975
Dilemo tse mashome a mabedi a metso e mehlano tse
fetileng, e ne e nkuwa e le ntho e sa reng letho feela.

583
00:56:21,810 --> 00:56:26,320
Mehleng ena, batho ba libilione tse 4 ba na le e le 'ngoe.

584
00:56:27,967 --> 00:56:32,615
Ka kakaretso, bana ba fumana mohala oa
bona oa pele oa letsoho ha ba le lilemo li 8.

585
00:56:36,764 --> 00:56:43,771
Lifono tsa selefouno li sebetsa ka ho fetisa le ho
amohela maqhubu a microwave ho tloha seteisheneng sa motheo.

586
00:56:43,771 --> 00:56:49,912
Ha o bapisa mohala oa letsoho le tsebe ea hau,
boko ba hau bo qobelleha ho pepesehela maqhubu ana.

587
00:56:51,593 --> 00:56:55,381
Na boko bo arabela tšusumetsong ena?

588
00:56:55,381 --> 00:57:01,764
Phuputso e ncha ea Amerika e bontša hore sena ke 'nete ka sebele.

589
00:57:01,764 --> 00:57:05,295
Ngaka Nora Volkow o entse phuputso ena.

590
00:57:05,295 --> 00:57:10,834
Ngaka Volkow le sehlopha sa hae ba ile ba ithuta
batho ba 47 ba phetseng hantle ka selemo kaofela.

591
00:57:10,834 --> 00:57:15,371
Bankakarolo ba ne ba e-na le mehala ea letsoho
litsebeng tsa bona tse letona le tse lets'ehali.

592
00:57:15,371 --> 00:57:19,381
E 'ngoe ea tsona e ne e sebetsa
empa e thotse, e 'ngoe e ne e tima.

593
00:57:19,381 --> 00:57:23,932
Ngaka Volkow o sebelisitse lisebelisoa tsa ho
nka litšoantšo tsa boko ho fumana hore na boko bo

594
00:57:23,932 --> 00:57:27,732
sebelisa khulose e kae nakong ea ho pepesehela.

595
00:57:30,756 --> 00:57:36,983
Ke sesupo se sebetsang haholo sa hore na ho na le
liphetoho tšebetsong ea boko tse ka bakoang ke

596
00:57:36,983 --> 00:57:43,500
sesebelisoa se tsosang – tabeng ena, mohala oa thekeng.

597
00:57:43,500 --> 00:57:50,982
Ha boko bo susumetsoa, bo sebelisa
khuloose, feela joalokaha koloi e sebelisa mafura.

598
00:57:50,982 --> 00:57:57,727
Ho ba tlas'a mohala oa thekeng ka metsotso e 15 ho amahanngoa le
keketseho ea tšebeliso ea tsoekere bokong, e

599
00:57:57,727 --> 00:58:03,304
leng se bontšang hore boko bo tsositsoe ke
maqhubu a seea-le-moea a mohala oa thekeng.

600
00:58:03,304 --> 00:58:08,227
Lehlakore le letona la boko, le neng le le haufi haholo le
antenna, le bontšitse keketseho e kholo ka ho

601
00:58:08,227 --> 00:58:14,035
fetisisa ea ts'ebetso ea metabolism ha ho
bapisoa le ha mohala oa thekeng o ne o timetsoe.

602
00:58:17,993 --> 00:58:25,242
Leha maqhubu a seea-le-moea a hlahisoang ke theknoloji ea
mehala ea thekeng ea sejoale-joale a le fokolang haholo,

603
00:58:25,242 --> 00:58:30,665
a na le matla a ho tsosa boko ba motho le ho ba le phello.

604
00:58:30,665 --> 00:58:36,302
Ha ho sebediswa mohala wa letsoho o le maemong a kgutso, teko ya
Ngaka Volkow e bontshitse hore boko ba motho bo bontsha karabelo

605
00:58:36,302 --> 00:58:41,760
ya metabolism ho maqhubu a mikrowawe a mohala wa letsoho.

606
00:58:41,760 --> 00:58:46,848
Ketsahalo ea metabolism e maemong a tlase
haholo ho feta moeli o lumelletsoeng ke molao.

607
00:58:46,848 --> 00:58:52,126
Ntho eo ba bangata ba reng ha e kgonehe.

608
00:58:54,925 --> 00:59:00,705
Mme karabelo e tlalehilweng ke Ngaka
Volkow ke ya bobedi ho feta ngongoreho e kgolo:

609
00:59:00,705 --> 00:59:09,420
Mokhoa oo mahlaseli ana a maikro-oone a monngoang ka
oona ke boko. Sena se ile sa tsejoa e le boleng ba SAR.

610
00:59:15,873 --> 00:59:19,565
SAR e emetse sekhahla se khethehileng sa monyo.

611
00:59:19,565 --> 00:59:30,128
Mme ke tekanyo ya hore na makhubu a seea-le-moea a monngoa
hakae ke 'mele oa motho ka nako e itseng le ka bolumo e itseng.

612
00:59:30,128 --> 00:59:36,839
Ke tekanyo ea phello ea mocheso eo sesebediswa sa ho
fetisa maqhubu a radio se nang le eona 'meleng oa motho.

613
00:59:38,880 --> 00:59:45,792
SAR e lekanngoa ka tsela e latelang.
Ho sebelisoa hlooho ea maiketsetso.

614
00:59:45,792 --> 00:59:50,690
E tšetsoe motsoako oa khulukosi o
neng o lokela ho emela boko ba motho.

615
00:59:50,690 --> 00:59:57,995
Sesebediswa sa teko se lekanya boholo ba
mahlaseli a microwave a kenellang ka hloohong ya mohlala.

616
00:59:57,995 --> 01:00:03,815
Boleng ba SAR bo ntan'o baloa ho
ipapisitsoe le hore na matla a hothiloeng ke a makae.

617
01:00:08,112 --> 01:00:13,395
Bakeng sa EU, moeli ke li-watt tse 2 ka kilogram
e le 'ngoe bakeng sa karolelano ea lisele ea 10g.

618
01:00:13,395 --> 01:00:18,929
Bakeng sa USA, ke 1.6 W/kg hodima karolelano ea 1 g ea lisele.

619
01:00:18,929 --> 01:00:29,291
US e na le moedi o thata ho feta oa EU, empa linaha tse ling
tse kang Australia le New Zealand li sebelisa meedi ea EU.

620
01:00:29,291 --> 01:00:33,956
Tse ling tsa mehala e tsebahalang haholo 'marakeng
li ntša mahlaseli a mangata haholo a microwave hoo

621
01:00:33,956 --> 01:00:38,042
boleng ba tsona ba SAR bo leng moeling o kaholimo-limo.

622
01:00:50,560 --> 01:00:54,710
Millimetara e 'ngoe le e 'ngoe ea lehata e thusa ho
sireletsa boko khahlanong le mahlaseli a microwave, 'me

623
01:00:54,710 --> 01:00:59,540
ka hona e fokotsa boleng ba SAR ba mohala oa thekeng.

624
01:00:59,540 --> 01:01:03,640
Bana ba fumana mohala oa bona oa pele oa
letsoho ba le lilemo li 8 ka karolelano.

625
01:01:03,640 --> 01:01:08,366
Lerapo la hlooho la ngoana ea lilemo li 8
le sesane haholo ho feta la motho e moholo.

626
01:01:08,366 --> 01:01:16,663
Motho a ka tšepa hore mehala ea mohala e
lekoa ka letlobo le tenya joaloka la ngoana.

627
01:01:16,663 --> 01:01:23,243
Hlooho ea SAM ke lehata le leholo la
motho le sebopeho se tloaelehileng.

628
01:01:23,243 --> 01:01:30,240
Palogare ea litekanyo tse 10,000 tsa lihlooho tsa
batho e ile ea sebelisoa ho etsa hlooho ena ea SAM

629
01:01:30,240 --> 01:01:37,071
phantom, e emelang lesapo la hlooho la motho la palogare...

630
01:01:37,071 --> 01:01:43,210
Ehlile, hlooho ea motho e moholo ea tloaelehileng e
kholo haholo ho feta ea ngoana ea lilemo li robeli.

631
01:01:45,971 --> 01:01:54,240
Empa ha re botsisisa k'hamphani e etsang hlooho ea
SAM phantom, re fumane hore 'nete e mpe le ho feta.

632
01:01:55,764 --> 01:02:06,096
Mohlala oa teko ea SAM ha se feela karolelano ea batho ba
10,000, empa ke karolelano ea masole a 10,000 a Sesoleng sa US.

633
01:02:08,268 --> 01:02:12,413
Mme bonneteng, basebeletsi ba Sesole sa Amerika
ba na le lihlooho tse kholo le tse tenya ho feta

634
01:02:12,413 --> 01:02:16,028
tsa ngoana ea lilemo li robeli ea tloaelehileng.

635
01:02:17,997 --> 01:02:22,592
Ka hona, ho ka etsahala haholo hore ha mehala ea
mohala e ne e ka lekoa holim'a lehata la ngoana ea

636
01:02:22,592 --> 01:02:26,737
lilemo li robeli, boholo ba eona bo ne bo ke ke ba pasa.

637
01:02:28,952 --> 01:02:30,812
Ke mang ya behang ditataiso?

638
01:02:30,812 --> 01:02:35,800
Bana ke batho ba tsoang komiting e bitsoang ICNIRP.

639
01:02:46,030 --> 01:02:49,399
Batho ba sebetsang ka mehala ea mohala ke baenjiniere ba baeloji.

640
01:02:49,399 --> 01:02:56,500
Ha ba na leseli la se etsahalang ka hare ho sele e
phelang, empa ba bua ka sona ka mantsoe a ikhakanyetsang.

641
01:02:56,500 --> 01:03:02,947
Ba nahana hore ntho e le 'ngoe feela e ka amang
boiketlo ba sebopuoa se phelang ke hore na se

642
01:03:02,947 --> 01:03:07,232
matla ho lekana ho futhumatsa lisele tsa 'mele.

643
01:03:07,232 --> 01:03:13,674
Empa hoo ho tshwana le ho re, "Re a tseba
hore ha re pheha lehe, le tla thatafala."

644
01:03:13,674 --> 01:03:18,830
Seo ba sa se tsebeng ke hore ha ba
sa phehle lehe, le tla fetoha khoho.

645
01:03:18,830 --> 01:03:25,986
Ha ba na le kutlwisiso e nyenyane ya hore na ho etsahala
jwang. Empa leha ho le jwalo ba bua jwalo ka ha eka ba a tseba.

646
01:03:38,462 --> 01:03:48,645
Ka 2011, Mokgatlo wa Lefatshe wa Bophelo bo Botle o ile wa fetola
sehlopha sa kotsi ya mehala ya thekeng, mme wa e hlopha botjha e

647
01:03:48,645 --> 01:03:56,636
le e ka bakang mofetše ho batho ka lebaka la kotsi e
eketsehileng ya ho ba le glioma, e leng mofuta wa

648
01:03:56,636 --> 01:04:02,917
mofets'e wa boko o amanang le tshebediso ya mehala ya thekeng.

649
01:04:02,917 --> 01:04:07,170
Ke eng se bakileng phetoho ena e tšohanyetso ea boemo?

650
01:04:09,279 --> 01:04:15,432
Ho bile le diphuputso tse se nang palo mabapi le ditlamorao
tse ka bang teng tsa bophelo bo botle tsa mehala ya letsoho.

651
01:04:15,432 --> 01:04:20,536
Tse ling li bontša phello. Tse ling ha li bontše letho.

652
01:04:22,189 --> 01:04:26,769
Empa phuputso e phethehileng ka ho
fetisisa e tsoile ho Lennart Hardell.

653
01:04:26,769 --> 01:04:32,190
O etelletse pele morero oa lipatlisiso o moholo le o nang le
temohisiso e tebileng ho feta o mong le o mong o kileng oa etsoa.

654
01:04:32,190 --> 01:04:37,867
O ile a kopanya mosebetsi wa hae le wa
ba bang ba tswang lefatsheng ka bophara.

655
01:04:37,867 --> 01:04:42,081
Ho tloha mathwasong a lilemo tsa bo-1990, ba
ntse ba ithuta ka mekhoa ea ho sebelisa mohala

656
01:04:42,081 --> 01:04:45,048
ea batho ba fetang 2,000 lefatšeng ka bophara.

657
01:04:45,048 --> 01:04:51,258
Batho ba nang le lihlahala tse kang li-astrocytoma le li-acoustic
neuroma, e leng lihlahala tsa boko tse

658
01:04:51,258 --> 01:04:58,700
atisang ho amahanngoa le tšebeliso ea mehala ea
letsoho ka lebaka la hore li haufi le tsebe.

659
01:04:58,700 --> 01:05:08,571
Liphetho lia tšosa. Ba fihletse qeto ea hore tšebeliso ea
mehala ea letsoho ehlile e eketsa kotsi ea lihlahala tsa boko.

660
01:05:08,571 --> 01:05:15,020
Mme ba boetse ba fumana hore na ke hobaneng ha
diphuputso tse fetileng di sa ka tsa bontsha ditlamorao.

661
01:05:24,450 --> 01:05:30,997
Ke nahana hore bopaki bo bontsi bo bontša hore e baka
mofetše ho feta feela monyetla oa hore e ka o baka.

662
01:05:30,997 --> 01:05:39,767
Empa ke nahana hore kea e utlwisisa ka tsela e itseng,
hobane boholo ba dikankere tse tlang ha di eso be teng.

663
01:05:41,505 --> 01:05:47,876
Batho ha ba so sebelise mehala ea thekeng nako e
telele ka ho lekana hore litlamorao tsa 'nete li bonahale.

664
01:05:51,224 --> 01:05:59,251
Joalo ka lintho tse ling tse bakang mofetše, ho nka bonyane
lilemo tse leshome ho bona phello ea ho pepesehela tsona.

665
01:05:59,251 --> 01:06:05,860
Kaha ho ata ha mehala ea thekeng ho qalile feela mafelong a
lilemo tsa bo-1990, ha ho makatse hore ebe re sa tsoa qala

666
01:06:05,860 --> 01:06:10,959
ho bona litlamorao tsa hona. Mme seo se etsahala hona joale.

667
01:06:10,959 --> 01:06:17,680
Joale indasteri ea likhokahano e etsa'ng ho
sireletsa basebelisi ba eona ho lithollo tsa boko?

668
01:06:17,680 --> 01:06:25,636
Ho habanya feela libukeng tsa polokeho ho supa
hore ba amehile haholo ka tšireletso ea bona.

669
01:06:29,766 --> 01:06:33,548
Mofuta ona oa sesebelisoa se se nang mohala o latela litlhoko tsa
molao mabapi le ho pepesehela maqhubu a

670
01:06:33,548 --> 01:06:37,247
seea-le-moea. Ha se sebelisoa joalo ka ha ho
hlalositsoe karolong ena, se latela litataiso tsa molao.

671
01:06:37,247 --> 01:06:46,756
Boloka sesebediswa sa BlackBerry bonyane 2.5 cm
hole le mmele wa hao, ho kenyeletswa le mpa ya

672
01:06:46,756 --> 01:06:54,678
basadi baimana le ya batjha! Fokotsa nako ya mehala!

673
01:06:54,678 --> 01:06:58,586
Ka morao ho hoo e ka bang mohala o mong le o
mong oa letsoho, ho na le litaelo tsa hore

674
01:06:58,586 --> 01:07:02,063
na o lokela ho tšoaroa hole hakae le 'mele.

675
01:07:10,453 --> 01:07:15,815
Litaelo tse sa sebetseng ho hang maemong a mangata.

676
01:07:19,079 --> 01:07:25,540
Mme ho etsahala eng ha indasteri ya dikgokahano e tshehetsa
ka ditjhelete diphuputso mabapi le tshenyo eo e e bakang?

677
01:07:28,485 --> 01:07:36,494
Mme phuputso ena e phethela ka hore ho na le
tshusumetso, le hore tshebediso ya mehala ya

678
01:07:36,494 --> 01:07:42,403
letsoho e na le seabo ntshetsopeleng ya kankere.

679
01:07:45,590 --> 01:07:50,090
Leha ho le jwalo, ba atisa ho ipolokela dipatlisiso tsena.

680
01:07:54,242 --> 01:08:01,448
Ha re tsebe feela hore na re boloka eng ka EMF hobane
litlamorao tsa tsona haholo-holo ke tsa nako e telele, 'me re

681
01:08:01,448 --> 01:08:05,809
na le, joalo ka ha u boletse, ho pepesehela hona ho atileng.

682
01:08:05,809 --> 01:08:10,283
Le ho itšetleha ho pharalletseng ho tse pepesehileng tsena.

683
01:08:10,283 --> 01:08:14,126
Ha re eso utlwisise hantle hore na re etsang.

684
01:08:20,399 --> 01:08:27,376
Leha liphuputso tsa mafu li bontša ka ho hlaka hore tšebeliso
ea mohala oa thekeng e eketsa kotsi ea ho ba le mofetše oa boko.

685
01:08:27,376 --> 01:08:34,463
Seo batho ba ICNIRP ba hlokang ho se bona ke sesosa le
phello e hlakileng; hore na e etsahala joang, hore na mokhoa oa

686
01:08:34,463 --> 01:08:40,840
eona ke ofe, le hore na hantle-ntle mofetše o bakoang joang.

687
01:08:40,840 --> 01:08:47,190
Ho ka bonahala ho hlakile hore sebopuoa se tsamaelanang hakaalo
le maqhubu a Lefatše, 'me se utloela tšimo ea

688
01:08:47,190 --> 01:08:54,600
sona ea makenete bohloko, ka tlhaho se ka
arabela maqhubu a mikorose a entsoeng ke batho.

689
01:08:54,600 --> 01:08:59,971
Empa ka lilemo tse ngata, indasteri ea likhokahano e 'nile
ea itšireletsa liketso tsa eona ka ho botsa potso eona eo.

690
01:08:59,971 --> 01:09:02,785
Mohala oa letsoho o baka mofetše joang?

691
01:09:02,785 --> 01:09:05,959
Kamoo ho ileng ha bonahala, ba ile ba botsa potso e fosahetseng.

692
01:09:05,959 --> 01:09:09,461
Mohala oa letsoho o thibela 'mele
oa motho ho folisa mofetše joang?

693
01:09:09,461 --> 01:09:13,125
Karabo ke: melatonin.

694
01:09:17,052 --> 01:09:23,387
Ua bona, melatonin ke hormone, 'me hore
na ua lumela kapa che, e hlahisoa bokong.

695
01:09:23,387 --> 01:09:28,793
E hlahisoa keleneng ea pineal bokong 'me e
na le matla a maholo haholo a ho loantša

696
01:09:28,793 --> 01:09:32,586
li-oxidant ha e bapisoa le livithamini, mohlala:

697
01:09:32,586 --> 01:09:42,524
Melatonin e matla ho feta vithamine C ka makhetlo a
mahlano, le ho feta vithamine E ka makhetlo a mabeli.

698
01:09:42,524 --> 01:09:45,180
Mme e abuwa feela bosiu.

699
01:09:45,180 --> 01:09:53,563
Mme ke hantle bosiu moo re e hlokang, hobane ke nako eo re
robalang mme boko ba rona bo lokisa disele tsa mmele wa rona.

700
01:09:53,563 --> 01:09:57,781
Mme ke moo melatonin e qalang ho sebetsa teng.

701
01:10:04,808 --> 01:10:09,931
Letsatsi le leng le le leng, 'mele ea rona e
lahleheloa ke lisele tse ka bang halofo ea bilione.

702
01:10:09,931 --> 01:10:20,315
Mme bosiu, 'mele oa rona o nchafatsa lisele tsena ka tšebetso
e bitsoang mitosis ea lisele, e leng karohano ea lisele.

703
01:10:22,234 --> 01:10:27,883
Seo e se etsang: E tšoasa seo ho tsejoang e le li-free radical.

704
01:10:27,883 --> 01:10:34,201
Ha e le hantle, li-free radical tsena ke li-electron tse
setseng tse feteletseng, tse salang morao ts'ebetsong ea

705
01:10:34,201 --> 01:10:39,280
tlhahiso ea matla, tseo re li hlokang hore re itlhophise bocha.

706
01:10:41,536 --> 01:10:47,336
Bosiu bo bong le bo bong, ha 'mele ea rona e ntse e
itlhophisa bocha, ho hlahisoa lisele tse limilione tsa li-free

707
01:10:47,336 --> 01:10:52,280
radical e le sehlahisoa se tlatsetsang sa mitosis ea lisele.

708
01:10:52,280 --> 01:10:56,511
Lisele tsena tsa li-free radical li
hlasela lisele tse phetseng hantle.

709
01:11:01,590 --> 01:11:05,689
Ho amoheleha ka kakaretso hore lisele tsa
li-radical tse lokolohileng ke sesosa se seholo kapa

710
01:11:05,689 --> 01:11:08,669
ntlha ea bohlokoa mofuteng o mongata oa mofetše.

711
01:11:08,669 --> 01:11:12,638
Tshireletso ya bohlokwahadi ya mmele wa rona
kgahlanong le di-free radical tsena ke

712
01:11:12,638 --> 01:11:16,720
antioxidant ya ona e matla ka ho fetisisa: melatonin.

713
01:11:19,087 --> 01:11:27,086
E kena maling 'me e sebetsa e le antioxidant ea
tlhaho, e le sesebelisoa sa tlhaho se loantšang mofetše.

714
01:11:27,086 --> 01:11:32,499
Melatonin ke sethibela-kankere se matla haholo-holo.

715
01:11:32,499 --> 01:11:37,629
E sebetsa e le se bitsoang sesebediswa
sa oncostatic, se o sireletsang kankere.

716
01:11:37,629 --> 01:11:42,684
E boetse e laola potoloho ea hau ea boroko le ho
tsoha, e netefatsa hore o fumana boroko bo botle

717
01:11:42,684 --> 01:11:46,023
ba bosiu le tekanyo e nepahetseng ea melatonin.

718
01:11:46,023 --> 01:11:52,028
Ke molekhule e loantšang botsofali. Ka mantsoe
a mang, e tšoara li-free radical 'me e etsa

719
01:11:52,028 --> 01:11:58,080
hore letlalo la hao le shebahale le le lenyane.

720
01:11:58,080 --> 01:12:03,342
Melatonin ke pheko ya mohlolo ya mmele e
tshwarang di-free radical tse bakang kankere.

721
01:12:03,342 --> 01:12:10,057
Re na le liphuputso tse 12,000 laboratoring ea rona tseo re li
bokeletseng ho theosa le lilemo, e leng liphuputso tse

722
01:12:10,057 --> 01:12:18,561
ngata ho feta tse kileng tsa phatlalatsoa ka paracetamol, e
leng moriana o sebelisoang haholo bakeng sa hlooho e opang.

723
01:12:18,561 --> 01:12:25,001
Ho na le thahasello e kholo haholo ea
saense ho melatonin ho feta ho paracetamol.

724
01:12:27,196 --> 01:12:30,584
Litlamorao tsa ho fokotseha ha tlhahiso ea melatonin ke life?

725
01:12:30,584 --> 01:12:38,080
E, hantle, haeba maemo a melatonin a hao a fokotsehile,
sistimi ea hao ea boitšireletso ea 'mele ea fokolang.

726
01:12:38,080 --> 01:12:43,004
Qalong, o atisa ho ba le bothata ba ho
robala, ke hore, ha o khone ho otsela kapa,

727
01:12:43,004 --> 01:12:46,368
haeba o ka otsela, ha o khone ho boela o otsela.

728
01:12:46,368 --> 01:12:53,660
U ka 'na ua ba le mathata a pelo hobane
melatonin e boetse e sireletsa pelo ea hau.

729
01:12:58,359 --> 01:13:05,343
Mme o kotsing e kgolo ya ho kula hobane sesole sa hao sa
mmele sa ho itwanela mafu ha se sebetse ka hohlehohle.

730
01:13:05,343 --> 01:13:10,169
Tsena ke tse ling tsa lintho tse
etsahalang ha o na le maemo a tlase a melatonin.

731
01:13:10,169 --> 01:13:14,328
Mme, ka mohlala, mosadi ya karolelano ya nang le mofetshe wa
matswele o na le karolo e le nngwe feela ho

732
01:13:14,328 --> 01:13:19,227
tse leshome tsa melatonin ha a bapiswa le
mosadi ya tlwaelehileng wa dilemo tsa hae.

733
01:13:22,375 --> 01:13:30,871
Mme ho batho ba nang le mofetše oa prostate, ba na le
melatonin e ka tlase ho halofo ea eo ba lokelang ho ba le eona.

734
01:13:30,871 --> 01:13:38,078
Bana ba nang le autism ba na le maemo a melatonin a
ka tlase ho halofo ea seo ba lokelang ho ba le sona.

735
01:13:38,078 --> 01:13:43,335
Melatonin e fokotsehileng ho basebetsi ba fapanyetsang
bosiu hobane ba sebetsa bosiu 'me ba pepesehetse khanya.

736
01:13:43,335 --> 01:13:50,302
Ha ba hlahise melatonin bosiu, e tsejwang ka
ho eketsa kotsi ya kankere ya matswele ka 50%.

737
01:13:50,302 --> 01:13:57,044
Mme Setsi sa Matjhaba sa Dipatlisiso tsa Kankere (IARC) se se
se hlalositse butle-butle mosebetsi wa ho sebetsa bosiu e le

738
01:13:57,044 --> 01:14:01,970
o ka bakang kankere ka lebaka la phokotseho ena ya melatonin.

739
01:14:04,956 --> 01:14:10,654
Hona joale ho na le liphuputso tse ngata tse bontšang hore
batho ba sebetsang bosiu kapa batho ba foufetseng ba na le

740
01:14:10,654 --> 01:14:14,320
sekhahla se fapaneng sa kankere ho feta sechaba ka kakaretso.

741
01:14:14,320 --> 01:14:20,263
Mme boholo ba diphuputso tsena bo tshehetsa pono
ya hore ho haella kapa ho fokotseha ha maemo a

742
01:14:20,263 --> 01:14:25,322
melatonin ho na le tshusumetso e mpe bophelong.

743
01:14:25,322 --> 01:14:34,269
Kaha 'mele o ikhatholla feela bosiu, melatonin e hlahisoa
feela ha gland ea pineal e lemoha hore ha ho na khanya.

744
01:14:36,182 --> 01:14:39,769
Mme se etsahalang ke hore khetla ea pineal e utloela leseli.

745
01:14:39,769 --> 01:14:46,211
E fumaneha hantle moo boko ba hao bo amohelang
melaetsa ho tsoa mahlong a hao, 'me e tšela moo bohareng.

746
01:14:46,211 --> 01:14:49,511
E bitsoa nucleus ea suprachiasmatic.

747
01:14:49,511 --> 01:14:56,107
Mme dikgokahano ho tloha moo di ya ka kotloloho keleneng
ya pineal ho e bolella hore na lesedi le teng kapa tjhe.

748
01:14:56,107 --> 01:15:00,926
Ha leseli le le teng, ho ba le tšitiso e
tšoanang le ea lipontšo tseo boko bo batlang ho

749
01:15:00,926 --> 01:15:03,573
li romela liseleng tsa rona e le ho li lokisa.

750
01:15:03,573 --> 01:15:10,909
Kahoo ha ho utlwahale hore boko bo romele melaetsa ena
diseleng tsa rona ho di bolella hore di itokise, ha ho

751
01:15:10,909 --> 01:15:14,288
na tshitiso e kalo-kalo hoo di neng di sa tla e utlwa.

752
01:15:14,288 --> 01:15:18,620
Kahoo e emetse, boko bo emetse ho fihlela ho le lefifi.

753
01:15:33,624 --> 01:15:38,257
Ke liphuputso life tse bontšitseng hore masimo a
motlakase, masimo a makenete kapa maqhubu a

754
01:15:38,257 --> 01:15:42,752
seea-le-moea a na le tšusumetso tlhahisong ea melatonin?

755
01:15:42,752 --> 01:15:52,861
E, hantle, Battelle Institute e Amerika e ntse e etsa mosebetsi
o mongata tabeng ena ho tloha mafelong a lilemo tsa bo-1970.

756
01:15:52,861 --> 01:16:02,480
Mme borasaense ba hae, Barry Wilson, Dick Stevens le batho
bao, ba ile ba qala ho nahana ka hona, hobane rea tseba

757
01:16:02,480 --> 01:16:08,860
hore boko bo kgaotsa ho hlahisa melatonin ha o bonesa lebone.

758
01:16:08,860 --> 01:16:16,419
Kahoo ba ile ba nahana hore, mohlomong likelello tsa rona ha li
khone ho khetholla lipakeng tsa masimo a motlakase ao re

759
01:16:16,419 --> 01:16:25,581
iketsetsang 'ona le khanya ea tlhaho eo bohle re tsebang hore e
teng motšehare, hobane feela ha re hlahise melatonin motšehare.

760
01:16:25,581 --> 01:16:28,019
Ho na le mabaka a matle haholo a baeloji bakeng sa sena.

761
01:16:28,019 --> 01:16:35,326
Kahoo ba ile ba nahana hore masimo ana a motlakase a tla hatella
tlhahiso ea melatonin, e leng se neng se tla baka mofetše,

762
01:16:35,326 --> 01:16:39,793
haholo-holo mofetše oa matsoele ho basali,
hobane ba ne ba se ba sa tla ba le

763
01:16:39,793 --> 01:16:44,250
tšireletso ea 'mele ea boitšireletso e tloaelehileng.

764
01:16:44,250 --> 01:16:47,840
Kahoo boko bo toloka maqhubu a
seea-le-moea e le maqhubu a khanya?

765
01:16:47,840 --> 01:16:51,240
E, ha re kake ra ba khetholla.

766
01:16:53,026 --> 01:16:58,456
Leseli le bonahalang le lona le na le maqhubu.

767
01:17:01,284 --> 01:17:08,021
Khopolo-taba ea hore khetla ea pineal e sitoa ho khetholla
lipakeng tsa maqhubu a khanya le maqhubu a entsoeng ke motho e

768
01:17:08,021 --> 01:17:11,665
pakoa ka botlalo ntle ho pelaelo ke liphuputso tse ngata haholo.

769
01:17:11,665 --> 01:17:13,102
Litlamorao tse tobileng tse hatellang tsa masimo a fokolang a
makenete (50 Hz le 16 2/3 Hz) holim'a

770
01:17:13,102 --> 01:17:16,094
tlhahiso ea melatonin keleneng ea pineal ea
li-hamster tsa Dzungarian (Phodopus sungorus)

771
01:17:16,094 --> 01:17:18,385
Diphetho tsa phuputso ena di bontsha hore masimo a makenete
a maqhubu a tlase a na le bokgoni ba ho fokotsa tlhahiso ya

772
01:17:18,385 --> 01:17:19,153
melatonin dikgelesweng tsa pineal tsa hamster tse arohileng.

773
01:17:19,153 --> 01:17:21,829
... fokotsa tlhahiso ea melatonin ...

774
01:17:21,829 --> 01:17:24,191
… Litla-morao tsa masimo a motlakase le makenete
holim'a tekanyo e potolohang ea melatonin e

775
01:17:24,191 --> 01:17:25,075
susumetsoang ke khanya ho li-kestrel tsa Amerika …

776
01:17:25,075 --> 01:17:28,760
Ka bokhutšoanyane, EMF e susumelitse melatonin
ea plasma ho li-kestrel tsa Amerika tsa tona, ...

777
01:17:28,760 --> 01:17:31,310
Maqhubu a motlakase a ka susumetsa phallo ea tsona...

778
01:17:31,310 --> 01:17:35,347
… Ho se be le phello e sa feleng ea ho
pepesehela maqhubu a radio a makhutšoane bongolong

779
01:17:35,347 --> 01:17:39,324
ba melatonin ka maleng a likhomo tsa lebese.

780
01:17:39,324 --> 01:17:42,649
Ka hona, phello e potlakileng e
liehisitsoeng ea EMF bongateng ba melatonin ke ...

781
01:17:42,649 --> 01:17:46,009
A 0.5 G, 60 Hz tšimo ea makenete e hatella
tlhahiso ea melatonin ka har'a li-pinealocyte.

782
01:17:46,009 --> 01:17:49,646
… phokotso e ka karolelano ea 46% tlhahisong ea melatonin e
bakiloeng ke noradrenaline ka har'a li-pinealocyte. Liphetho li

783
01:17:49,646 --> 01:17:51,766
tšehetsa khopolo-taba ea hore ho pepesehela
maqhubu a EM ho ka baka ho hatelloa ha melatonin ka

784
01:17:51,766 --> 01:17:53,134
har'a gland ea pineal ka ho ama lisele ka bonngoe.

785
01:17:53,134 --> 01:17:54,712
Ho pepesehela kgatello ya melatonin

786
01:17:54,712 --> 01:17:56,775
e ka hlahisa keleneng ea pineal,

787
01:17:56,775 --> 01:17:58,214
ka ho susumetsa lisele ka bonngoe.

788
01:17:58,214 --> 01:17:59,982
EMF/EMR e fokotsa melatonin ho liphoofolo le batho Ngaka Neil
Cherry 2 Loetse 2002 Liphuputso tse leshome le metso e supileng

789
01:17:59,982 --> 01:18:01,721
li bontša hore ho pepesehela ELF le RF/MW ho fokotsa melatonin.
Diphuputso tse leshome le metso e tsheletseng di hlokometse

790
01:18:01,721 --> 01:18:02,089
phokotseho e bonahalang ya melatonin e amanang le EMR ho batho.

791
01:18:02,089 --> 01:18:06,914
Na u nahana hore ho na le bopaki bo tiileng ba
hore masimo a motlakase, masimo a makenete le

792
01:18:06,914 --> 01:18:10,952
maqhubu a seea-le-moea li ama tlhahiso ea melatonin?

793
01:18:10,952 --> 01:18:19,203
Phuputso ena, e bontšang hore maemo a melatonin a li-kestrel a ea
fokotseha ha li pepesehela; hore li-stork tsa naha tse ahang

794
01:18:19,203 --> 01:18:27,585
meahong e haufi le li-mast tsa seea-le-moea li ba le matšoao a
fokolang ha li bapisoa le lihaho tsa li-stork tse hole le li-mast

795
01:18:27,585 --> 01:18:34,722
tsa seea-le-moea; liphuputso ka lillo, linotši le
mefuta e fapaneng ea linonyana, le liphuputso ka liphoofolo

796
01:18:34,722 --> 01:18:40,169
tse anyesang tsa leoatle kaofela li supa nqa e le 'ngoe.

797
01:18:40,169 --> 01:18:48,586
Empa joale ho na le lithuto tsa laboratori tsa lisele tse
ka har'a gland ea pineal tse hlileng li hlahisang melatonin.

798
01:18:48,586 --> 01:18:52,410
Ke shebile phello ea masimo a makenete holim'a lisele tsena.

799
01:18:52,410 --> 01:19:01,525
Mme mehatong yohle ya tlhahlobo ya melatonin, ho bontshitswe
hore masimo a makenete a kena-kenana le tlhahiso ya melatonin.

800
01:19:04,342 --> 01:19:13,542
Ka hona, bopaki bo hlakile likarolong tsohle tsa tlhahiso ea
melatonin le thibelo ea tlhahiso ea eona ke masimo a makenete.

801
01:19:13,542 --> 01:19:18,180
Patlisiso e hlile e akaretsa
karolo e 'ngoe le e 'ngoe ea tsela ena.

802
01:19:21,180 --> 01:19:26,063
Na o ka re e fana ka karabo e phethahetseng?

803
01:19:26,063 --> 01:19:30,314
E, nka re seo se phethela taba.

804
01:19:42,441 --> 01:19:52,375
Ntho e makatsang ka 'mele ea rona ke bokhoni ba 'ona ba ho
loantša tlhahiso ea li-free radical ka ho hlahisa melatonin.

805
01:19:52,375 --> 01:19:59,664
Re iketseditse ka hare ho rona tekatekano e
nepahetseng, tsamaiso e phethahetseng ya boitshireletso.

806
01:20:01,343 --> 01:20:06,750
Mebele ea rona e nkile lilemo tse
limilione ho phethehatsa mokhoa ona.

807
01:20:06,750 --> 01:20:12,540
Theknoloji e qapiloeng ho ipapisitsoe
le tikoloho eo re holileng ho eona.

808
01:20:14,522 --> 01:20:22,993
Empa na tikoloho ea rona ha e ea fetoha ka
lebelo le leholo haholo lilemong tsa morao tjena?

809
01:20:22,993 --> 01:20:29,575
Ka leihlo le sa shebang ka botebo, lefatše le bonahala le
tšoana, empa boemong ba lisele, ke phetoho e kholo ka ho

810
01:20:29,575 --> 01:20:34,424
fetisisa ea tikoloho eo maphelo a rona a kileng a e bona.

811
01:20:38,517 --> 01:20:47,810
Ho hlakile hore phetoho e kholo hakana
e ne e tla sitisa tekano e ntle hakana.

812
01:20:47,810 --> 01:20:54,628
Mme ditlamorao tsa hore mmele ya rona e se ke ya hlahisa
melatonin ka tekanyo e nepahetseng di ka ba kotsi haholo.

813
01:20:54,628 --> 01:21:00,102
Bo-ramahlale lefatšeng ka bophara joale ba lumela
hore li-free radical e ka ba sesosa kapa karolo e kenyang

814
01:21:00,102 --> 01:21:03,634
letsoho mafung ohle a tsejoang, eseng feela mofetše.

815
01:21:03,634 --> 01:21:09,493
Tšimolohong ea lekholo la bo20 la lilemo, leukaemia ea
bongoana e ne e le bothata bo sa tloaelehang bongakeng.

816
01:21:09,493 --> 01:21:13,696
Ho tloha ka nako eo, re bone feela
keketseho ea leukaemia har'a bana.

817
01:21:13,696 --> 01:21:17,172
E eketseha ka hoo e ka bang
liperesente tse peli selemo se seng le se seng.

818
01:21:17,172 --> 01:21:23,146
Mme sena se sebetsa le ho mafu a mang a
mangata: autism, ditumoro tsa boko, kankere.

819
01:21:23,146 --> 01:21:29,034
Mekgwa ya kankere dilemong tsa bo-1910 e kanna
yaba e ne e le halofo feela ya eo e leng yona kajeno.

820
01:21:29,034 --> 01:21:37,265
Ho latela lithuto le lipatlisiso tsa saense, mafu a mang a
mangata le ona a amahanngoa le ho pepesehela masimo a motlakase

821
01:21:37,265 --> 01:21:45,637
le mahlakore, eseng feela a tsoang mehaleng ea motlakase
empa hape le a tsoang masimong a seea-le-moea le a maikro-oache.

822
01:21:45,637 --> 01:21:53,899
Lilemong tse 50 tse fetileng, re phetse ka hara leoatle la
mahlaseli a motlakase le makenete. Le re pota-potile hohle.

823
01:21:53,899 --> 01:21:57,111
Ha e bonahale, ha re e bone. Empa rea tseba hore e teng.

824
01:21:57,111 --> 01:22:02,999
Nako le nako ha o sebedisa mohala wa
hao wa letsoho, o a tseba hore o teng.

825
01:22:02,999 --> 01:22:06,849
Ho thata haholo ho khutlisetsa nako morao. Ho ke ke ha khoneha.

826
01:22:06,849 --> 01:22:14,280
Empa re hloka ho elelloa litlamorao tsena tsa bophelo bo
botle e le hore re be le khetho ea ho nka mehato ea tšireletso.

827
01:22:14,280 --> 01:22:17,819
Haeba re batla seo, re tlameha ho se etsa.

828
01:22:17,819 --> 01:22:23,664
Se ntshwenyang ke dintho tse etsahalang hantle hona
jwale (tlhokomediso: e behilwe ho YouTube ka 2013).

829
01:22:25,227 --> 01:22:30,288
Re kanna ra se ka ra ela hloko ka ho lekana.

830
01:22:30,288 --> 01:22:36,762
E 'ngoe ea lintho tse etsahalang hona joale
ke autism, kapa ha re e bitse ka lebitso la

831
01:22:36,762 --> 01:22:40,739
eona le nepahetseng: autism spectrum disorder.

832
01:22:40,739 --> 01:22:47,171
Na u nahana hore re fihlile ntlheng saense moo ho seng ho setse
sehlopha se ka lekanngoang ho leka lintho tse joalo, hobane hoo e

833
01:22:47,171 --> 01:22:51,907
ka bang bohle ba na le mohala oa thekeng, hoo e
ka bang bohle ba na le Wi-Fi, 'me hoo e ka bang

834
01:22:51,907 --> 01:22:55,905
bohle ba angoa ke masimo a motlakase le makenete?

835
01:22:55,905 --> 01:23:03,750
E, kaofela re fihla ntlheng eo batho ba bangata haholo ba
pepesetsoang masimong a motlakase a tsoang mehala ea thekeng le

836
01:23:03,750 --> 01:23:09,715
Wi-Fi, hoo re seng re se na sehlopha sa papiso
ho bona phapang lipakeng tsa bophelo bo botle

837
01:23:09,715 --> 01:23:15,472
ba batho ba pepesetsoang le ba sa pepesetsoang.

838
01:23:15,472 --> 01:23:18,325
Ha nka fana ka papiso:

839
01:23:18,325 --> 01:23:21,841
Re fumane hore ho tsuba ho ka baka mofetše oa matšoafo.

840
01:23:21,841 --> 01:23:26,364
Sena e ne e le hobane batho ba bang ba ne
ba sa tsube, mme ba etsa sehlopha sa taolo.

841
01:23:26,364 --> 01:23:31,812
Haeba bohle ba ne ba ka tsuba, re ka be re sa ka ra
fumana hore ho tsuba ho ka baka mofetše oa matšoafo.

842
01:23:31,812 --> 01:23:36,685
Mme bohle ba ka be ba hlokahetse ka lebaka la
mofetše oa matšoafo, mme e ka be e tsejoa e le lefu la

843
01:23:36,685 --> 01:23:39,553
sechaba kaofela ntle le ho amahanngoa le ho tsuba.

844
01:23:39,553 --> 01:23:43,958
Se etsahalang ka tšitiso ea mehala ea
letsoho ke hore re lahleheloa ke likarolo

845
01:23:43,958 --> 01:23:46,703
tsohle tsa sechaba tse sa pepesetsoang eona.

846
01:23:46,703 --> 01:23:52,459
Le ba fokolang ba se nang mehala ea letsoho ba
pota-potiloe ke mahlaseli a tsoang mehaleng ea letsoho;

847
01:23:52,459 --> 01:23:56,015
ha ba ea mabenkeleng, ka tereneng, hohle moo ba eang!

848
01:23:56,015 --> 01:23:59,729
Ha se feela "kanari morafeng oa mashala", joalo ka 'na.

849
01:23:59,729 --> 01:24:06,109
Qetellong, haeba o mpa o eketsa matla a makenete le a motlakase
sepakapakeng, e leng seo re hlileng re se etsang, 'me hona joale

850
01:24:06,109 --> 01:24:12,709
re na le matla a makenete le a motlakase a likhato tse milione
ho feta tse neng li le tikolohong lilemong tse 30 tse fetileng.

851
01:24:12,709 --> 01:24:16,552
Ka nako e 'ngoe, e tla qala ho u ama le uena!

852
01:24:16,552 --> 01:24:20,576
Ho thata haholo ho bolela hore na re tla
be re le hokae ka mor'a lilemo tse 15.

853
01:24:20,576 --> 01:24:24,914
Empa nka re, lilemong tsena tse 'maloa tse fetileng
feela, re se re ntse re hlokomela hore na

854
01:24:24,914 --> 01:24:28,057
litlamorao tsena tse kotsi li jella sechaba chelete e kae.

855
01:24:28,057 --> 01:24:34,716
Mme jwale re a tsoha mme re shebe mabaka. Mme
re tla tlameha ho etsa ho hong ka mabaka ao.

856
01:24:44,751 --> 01:24:48,079
Re sebopuwa se bohlale empa se rarahane.

857
01:24:48,079 --> 01:24:55,241
Tsela eo 'mele ea rona e sebetsang ka eona ha se ka
tšohanyetso, ebile ha se ntho e etsahetseng ka bosiu bo le bong.

858
01:24:56,795 --> 01:25:04,144
Jwaloka dibopuwa tse ding kaofela tse phelang polaneteng
ena, re ikamahantse le tikoloho eo re phelang ho yona.

859
01:25:08,964 --> 01:25:17,042
Tikoloho e bontšitseng tekano e hlokolosi ea
masimo le mekoloko ho tloha qalehong ea nako.

860
01:25:18,665 --> 01:25:24,123
Diketso tsena ha di re potapotile feela,
di re bopa hore re be seo re leng sona.

861
01:25:24,123 --> 01:25:30,999
Lisele tsa 'mele ea rona li buisana ka ho
sebelisa maqhubu a khanya, feela joalokaha DNA ea rona

862
01:25:30,999 --> 01:25:36,080
e sebelisa maqhubu a motlakase-mabone ho ikatisa.

863
01:25:39,040 --> 01:25:43,800
Mothating oa sena sohle ho na le li-proton le
li-electron, tse nang le tjhaji e ntle le e mpe, tse

864
01:25:43,800 --> 01:25:47,679
etsang hore bophelo bohle bo be le matla a makenete.

865
01:25:50,093 --> 01:25:56,045
Joalo ka lintho tsohle tse phelang, re na le lisele
tsa cryptochrome, tse re nolofalletsang ho lemoha

866
01:25:56,045 --> 01:26:00,179
masimo ana ka mekhoa eo re sa e utloisiseng hantle.

867
01:26:02,882 --> 01:26:14,523
Re libopuoa tsa maqhubu, motlakase, leseli le makenete.

868
01:26:14,523 --> 01:26:22,368
Mme ho nkile dilemo tse dimilione hore seo se be
teng; e leng tshebetso e qalileng ka sele ya pele-pele.

869
01:26:23,930 --> 01:26:30,385
Leha re amohetse theknoloji e se nang mohala mme ra e
kenyelletsa maphelong a rona a letsatsi le letsatsi, 'mele ea

870
01:26:30,385 --> 01:26:34,480
rona ha e so ikamahanye le lebelo lena boemong ba lisele.

871
01:26:34,480 --> 01:26:38,924
Maqhubu a re potileng hona joale a sa tloaeleha
liseleng tsa rona joalo ka ha a ka be a sa

872
01:26:38,924 --> 01:26:42,942
tloaeleha mahlong a rona haeba re ne re ka a bona.

873
01:26:48,364 --> 01:26:54,028
Bana ba rona ba tsoaloa lefatšeng leo
'mele ea bona e sa khoneng ho le utloisisa.

874
01:26:57,255 --> 01:27:00,372
Sena sohle se tla lebisa kae?

875
01:27:04,508 --> 01:27:09,721
Ha filimi ena e ntse e etsoa, theknoloji ea 4G e
ntse e phatlalatsoa lefatšeng ka bophara. Ho etsa

876
01:27:09,721 --> 01:27:13,828
hore sena se khonehe, meeli e ntse e phahamisoa.

877
01:27:15,961 --> 01:27:22,719
Wi-Fi e fumaneha hoo e ka bang malapeng 'ohle, likolong
le likhoebong, 'me e re pota-potile ka linako tsohle.

878
01:27:22,719 --> 01:27:28,108
Theknoloji ea mehala ea DECT e ka
fumaneha hoo e ka bang malapeng 'ohle.

879
01:27:28,108 --> 01:27:32,928
Ka nako eo indasteri e neng e lokela ho ba le
boikarabelo le ho ba hlokolosi, e bontša ho se

880
01:27:32,928 --> 01:27:36,923
tsotelle ho hoholo bophelo ba rona ba nako e telele.

881
01:27:36,923 --> 01:27:41,045
Tjhelete e busa lefatshe.

882
01:27:41,045 --> 01:27:49,224
Mme monyetla wa hore ba be le letswalo ka taba ena o batla
o lekana le oo o neng o le teng ho indasteri ya motsoko.

883
01:27:49,224 --> 01:27:54,348
Kahoo haeba ho tla ba le phetoho, e ke ke ea tsoa ho bona.

884
01:27:54,348 --> 01:27:58,055
E tlameha ho tswa ho rona!

885
01:27:58,055 --> 01:28:03,297
Re hloka feela ho bula mahlo a rona le ho lemoha bothata.

886
01:28:18,453 --> 01:28:24,731
Na le rera ho sebelisa MTHR ho tšehetsa lipatlisiso
ka tšusumetso ea maqhubu a seea-le-moea ho melatonin?

887
01:28:24,731 --> 01:28:30,458
Ha ho nahanoa hore ena ke mokhoa oo batho ba
o supang ka ho hlaka ha ba re mehala ea

888
01:28:30,458 --> 01:28:34,098
letsoho e kena-kenana le tlhahiso ea melatonin.

889
01:28:34,098 --> 01:28:40,231
Melatonin ke antioxidant, e leng
moqomi oa li-free radical, ha re ka rialo.

890
01:28:45,817 --> 01:28:53,689
Ha re fana ka tlhahiso ea lipatlisiso, e leng seo re se etsang
hona joale, leha re totobatsa makala a thahasello e khethehileng,

891
01:28:53,689 --> 01:28:58,448
re mema likopo le litlhahiso ho tsoa mefuteng eohle.

892
01:29:04,215 --> 01:29:12,012
Leha ho le jwalo, tsena di tlameha ho bewa pele mmoho le dikopo
tse ding tseo re di fumanang. Re na le tekanyetso e fokolang.

893
01:29:12,012 --> 01:29:19,342
Empa ha jwale ha re rera dipatlisiso dife kapa dife
mabapi le melatonin. Ha se ntho e tlang pele ha jwale.

894
01:29:35,705 --> 01:29:44,255
MTHR e ntse e hloka ho tsetela liphuputsong tse
batlisang hore na mehala ea letsoho e ama melatonin joang.

