Rezonasans, ýygylyk jandarlary
Gidip barýan adamlar baş aýlanmak, baş agyry, ýürek aritmiýasy ýa-da ukusyzlyk ýaly saglyk meselelerinden ejir çekýärler.
Stress köplenç sebäbi hökmünde görkezilýär.
2012-nji ýyldan alnan aşakdaky dokumental film şeýle alamatlaryň köplenç düýbünden başga, az
bilinýän sebäpler bilen baglanyşyklydygyny görkezýär.
Film biziň başlangyçlarymyzdan başlap, simsiz aragatnaşyk tehnologiýasynyň giňelýän
1990-njy ýyllara çenli bir syýahata alyp barýar.
Şondan bäri adamzat süni ýygylyklaryň deňizine batdy.
Açyk göze planeta birmeňzeş bolup görünýär, emma öýjük derejesinde bu Ýer ýüzündäki durmuşyň
häzire çenli başdan geçiren iň uly üýtgeşmesidir.
Täsirleri pes baha berilmez!
Kla.TV bu filmi siziň üçin nemes diline terjime edip, seslendirdi.
Ylmy işgärler, senagat wekilleri, lukmanlar we täsirlenen adamlar öz pikirlerini aýdýarlar.
Umyt edýäris, James Russelliň "RESONANCE – Creatures of Frequency" atly aşakdaky
dokumental filmini tomaşa etmekden lezzet alarsyňyz!
1980-nji ýyllaryň ortalarynda köp ýurtlarda adamlaryň takmynan üç göterimi mobil telefon ulanýardy; häzirki
wagtda bolsa takmynan ýüz göterimi mobil telefon ulanýar.
Olar 19 ýa-da 20 ýaşyna dolanda, 10 ýyl bäri mobil telefon ulanýarlar we munuň nähili
töwekgelçilikleri getirjekdigini biz bilmeýäris.
Biz elektromagnit şöhlelenişiniň deňizine batdyk. Ol bizi her ýerde gurşap alýar.
Görünmeýär, biz ony görüp bilmeýäris. Emma onuň bardygyny bilýäris.
Her gezek mobil telefonyňyzy ulananyňyzda, onuň şol ýerde bardygyny bilýärsiňiz.
Saati yzyna öwürmek örän kyn. Mümkin däl.
Emma biz howpsuzlyk çärelerini görmegiň üçin bu saglyk täsirlerinden habarly bolmaly.
Häzirki wagtda Bütindünýä Saglyk Guramasynyň bu baradaky beýanaty munuň hakykatdygyny aýdýar.
Biz mastyň töweregindäki ýeke-täk rak ýygnanyşygy däldik; mastlaryň töwereginde köp sanly rak ýygnanyşyklary bar.
Geljekde ýüze çykjak rak keselleriniň köpüsi heniz gelip ýetmedi.
Mikrotolkunlar bilen beýnlerimizi şöhlelendirip oturan mahalyňyzda nädip howpsuzdygymyza pikir edip bilerdik?
Biz entek doly düşünmeýäris, näme edýändigimizi.
Ahyrynda mobil telefonlaryň rak keseline sebäp bolýandygy barada yglan etdik.
Rezonans – Ýygylyk jandarlary
Daşarda bolanyňyzda näme üçin özüňizi şonça gowy duýýandygyňyza hiç haçan oýlandyňyzmy?
Näderejede näbelli bir alym hemmesini üýtgetmelidi bir açyş etmäge golaý. Onuň ady Winfried Otto Schumann eken.
Şol günden başlap, ol talyplaryna elektrik fizigasynyň -ini öwretdi.
Bir küre içindäki başga bir küre elektrik woltuny nähili döredip biler. Netijede bolsa: bir ýygylyk.
Schumannyň synpy mowzugy düşünmekde kynçylyk çekdi.
Onu aňsatlaşdyrmak üçin professor olara Ýeriň bir şar, ionosferanyň bolsa başga bir şar
bolandygyny göz öňüne getirmelerini tabşyrdy.
Soňra ol olardan aralaryndaky dartgynlygy hasaplamagyny sorady.
Özüniň hiç hili habary bolmandygy üçin, Şumann hem hasaplamaga başlady.
Ahyrynda ol takmynan 10 herts ýygylygyna ýetdi.
Schumann üçin ynanmak kyn bolsa-da, planetamyzda bir uruş bardy, ýagny ýer ýüzündäki
durmuşy gurşap alýan ölçäp boljak ýygylyk bardy.
Professor öz tapyndysy bilen buýsanyp dursa-da, onuň uly ähmiýete eýe däldigini aýtdy.
Esasanam, ol diňe kiçi bir ylmy žurnalda, "Schumann rezonansy" atly başlyk astynda arka sahypalaryň birinde çap edilipdi.
Professor Schumann rezonansynyň hakyky ähmiýetini duýmak üçin birnäçe ýyl, şol sanda
täsin bir täsinlikli öwrülişik gerek boldy.
Bu tanyşlyk 30 ýyl ozal Hans Berger atly başga bir nemes alymy bilen başlanan.
Özüniň gurup düzüp EEG enjamyny ulanmak arkaly Berger adam miyasynyň ugratýan elektrik ýygylygynyň ilkinji ýazgyny aldy.
Ilkibaşda tolkuna ony tapan adamyň adyny bermek teklip edildi, ýöne Berger, ol pespana adamdy, alfawit
adyny saýlady. Ol ony "alfa tolkuny" diýip atlandyrdy.
Professor Şumannyň tapylyşyndan gysga wagt soň, Hans Bergeriň kärdeşleriniň biri, Ankermüller atly adam, kiçi ylmy žurnalyň
ýyrtylan nusgasyna duş geldi; şol bir kiçi ylmy žurnalyň nusgasy, birnäçe ýyl ozal
Professor Şumannyň tapylyşy şol ýerde çap edilen.
Ol makalany birnäçe gezek okady we ynanmazlyk bilen başyny sallady.
Ol derrew öňünde duran işleriň möçberini duýdy.
Hans Bergeriň ýazga alnan alfa tolkunlarynyň ýygylygy Şumann rezonansynyň, ýagny Ýeriň ýygylygynyň, ýakynça deňdi.
Dr. Ankermüller derrew Schumann bilen habarlaşdy we ony goşmaça barlaglar geçirmäge ynandyrdy.
Schumann razy boldy we öz tapyndyklaryny talyplarynyň biri bilen bilelikde ösdürmäge dowam etdi.
Olar ionosferanyň boşlugynda çaknyşyk arkaly woltanyň nädip boşadylandygyny jikme-jik öwrenip çykdylar.
Ahyrynda olar takyk bir ýygylyga geldiler: Ýeriň urşy, Şumann rezonansy, takyk 7,83 herts boldy. Bu tapyndy geň galdyrdy.
Schumann rezonansy diňe adam beýniniň alfa tolkunlaryna meňzeşmi? Ýok – ol birmeňzeşdi!
Biziň döredijiligimizi, öndürijiligimizi, stresimizi, gorkularymyzy we immun ulgamyny dolandyrýan beýniň
ýygylygy nädipdir planetanyň ýygylygyna sazlaşypdyr.
Ýeriň urşy özi durmuşyň urşuna öwrüldi.
Toлкуnyň ýygylygy gerts bilen ölçelýär. Bu, tolkunyň sekuntda ýerine ýetirýän silkinmeleriniň sanyny aňladýar.
Ýygylyklar atomyň bir trilliondan bir böleginden älemiň özüniň uzynlygyna çenli üýtgeýär.
Teoretiki taýdan, ýygylyklar çäksiz, doly ahyrsyz.
Eger bu tesadübi bolsa, onda ol tebigatyň iň täsinlerinden biri boldy!
Şeýle bolsa, munuň hemmesi näme many aňlatýardy? Köp geçmänkä, kimdir biri munuň manysyny anyklamaga synanyşdy.
Onuň ady Rütger Weverdi, ol Maks Planck institutynyň abraýly alymy boldy.
1960-njy ýyllaryň başlarynda professor adamlaryň sirkadi ritmini öwrenmek üçin ýerasty bunker gurdy.
Sirkadi ritm ähli ýaşaýyşda ýazylan gün-gije ritmidir .
Otuz ýyllyk döwürde professor synaglar geçirdi; bu synaglarda 1 234 321 talyp könüllüsi tebigy ýer
rezonanslaryndan doly goralyp, bünkere ýedi hepdelik ýaşady.
Onuň tapyndylary bize käbir haýran galdyryjy düşünjeler berýär.
Ol bunkerinden Şumann rezonansy süzüleninden soň studentleriň fiziki we ruhy saglygynyň ejir çekendigini anyklady.
Ol studentleri şol ýere alyp gitdi. Keselli ýa-da garry adamlar bilen muny etmäge gaýrat etmedi.
Ol ýaş talyplary şol ýere alyp geldi, sebäbi ol bilýärdi – Wever bilýärdi, munuň täsir edjekdigini.
Şonuň üçin aşakda Şumann rezonansy ýokdugy açyk-aydyn.
Ýeriň içinden diňe enine magnit meýdanlary bardy.
Şonda olary ýerasty gömende, olar özlerini näsaz duýmaga başladylar, başlary agyrdy
we olaryň sirkadi ritmi düýbünden bozuldy.
Gyzykly tarapy şunda eken: ol magnit impuls dörediji arkaly 7,83 hertz ýygylygyny ulananda, ol derrew togtady.
Wever 7,83 ýygylygyny sun'iy geçiriji arkaly gizlin bunkeriň içine girizdi.
Her gezek muny edende, gönüllüleriň başdan geçiren zyýanly täsirleriniň ýa ýok bolup gidýändigini ýa-da azalanlygyny gördü.
Onuň stresi, baş agyry we emosional dartgynlygy azaldy we onuň abadançylygy dikeldildi.
Schumann rezonansynyň girizilmeginiň dowamynda
Weveriň gözlegleri adam saglygy bilen planetanyň tebigy ýygylygynyň arasynda
ajaýyp bir baglanyşyk bardygyny ýüze çykardy.
2011-nji ýylda bolsa, çığyr açýan gözlegler has-da täsin bir zady görkezdi:
Schumann rezonansy özi durmuşyň başy bilen baglanyşykly bolup biler.
Bu üstünlik Nobel baýragynyň eýesi alym Luk Anton Montagnier tarapyndan gazanyldy; ol -de HI wirusyny ilkinji bolup tapdy.
Professor suw ýady boýunça tejribeler geçirdi we suwuň öňe eridilen maddalaryň ýadyny
nähili saklap biljekdigini öwrenip barlady.
Şeýlelikde, ol ylym ýörelgelerine garşy çykjak bir zada duş geldi.
Ähli ýaşaýyş ýaşaýyşdan gelip çykýar. Bu ylymda hiç haçan hiç bir tejribede inkär edilmedik esasy ýörelgedir.
Durmuş diňe öňden durmuşyň bardygy ýerde döräp biler.
Bu işiň mehanizmi hemişe material häsiýetli hökmünde düşünilip gelindi.
Şonuň ýaly, ýumurtga we sperma ýa-da sporalar we öýjük bölünmegi.
Emma, Luk Montagnýeriň tejribeleri düýbünden başgaça bir gipotezany öňe sürýär.
Professor DNA tertipleriniň, ýagny durmuşyň hakyky gurluş bölekleriniň, suwda pes ýygylykly elektromagnit tolkunlaryny
çykaryp, biri-biri bilen aragatnaşyk saklaýandygyny görkezdi.
Hatda DNA aýratyn synag tüplerinde saklansa-da, professor olaryň arasynda elektromagnit aragatnaşygyny hem duýup bildi.
Bu aragatnaşyk näderejede kämil bolup biler?
Luc Montagnier görkezdi, olar DNK-nyň gurluş bölekleri bolan nukleotitleri emele getirmäge we
özlerini doly täze DNK-ya jemlemäge ukyplydyklar.
Ylmy barlagçylar bu düzümleri sanawsyz gezek birleşdirdiler, ýöne hiç bir tejribede öňünden DNA bolmazdan
nukleotitleri hakyky DNA-ya öwürip, durmuşyň çaknyşyny gaýtadan ýakmakda üstünlik gazanmadylar.
Ahyrynda, durmuş diňe öňem durmuşyň bardygy ýerde bolup biler.
Emma, Luk Montagnieriň tejribelerinde suwdan DNA doly süzülen eken. Şeýle-de bolsa, täze DNA emele geldi.
Bu nähili mümkin boldy? Luc Montagnier başga hiç bir alymyň başaryp bilmedik zady nähili başardy?
Ol ömrüň ýok bolan ýerde ömri nähili döretdi?
Luc Montagnier-iň tejribelerinde näme şeýle tapawutlydy?
Bir ýygylyk bardy. Eger ol ýygylyk aýrylan halatynda, tejribe şowsuz bolar.
Emma ol bar bolanda üstünliki üpjün edýärdi. Bu ýygylyk 7,83 hertzdi: Şumann rezonansy.
Bu ýerde durmuş bilen planetanyň ýygylygynyň arasyndaky nozik baglanyşyk döredilipdi.
Ýaşaýan organizmler bilen elektromagnit ýygylyklarynyň arasyndaky özara täsir. Baglylyk, baglanyşyk.
Munyň subutnamasyny ylmy makalalary okaýarka tapyp bolýar, ýöne has aýdyň subutnamasyny diňe daşarda gezip tapyp bolýar.
Başga nähili edip şeýle gowy duýup bilersiň?
Bu hemmesi nähili boldy? Ýeriň taryhyna seredeniňde, bu örän aýdyň görünýär.
Schumann tolkunlary başyndan bäri bu planetanyň bir bölegi bolup gelýär.
Ömür olaryň arasynda ösüp, hökmany ýagdaýda olara sazlaşdy.
Hakykatdanam, ýygylyga bolan duýgurlygymyz planetanyň başga bir hadysasyny duýmak ukybymyz bilen çuň baglanyşyklydyr.
Magnit meýdanlary
Iki milliard ýyl ozal magnetotaktik bakterialar Ýer magnit meýdany bilen ýönekeý, ýöne täsin bir gatnaşyk döretdiler.
Ýeke öýjükli organizm magnit materialy bölejiklerini özünde saklaýardy.
Bu oňa pusula ýili ýaly hereket etmäge we Ýeriň magnit ýollary boýunça ugruny kesgitlemäge mümkinçilik berdi.
Organizmler has çylşyrymlylaşanda, olaryň Ýer magnit meýdanlaryna garaşlylygy hem artdy.
Biz arylaryň magnit meýdanlaryna duýgur bolandygyny bilýäris. Biz olaryň bedenlerinde magnetit bölejikleriniň bardygyny bilýäris.
Laboratoriýa synaglary olaryň hakykatdanam magnit meýdanlaryna duýgurdygyny görkezdi.
Laboratoriýa synaglary arylaryň bal torlaryny gurmak usulyny süni magnit meýdany döretmek arkaly dolandyrmak
mümkinçiligini görkezdi we arylaryň ugur kesgitlemek üçin magnit meýdanlaryny ulanýandygy aýdyň görünýär.
Ýeriň ýaşaýşynyň nozik deňagramlylygy arylara we olaryň ösümlikleri tozalandyrmagyna baglylygymyz bilen doly görkezilýär.
Arsyz durmuşyň örän az mümkinçiligi bolar diýlip hasap edilýär.
Haşaratlar arkaly tozarlanmak iýmiti gyzykly edýän zatlaryň ählisi üçin zerurdyr:
Şeýlelik bilen, miweler, ýer miweleri we beýleki ähli önümler insektler tarapyndan tozarlanmagy talap
edýär, we arylary tozaldyjylaryň iň möhüm toparydyr.
Dünýäde iýmit ekinleriniň takmynan 70%-i arylaryň tozarlanmagy arkaly ösdürilýär.
Eger arylaryň bolmasady...
Hawa, eger arylaryň kömegi bolmasa, iýmitimiz örän gyzyksyz bolar.
Hawa, biz örän garyp ýaşaýardyk. Meniň pikirimçe, mesele şunda: arysyz…
Elbetde, iýmit üçin zerur ösümliklerden başga-da, olar ýabany ösümlikleri hem tozlandyrýarlar we köp
ýagdaýda biz tozlanmagyň jikme-jikliklerini hem bilmeýäris.
Emma biz arylaryň polenlenmesini üpjün etmezligi ýagdaýynda köp ýabany ösümliklerimiziň ýok
bolup gidjekdigine doly göz ýetirip bileris.
2006-njy ýylda oýlanyp hem bolmajak zat boldy: dünýäniň dürli künjeklerinde arylaryň koloniyalary heläk
bolmaga başlady we hiç kim munuň sebäbini düşündirip bilmedi.
Dünýäniň dürli künjeklerinde arý koloniýalary çökmäge başlady we hiç kim munuň sebäbini düşündirip bilmedi. Arçy eýeleri
öýjükleriniň 30–90 göterimini ýitirenleri barada habar bermäge başlanda... Ministrlik bal arylarynyň koloniýalarynyň çökmegi
bozulmasyny derňeýär Dünýäniň ekinleriniň köpüsi arylaryň tozarlanmagyna bagly. Tozarlanmazlyk ýagdaýynda adamzat heläk
bolar. ...25 ýurtda şu wagta çenli arylaryň öýlerini terk edip gaýtman galýandygyny görkezýär. Şeýle-de bolsa, şu ýyllar boýy
arylaryň ölümleriniň sebäbi anyklanmady. Bu ýagdaý Ýewropada hem ýaýrap, arylaryň ilatynyň 10
ýylyň içinde ýok edilip biljekdigi kesgitlenildi.
Biz bilen Pennsylvania Döwlet Uniwersitetiniň arçyçylyk boýunça baş giňeldiş hyzmatdaşy Maryann Fraizer goşuldy.
Arçylykçy çykyp, arçylara seredip, "Bu meseläniň klassiki ýagdaýyna meňzeýär" diýip aýdyp biljek
arçylaryň ölümi üçin klassiki kriteriýalar nämeler?
Alamatlar şundan ybarat: arylaryň ýagdaýy deňeşdirmeçe sagdyn we güýçli bolmagyna garamazdan, aralykdaky uly ýaşly arylaryň sany
gysga wagtda azalmaga başlaýar; olar koloniýany terk edýärler.
Galan bolsa köp miqdarda bala, ýagny ýaş arylary, bal we toz.
Bu arylaryň heläkçiligi haýsy kontinentlerde synlandy?
Aralaryň ilatynyň azalşy hakykatdan hem dünýäniň dört bir künjeginde ýüze çykdy.
Köp beýleki ýurtlar bal arylarynyň ilatynyň azalýandygyny habar berýärler.
Munyň hakykatdanam "koloniýanyň çökmegi bozulmasy" (CCD) diýlip atlandyrylýan arylaryň ölüm hadysasy bilen baglanyşyklydygy, oňa
degişli ýörite kriteriýalaryň toplumy bardygy başga bir sorag.
Bu bolsa dünýäniň beýleki künjeklerinden gelen adamlar bilen aragatnaşyk arkaly düşünmäge çalyşýan nokatlarymyzdan biridir.
Bu häzirki alada takmynan 2006-njy ýyldan bäri bar, esasan-da ABŞ-da, ol ýerde köp hünärli arýaçylar ýyl
boýy sag bolup gelýän arylarynyň tomus ahyrynda gaty uly ýitgiler çekýändigini duýdular.
Olaryň öň görülmedik zatlardan tapawutlydygy görünýärdi.
Şonda adamlar arykhanalaryna gelip, arylaryň hiç biri galmandygyny tapdylar.
Bu arylaryň heläk bolmagynyň görnüşi, CCD – Koloniýanyň çökmegi bozuklygy – diýlip hem atlandyrylýar, dünýäniň
dürli ýurtlarynda arylaryň koloniýalaryna täsir edýär; käbir ýurtlarda ýitgiler 70%-e çenli ýetýär.
Tüртki hökmünde dürli sebäpler görkezildi.
Emma olaryň hiç biri arylaryň birden üýlerine gaýdyp gelmegi näme üçin togtadyklaryny anyk
düşündirip bilmedi – diňe bir istisna bilen:
Jochen Kuhn we onuň topary tarapyndan alnyp barlan täsin gözleg işi.
Bir tejribede lukman sekiz arı koloniýasy bilen işledi we olaryň dördüne standart DECT telefony ýerleşdirdi.
Soňra alymlar DECT telefonynyň arylaryň öýlerine gaýdyp gelmegine täsir edip-etmeýändigini
gözegçilik etdiler. Netijeler geň galdyryjy boldy.
Arılar DECT telefonlary goýulmadyk aryklyklara adaty mukdarda gaýdyp geldiler.
Emma DECT telefony bolan aryklyk öýlerine örän az arylaryň gaýdyp gelen.
DECT telefony bolan aryk sandukalarynyň birine-de ýeke bir aryk gaýdyp gelmedi.
Dr Kuhn-yň tejribäniň ähmiýetini doly düşünmek üçin, ilki bilen DECT telefonyň nähili işleýändigini düşünmelidiris.
Öýüňiz boýunça gezip, DECT telefonyňyzda gürleşip bilýäniňiziň sebäbi, DECT telefonyňyzyň baza
stansiýasynyň mikrodalgalar diýlip atlandyrylýan elektromagnit tolkunlaryny gollanaja ugratmagydyr.
Bu, mobil telefon mastynyň mobil telefon bilen aragatnaşyk gurmagynyň takyk şol bir usulydyr.
DECT telefony esasan mobil telefon mastynyň kiçijik nusgasy bolup durýar.
Eger arı DECT telefonyndan çykýan täsir astynda galýan bolsa, onda ol mobil telefon mastyndan çykýan täsir astynda hem galýar.
Dünýäde 4 milliard mobil telefon ulanyjysy bilen birden mobil telefon mastlarynyň aladalandyryjy derejede köpeldigi ýüze çykdy.
Arynyň magnetik ugur duýgusy oňa Ýeriň magnetik meýdan setirlerini ulanyp özüni ugrukdyrmaga mümkinçilik berýär.
Ösüşe we takyk sazlamaga millionlarça ýyl maýa goýlan ussatlyk.
Şeýle ýokary duýgurlygyň elektromagnit gurşawyndaky iň kiçijik üýtgeşmelerden hem täsirlenjekdigi açyk dälmi?
Demek, gijeň içinde bolup geçen bu uly üýtgeşme näme many aňladýar?
Magnit meýdanlaryna duýgur beýleki görnüşler barmy?
Ahyrynda olary adam tarapyndan döredilen ýygylyklara duýgur we gowşak edýän duýgurlykmy?
Gynansak-da, kriptohrom diýlip atlandyrylýan täze belok tapylyşy ähli ýaşaýyşyň magnit duýgusyna eýedigini görkezýär.
Kriptohrom
Olar 1990-njy ýyllarda ösümliklerde tapyldy. Olaryň funksiýasy ösüşi düzgünleşdirmek
üçin zerur bolan gök ýagtylygy siňdirmekdir.
Şondan bäri olar haşaratlarda, haýwanlarda, süýjüli haýwanlarda, adamlarda we guşlarda tapyldy.
Kriptohromlar proteinler diýlip atlandyrylýan biologiki molekulalardyr.
Olar CRY genleri diýlip atlandyrylýan käbir genlerimiz tarapyndan öndürilýär.
Häzirki wagtda kriptokrom molekulasy hakykatdanam biziň sirkadi ritmimizi (takmynan 24 sagatlyk döwri bolan we köp janly
jandarlarda organizmiň funksiýalaryna uly täsir edýän içerki ritm) şol sanda melatonin öndürilişini hem sazlaýar.
Kryptohromlaryň käbirleriniň yşyk siňdirmek funksiýasy bar ýaly görünýär, olar sirkadiýa sagadynyň detektorlary hökmünde işleýär.
Şonuň üçin olar ösümlikler hem-de haýwanlar ýaly köp görnüşde bar bolan gün-gije ritmi üçin girişdir.
Emma 2000-nji ýylda Thorsten Ritz kriptohrome üçin has-da geň galdyryjy bir rol ýüze çykardy.
Robin guşlary bilen geçirilen birnäçe tejribede olaryň ugur duýgusynyň diňe magnitizm esasynda däl, eýsem
göziň arkasynda ýerleşýän kriptohrom öýjüklerinden gönüden-göni gelip çykýandygyny subut etdi.
Men pikir edýärin, Ritz-iň neşirleri ylymdaky şol möhüm basgançaklaryň birine degişlidir.
Ol bu kriptohrom molekulasynyň – ýadyňyzda bolsun, ol sirkadi ritmlere täsir etmek we olary dolandyrmak
jogapkäridir – takyk şol molekulanyň guşlara magnit kompasyny, ýagny kompasyny bermek jogapkäridigini öňe sürýär.
Guşlar hakykatdanam Ýer magnit meýdanlaryny görýärler, belki-de olaryň gözüniň öňündäki
meýdana goşulan ýagty ýa-da gara nokat hökmünde.
Olaryň başyny ýa-da bedenini hereket etdirende, nokat ýa-da nyşan hem olar bilen bile hereket edýär –
bu söweş uçary pilotynyň baş-üzi displeýine meňzeýär.
Olaryň uçup barýan mahaly öz ugruny kesgitlemäge mümkinçilik berýän bir zatlary bar.
Onuň bu synagyny geçirmek üçin guşlary ýokary ýygylykly meýdanlara duçar edip, munuň olaryň magnit
kompasyny hakykatdan hem bozar-bozmazdygyny barlady.
Mälim boldy, ýokary ýygylykly meýdan diňe robinleriň göçüni bozman, eýsem bu ýagdaý örän pes meýdan güýjinde hem ýüze çykdy.
Gaty gowşak ýokary ýygylykdaky meýdanlaryň hem robinleriň kompasyna täsir etendigi örän möhüm we örän gyzykly.
Ritz-iň synaglary navigasiýa üçin ulanylýan kriptohrom öýjügiň adam tarapyndan döredilen ýygylyklardan – hatda ICNIRP
tarapyndan howpsuz hasaplanýan ýygylyklardan hem has pes bolan ýygylyklardan – agyr derejede täsirlenýändigini anyk görkezdi.
Haýwanlaryň navigasiýasy boýunça geçirilen ähli barlaglarda – tarakanlarda, zebra finçlerinde, towuklarda, robinlerde – olaryň
magnit kompasy ICNIRP tarapyndan kesgitlenen çäklendirmelerden ep-esli pes ýokary
ýygylykly meýdanlar tarapyndan bozulandygy anyklandy.
Men guşlar, aýratyn hem guşlar we haşaratlar bilen işleýärin.
Men olaryň ICNIRP tarapyndan adamlar üçin howpsuz diýlip yglan edilen derejesinden ep-esli
pes meýdanlara duýgur bolandygyny subut etdim.
Eger bu gymmatlyklara seredeniňizde, gözlegleriň görkezmegine görä, haýwanlar olara duýgur reaksiýa bildirýär – bu barada gaty
gowy neşirler bar, olar bu gymmatlyklaryň bize duçar bolmaga rugsat berlen gymmatlyklardan ep-esli pesdigini
we netijede daşky gurşawdaky haýwanlaryň hem şol gymmatlyklara duçar bolýandygyny görkezýär.
Magnit meýdanlarynyň, şol sanda sun'iy magnit meýdanlarynyň, birnäçe görnüşiň ýaşaýyş ýerini
ýok eder diýip ynanmak üçin berk ylmy esaslar bar.
Soňky 25 ýylyň dowamynda (bellik: 2011-nji ýyla çenli) Ýer magnit meýdanlaryny navigasiýa
üçin ulanýan dürli görnüşler syrly usulda azaldy:
Arktika göçüji guşlaryň 109 görnüşiniň dramatik azalmagy]
Beýik Britaniýada 5 kelebek görnüşi ýok boldy
Awstraliýanyň kenar sebitindäki 36 guş görnüşi 75% azaldy.
Dünýäniň kelebek görnüşleriniň 10%-i ýok bolmak howpy astynda
Ýewropadaky umumy guş görnüşleriniň 45%-i azaldy.
Ýewropanyň çemen kelebekleriniň sany 50% azaldy
Belli bolan ähli britan kelebekleriniň ýarymy ýok bolmak howpy astyndadyr.
Arılar: 70 göterime çenli azalmagy
Aziýadaky göçüji suw guşlarynyň 62%-i azalmaga başlaýar ýa-da ýok boldy.
Awstraliýanyň suwda ýöreýän guşlary: 80% azaldy
Britaniýanyň arylaryň görnüşleriniň ýarysy: 70%-e çenli azalma
4 Amerikan ary görnüşleri: sanynyň 98%-e çenli azalmasy
Oba ýerlerinde guşlar 79%-e çenli
Dünýäde guş görnüşleriniň sekizden birine howp salynýar.
190 guş görnüşi örän howp astynda
Elektromagnit meýdanlarynyň netijesinde daşky gurşawymyz näçe üýtgedi?
Soňky 25 ýylyň dowamynda ol tanalmaz derejede üýtgedi...
Elektromagnit energiýasy babatynda ol millionlarça esse uly.
Öňki Milli Radiologik Goranmak Geňeşi öz dokumentleriniň birinde şöhle gurşawynyň – eger ony şeýle atlandyrmak isleseňiz
– 50 ýyl ozalky derejesine garanyňda millionlarça esse artandygyny çaklaýandygyny aýtdy – millionlarça esse.
Bu Ýer ýüzüniň daşky gurşawy üçin örän uly üýtgeşiklikdir we biz ösüp gelýän Schumann tolkunlary hem-de
beýleki tebigy signalaryň ählisini doly basyp alýar.
"Şäheriň içinde ýa-da töwereginde Şumann rezonansyny ölçemek düýbünden mümkin däl boldy."
Mobil telefonlaryň elektromagnit hapalanmasy ölçeglerimizi deňizde geçirmäge mejbur etdi. Fizik Dr. Wolfgang Ludwig-iň sitatasi
Kriyptokromlaryň, esasanam adamlaryň magnit meýdanlaryny duýmak bilen baglanyşyklylykda, örän gyzykly bolmagynyň sebäpleriniň
biri, Dr Foley we onuň kärdeşleriniň ýakynda geçiren barlagynyň netijeleriniň şulardan ybarat bolmagydyr: adam kriyptokromlaryny
miwe milýarlaryna girizeniňizde, bu kriyptokromlaryň täsiri bilen miwe milýarlary magnit taýdan duýgur bolýar.
Bu hakykatdanam adam kriptohromlarynyň magnit taýdan duýgurdygyny, magnit meýdanlaryny duýup bilýändigini görkezýär.
Kriptohrom öýjügiň tapylmagy adamzadyň magnit duýgusyna täzeden gyzyklanma döretdi, bu duýgy
biolog Robin Baker tarapyndan 40 ýyl ozal çaklanan.
Bu ylmy kör uçuş däl. Bu çagalaryň ugur duýgusynyň bardygyny ýa ýokdugyny anyklamak üçin geçirilen tejribe.
Gözleri baglanan we gulak goragçylaryny geýen synag şahsy ýörite oturgyçda aýlanýar, ol
haýsy tarapa garap durandygyny bilmeýänçä.
Stul durýar we synag şahsy onuň gündogar, günbatar, demirgazyk ýa-da günorta tarapa ýüzlenendigini çaklaýar.
Faraz kiçi kompýuterde ýazga alynýar.
Eger çagalaryň ugur duýgusy bolmasady, olaryň çaklamalary rastgele bolardy. Emma olar şeýle däl.
On ýa-da on bir ýaşly çagalar örän gowy çaklap bilerler.
Olar hakykatdan hem ugur duýgusyna eýe ýaly görünýär. We bu magnit duýgusy ýaly görünýär.
Ylmy işgärler synag gatnaşyjylaryň başyna magnit dakanda, bu olaryň ugur duýgusyny ep-esli bozar.
Bu düşünmek babatynda uly öňe ädimdir.
Elbetde, bu dürli soraglary döredýär: meselem, adamlar hakykatdanam Ýeriň magnit meýdanyny ulanyp ýol
tapyp bilerlermi, we eger häzirki wagtda şeýle etmeýän bolsa, mümkin müňlerçe ýyl ozal şeýle edipdirlermi?
Elbetde, bu hem adam bedeninde magnit meýdanlarynyň hakykatdan hem anyklanyp biljekdigini we munuň serkad rítmleriniň
bozulmagyna getirýän bir prosesiň bardygyny soraga getirýär.
Bu saglyk we magnit meýdanlary baradaky epidemiologik barlaglarda köplenç duş gelýän
ähli negatiw saglyk täsirlerini düşündirerdi.
Eger adamlarda magnit meýdanlaryny duýmak ukyby bar bolsa, eger olar munuň üçin arylaryň, guşlaryň we kelebekleriňkine
meňzeş ukyba eýe bolsa, onda bu biziň hem adam döredýän ýygylyklara olar ýaly duýgur bolýandygymyzy aňladýarmy?
Daşky gurşawdaky üýtgeşmeler bize hem şol bir derejede täsir edermi?
Elektrosezitivligi nähili düşündirersiňiz?
Elektrosensitiwlik adamlaryň reaksiýa bermäge başlaýan, bedenleriniň elektromagnit
meýdanlara reaksiýa bermäge başlaýan ýagdaýdyr.
Umuman aýdylanda, olar reaksiýa bildirýän elektromagnit meýdanlary simsizdir.
Şonuň üçin bu simsiz aragatnaşyk: Wi-Fi, simsiz telefonlar, DECT telefonlar, mobil telefonlar we mobil telefon mastlary.
Olar ählisi bedenlerimiziň hiç haçan başdan geçirmändik signallary iberýärler.
Ol adamlara täsir etmäge başlanda – maňa täsir etmäge başlanda – adatça ilki başdan
başlaýar – başyňyzda agyry duýup başlaýarsyňyz.
Men "baş agyry" diýmekden hoşlanmaýaryn, sebäbi bu siziň başyňyzda bolup, öň hiç haçan başyňyzda
bolmadyk hiç bir baş agyry bilen deňeşdirip bolmajak agyry.
Adamlaryň köpüsi ýürek aritmiýasy, ukusyzlyk, baş agyry, görme bozulmalary, baş aýlanmak, dürli duýgy
bozulmalary ýa-da neýroz ýaly alamatlardan şikaýat edýärler.
Olar bedenlerinde adaty däl duýgulary başdan geçirýändiklerini beýan edýärler.
Ol şeýle hem endokrin ulgamy we qal beziniň funksiýasyna täsir edip biler. Sanaw hakykatdanam çäksiz.
Meniň ýörite ýagdaýymda, bu hemmä degişli däl, eger men şol gurşawdan çykmasam, menden gaty agyr göwregimde agyry başlaýar –
we bu gaty gijä galandygyny, içimde gan akýandygyny aňladýar.
Meniň pikirimçe, alamatlar gaty dürli we adamlar tarapyndan döredilen baglanyşyklary kabul etmek, eger bu
ugur boýunça bilimleriňiz bolmasa, örän kyn, sebäbi lukmanlaryň köpüsiniň şeýle bilimleri ýok.
Bu olaryň günäsi däl. Biz bu ýagdaýy tanamak üçin taýýarlanmadyk.
Bu örän täzelik, we bu tapgyrda biziň düşünjemiz henizem doly kemala gelmedik – bu ýagdaýy
çözmek we doly düşünmek üçin ilkinji ädimler edilýär.
Elektrosezsitiwlikden ejir çekýän köp adam ýaly, Braýan öýünde radikal üýtgeşmeler girizmäge mejbur boldy.
Bu iki otag metaldan ýassylan folga bilen doly örtüldi.
Bu otag we ýatylýan otag şonuň üçin Faraday torbalarydyr.
Eger siz hakykatdan-da elektromagnit meýdanlaryny ýa-da mikrodalgalary barlasaňyz – we bu enjam diňe mikrodalgalary ses
signallaryna öwürýär – onda şol ýerdäki, takmynan ýarym mil uzaklykdaky mast meniň üçin
hiç hili kynçylyk döredmeýändigini görersiňiz.
Otagy gorap, men metal örtükli penjire şüşelerini gurdum – bu maňa elektromagnit
meýdanlarynyň köpüsini ýok etmäge mümkinçilik berýär.
Organizmiň elektromagnit meýdanlaryny duýup, olara jogap bermäge mümkinçilik berýän taraplary – bu
sözleriň dürli kontekstlerde ulanylýandygyny aýdyp bolýar.
Eger ony "elektrosensitiw" diýip bölseňiz, munuň hakykatda durmuşa berlen jogapdygyny aýdyp bilersiňiz.
Mysal üçin, bir organizmiň ýaşaýşyň bardygyny ýa ýokdugyny anyklamak üçin ony barlanyňda, aslynda elektrik bar
bolmagyny gözleýäris – mysal üçin elektrokardiogram (ýürek işjeňligi), ECG we elektroensefalogram (EEG).
Bu ýerde barlap görýänimiz, bu maksat agzalardan, ýagny beýin we ýürekden elektrik tokunyň bardygyny.
Onu görende, bu ýaşaýyşyň bardygynyň alamaty.
Bir manyda, elektromagnit meýdanlary öýjük derejesinde özi durmuşyň bir bölegidir. Aýdyp
bolýar, ähli ýaşaýyş elektrik taýdan duýgur.
Elektrosezitivligiň hakykatdanam bardygyna adamlary ynandyrmak üçin umytsyz bolup, Braýan we başga-da birnäçe ejir çekýän
adam Essex uniwersitetinde geçiriljek taryhy synaga ýazylýarlar.
Elaine Foxyň ýolbaşçylygynda geçirilen tejribe gynansak-da, bu mowzukdaky soňky iş boldy.
Siz ekranlanan otaga girmeli.
Siz ol ýere gysga wagtlap girýärsiňiz we mast 10 minut ýanýar, 10 minut öçýär we soňra ýene-de 10 minut ýanýar – we şonda
ony duýýandygyňyzy ýa-da duýmaýandygyňyzy görüp bilersiňiz.
Men otaga girip, mastyň ýakylandygyny ýa-da öçürilendigini aýdyp biljek däldigimi olara aýtdym.
Näme üçin? Sebäbi olar munuň nähili jogap bermelidigini nädogry düşünýärler.
Köp adamlar üçin masty ýakanyňda olar "Oh, men muny duýýaryn" diýmeýärler.
Soňra olar masty aýyrýarlar we adam: "Ah, indi men täzeden gowy duýýaryn" diýýär. Emma iş şeýle däl.
Men ot allergiýasy bilen keselleýärin we şeýle meýdana girende täsirlerini duýmaga biraz wagt gerek bolýar.
Emma men ony duýman galýança, ondan täsirlenmez bolýança köp wagt gerek.
Meni ot meýdanyndan alyp gitseňiz hem, 24 sagat soňra men entek bir zat duýaryn.
Elektrosensitiwlik köp adamlarda takmynan aşakdaky ýaly ýüze çykýar.
Toparyň tejribäni gurnamagy Brian we beýleki könüllüler üçin elektr duýgurlykdan ejir
çekýändiklerini subut etmegiň ähtimal däldigini aňladýardy.
Bu az ähmiýetli ýaly görünýärdi, sebäbi topar düşündirişsiz islendik synagy ret etmäge karar berdi.
Bir tarapdan adamlar dürli zatlara duýgur reaksiýa bildirýär ýaly görünýär.
Men 3G mobil telefonlara, mysal üçin GSM mobil telefonlara duýgur. Modulýasiýanyň işleýşindäki tapawutlar bar.
Olaryň duýgur diýýändiklerine dogrymy ýa däldigini bilmeýärin, ýöne eger işiňiz bar bolsa, gözlegdäki
adamlaryňyzy olaryň reaksiýa berýärler diýýän signal bilen takyk täsir etmegiňiz manyly bolar.
Meselem, eger hemişe Wi-Fi-e duýgur, ýöne mobil telefona duýgur bolmadyk biri bar bolsa – şeýle adam bar
diýsek – onda olar mobil telefon däl-de, diňe Wi-Fi-e duçar edilmegini üpjün etmek has gowudyr.
Ahyrynda, siz olaryň öňe sürýän zatlaryna jogap berýändiklerini subut etmek isleýärsiňiz.
Bu ýerde bu görnüşdäki hiç hili tapawut goýulmady.
Hakykatda, eger bir zada elektrik duýgurlygyň bardygyny öňe sürseň, onda sen şonyň içinde bolýardyň.
Meniň munuň örän möhümdigini pikir etmegime sebäplerden biri, men elektrosensitiw adamlara kömek edip ýörendim.
Birnäçe aý mundan ozal men hakykatdan-da özüni elektrosezitiw hasap edýän bir aýala baryp görgäm, we men şol ýerde diňe oňa
kömek etmäge synanyşmak, elektrosezitiwligiň nämedigini we onuň meselesine näme sebäp bolup biljekdigini düşündirmek üçin idem.
Gysgaça aýtsam, bu aýalyň bir meseläniň bardygy aýdyň boldy, ýöne ol elektrosezitiw däldi. Ol elbetde elektrosezitiw däldi.
Emma söhbetdeşligimiz wagtynda men onuň elektr sezgiridigini anyklamak üçin Essex barlaglaryna ýazylanlygyny bildim.
Meniň ýüregim az galyp durdy. Ine, elektr sezgir däl biri bar we ol Essex uniwersitetine kabul edildi.
Essex maňa aýdýar, olarda hiç hili synag proseduralary ýok!
Olar hakykatdan näme anykladylar – we bu esseniň tekstine esaslanýar – men ony öz sözlerim bilen jemläp bererin.
Ol aýdýar, garaşýan jogap derejesini nazara alanyňda, statistiki taýdan ähmiýetli täsiri görkezmek üçin
barlagyna takmynan 132 gatnaşyjynyň gerek boljakdygyny.
Ilatyň şonça köp bolmagy sebäpli, bu toparyň şol topardan anyk has duýgurdygyny netije çykarmak üçin
gözleg işlerinde köp sanly maglumata mätäç bolarlar.
Olar 44 adamy tapdylar. Bu, başyndan başlap, olar umuman bir zat tapmak üçin garaşýan maglumatlaryň
diňe üçden birine elýeterli bolandygyny aňladýardy.
Netijede olar statistikalaryň özünden hem aýdyň bolan statistiki taýdan ähmiýetli töwekgelçiligi anykladylar.
Özlerini duýgur diýip atlandyran ähli adamlarda bu hem takmynan 90% ähmiýet derejesi bilen anyk boldy.
Şonuň üçin ylmy makalada bir zady statistiki taýdan ähmiýetli diýip ykrar etmek üçin çäk 95%-dir.
Eger siz bu derejedäki ynamlylyga ýetmeseňiz, onda bu statistiki waka hasaplanmaýar. Bu
tesadübi ýagdaý, baht ýa-da başga bir zat bolup biler.
Olar töwekgelçiligiň artjakdygyna 90% ynanýardylar, we elbetde bu statistiki taýdan ähmiýetli
hadysa hökmünde kabul edilýän sehrli çäkden pes galýar.
Şonuň üçin "Bu adamlaryň duýgur däldigini görkezýär" diýen sözler bilen ret edildi. Emma mesele düýbünden başga zatda eken.
Mast bilen yzygiderli aragatnaşyk synag şahslarynyň birnäçesine öz yzyny galdyrdy.
Käbirleri şonça kesellendilerkä synagdan çekilmeli boldular.
Brian Essexden çykyp gideninden soňam tejribäniň netijelerini duýmaga dowam etdi.
Men ilkinji kolonoskopiýamy ýedi ýyl ozal geçirdim, ikinjisini dört ýyl ozal, üçünjisini bolsa takmynan bir ýyl ozal geçirdim.
Meniň bilen hemmesi gowy. Meniň bilen hemmesi gowy. Hawa, dogry çakladyň: meniň içege rakym bar.
Şonuň üçin men ilkinji gezek gan akdyranymdan içegem aýrylan wagta çenli takyk ýedi ýyl boldy.
Men doktordan bu rak keseliniň ösmegine näçe wagt gerekdigini soranymda, ol: "Ýedi ýyl" diýip jogap berdi.
Şonuň üçin siz Essex-de bolan ähli wagtymy takmynan yzarlap bilersiňiz, we ondan öň bir gezek gan
akmagy boldy, şol gan akmagy içegäniň rakyny başlatdy.
Şeýle ýalňyş alnyp barlan tejribe nädip şeýle "resmi gözleg" hökmünde görkezilip bilner?
Näme üçin şeýle tejribeli topar işlerinde şeýle esasy we açyk ýalňyşlyklara ýol berer?
Bu maliýe serişdelerini üpjün eden adamlar bilen baglanyşykly bolup bilermi?
Essex tejribesi MTHR tarapyndan maliýeleşdirilen tejribeler toplumynyň biridir.
Bu kompaniýa mobil telefon senagaty tarapyndan işledilip we maliýeleşdirilýär.
MTHR-iň nämedigini we onuň nähili maliýeleşdirilýändigini aýdyp bilersiňizmi?
Hawa, MTHR programmasy Britaniýa hökümeti we mobil telefon senagaty tarapyndan bilelikde maliýeleşdirilýär we
mobil telefon tehnologiýasy bilen baglanyşykly bolup biljek saglyga zyýanly täsirleri öwrenmek üçin niýetlenendir.
Ylmy gözlegleri kim maliýeleşdirýär diýen mowzugymyz duýgur meseledir.
Men özüm ýaly köp alymlaryň täze bir barlagy okaýanlarynda, ilki bilen onuň maliýeleşdirijisini
görmek üçin soňky sahypasyna seredýändiklerini bilýärin.
Zyýanly täsirleri boýunça geçirilen gözleglere mobil telefon senagatyndan gelýän maliýe goldawy bilen
gyzyklanma çaknyşygy bolup biler diýip pikir edýärsiňizmi?
Elbetde, bähbitler bilen baglanyşykly mümkin bolan çaknyşyklar bar, şonuň üçin bu görnüşdäki
gözleg programmasy üns bilen dolandyrylmalydyr.
Men telekommunikasiýa pudagy bilen giň gerimde işleşdim, sebäbi men bu ýerde wekili hökmünde aragatnaşyk
işlerini guramaçylyk edýärin, şonuň üçin men bu adamlar bilen uzak wagt bäri gürleşýärin.
Men pikir edýärin, olar obýektiw bolmak isleýärler, ýöne esasan girdeji gözleýärler, aýratyn-da bazarda bir-biri bilen paý ugrunda
bäsleşýän mahaly, şonuň üçin olar gözlegleri maliýeleşdirip bilerler, ýöne olar derman senagatyna örän meňzeşdir.
Olaryň eýýäm öz taraplarynda bolan adamlary işe alýandyklary aýdyň.
Ylmy işgärler pop ýyldyzlar däl; olar köp pul gazanmaýarlar.
Olaryň maliýeleşdirmeli öýleri bar, ideg etmeli maşgalalary bar.
Eger olar nädogry netijä gelse, kimi olary günäler?
Başga bir iş tapmazsyň, azyndan şol ýerde däl.
Hakyky basyş bolmasa-da, şahsy ýagdaýlarda bolup biler ýa-da bolmaz bolan psihologik basyşlar bar.
Emma olary maliýeleşdirýän guramanyň talaplaryna laýyk gelmek we ony hoşal etmek üçin ýüze
çykýan psihologik basyş elbetde rol oýnaýar.
Özüňizi borçly duýýarsyňyzmy?
Hawa, borçly duýýar. Borçly duýýar.
Elektromagnit meýdanlarynyň täsirine gelende, elektrik üpjünçiligi, radio ýa-da mobil telefon pudagy ýaly
hyzmat pudaklary tarapyndan maliýeleşdirilen barlaglar hakykatdanam berk statistikalary görkezýär.
Bu barlaglar adatça ep-esli negatiw bolýar.
Üniwersitetlerde we ş.m. garaşsyz maliýeleşdirilen barlaglar bolsa, beýleki tarapdan, adatça garaşsyz bolmaýar.
Bu gözleg üçin kyn ugurdyr.
Bu görnüşli barlaglary geçirmek aňsat däl, we adamlar bilen baglanyşykly barlaglaryň
çäklendirmeleri sebäpli, kämil barlag gurşawy hiç haçan bolmaz.
Hemişe çäklendirmeler bolar.
Bu hakyky kesellikmi? Hawa, elbetde, şeýle.
Häzirki wagtda Dünýä Saglyk Guramasy munuň hakykydygyny we alamatlaryň agyr hem-de
ejizleşdiriji bolup biljekdigini belleýär.
Elektrohipersensitiwlik bilen baglanyşykly sanlar takmynan 2–3% töwereginde.
Bu ýagdaýyň täsiri bilen durmuşy agyr derejede täsirlenen adamlardyr.
Emma öňem belläp geçişim ýaly, adamlaryň 100%-i öýjük derejesinde oňa jogap berýär.
Bu, eger bu ýeterlik derejede çynlakaý kabul edilmese ýa-da ykrar edilmese, saglygy goraýyş ulgamy
üçin netijeleriniň ähtimal uly boljakdygyny aňladýar.
We ýeňil ýa-da orta derejeli elektr duýgurlyga eýe adamlaryň sany öňki çaklamalarymyzdan has ýokary bolmagy mümkin.
Dünýä saglyk guramasy elektr duýgurlygyny ykrar etse-de, Şwesiýa bu keselden ejir çekýänlere kömek edýän ýeke-täk
ýurtdyr. Häzirki wagtda ol ýerde ilatyň 2,5–3%-i bejergi alýar.
Bu biziň üçin näme aňladýar?
Bu standart telefon bilen özboluşly mobil telefon tutawujysy arasyndaky tejribä
esaslanan baglanyşygyň kasset ýazgysyna degişlidir.
Dial sesi – we bu örän uly üstünlik!
Çünki söhbeti geçirmek bir zat, takyk sanly maglumatlary geçirmek bolsa düýbünden başga zat.
Indi bu tehnologiýany kämilleşdiren Chelmsforddaky (Essex, Angliýa) gözleg institutyna gönüden jaň edýärsiňiz.
Liz Charnock başga tarapda bolmaly.
1980-nji ýyllarda mobil telefonyň girizilmegi bilen onuň üçin antennalaryň toruna mätäçlik ýüze çykdy.
Şondan bäri telekommunikasiýa kompaniýalary dünýäniň dört bir künjeginde 5 milliondan gowrak mast gurdylar.
Mikrotoлкуn frekanslary bilen howany doldurýandyklaryna buýsanyp, olar saglyga uzak möhletli zyýan
ýetmezligini üpjün etmek üçin bir-de bolsa barlag geçirmediler.
Olar howpsuzdyklary ilki bilen üpjün edilmän gurlandy.
Kömek edeniňiz üçin sag boluň.
Gaty ýaramaz, dälmi?
Hawa, we ol hemişe bar, üns çekýän tarapy şunda: ol hiç wagt durmaýar.
Ol yzygiderli radiýasiýa saçýar – bu mastlardan gelýär – mastlary görüp bilseňiz, onda
şol radiýasiýanyň täsirine duçar bolýarsyňyz.
Dogrusyny aýtsam, hatda ol däl bolsa-da, şu aralykda ondan täsirlenýärsiňiz, sebäbi ol beton diwarlardan we
beýleki zatlardan geçýär. Ol biraz boğulýar, ýöne diňe biraz.
Mastdan 200–300 metr aralykda bolsaňyz hem, yzygiderli onuň täsirine duçar bolýarsyňyz.
Ony eşideniňizde, hemme zat üýtgeýär. Hawa. Eger ony görüp bilseňiz näme bolar?
Bu her gün smog görmäge meňzerdi.
Adam tarapyndan döredilen ýygylyklaryň dymsyz bizi gurşap alýandygy we olaryň howpsuzlygyny barlamadygymyzdan,
adam bedeniniň olara reaksiýa bermäge başlamagy geň dälmi?
Bu takmynan 10 ýyl ozal boldy. Men 30 ýaşlarymda idim.
Maşgalamda häzire çenli döş raky ýok. Men örän sagdyn durmuş ýörelgesini alyp geldim.
Men telefon diregiň ýanynda köp ýyllar ýaşadym, şol wagtda ýedi ýyl.
Ol öýümden 100 metr uzaklykda durdy.
Ýyllar boýy mastlar bilen baglanyşygy bolmadyk alamatlarym bardy, sebäbi şol wagt men
elektr duýgurlygy barada hiç zat bilmeýärdim.
Mende baş aýlanmak, ukuda kynçylyklar, baş agyry, başda iti agyrylar boldy we men köplenç lukmana bardym.
Maňa munuň stres ýa-da wirus ekeni aýdylýardy. Soňra, garaşylmadyk ýagdaýda, maňa süýji bezi raky
keseli kesgitlendi. Bu meniň ömrümdäki iň uly şok boldy.
Ilkibaşda men diňe bahtsyzdygymy, munuň meniň günämdigini pikir ederdim. Soňra bejergi başlandy.
Men hassahanada käbir goňşular bilen duş geldim – men örän kiçi bir obada ýaşaýardym.
Men hem bu goňşular bilen duşuşdym, olar ýaş aýallardy – men iň ýaşydym, otuz ýaşlarymda,
beýlekiler kyrk ýa elli ýaşlarynyň başlarynda idiler.
Bizden bäşimiz şol ýerde bolduk, hemmämiz altyn aýyň içinde bir wagtda süýji bezi raky diagnozy bilen.
Obamyzda diňe 18 öý bardy, olar mobil telefon mastynyň töwereginde ýerleşýärdi.
Şonuň üçin Eileen başga adamlaryň hem gyssagly keselden ejir çekýändigini anyklamak üçin soragnama geçirmäge karar berdi.
Netije bizi titretdi. Köp adamlar meniň birnäçe ýyl bäri çekýän şol bir alamatlary habar berdiler. Baş agyrylar, baş aýlanmak.
Emma obada başga-da çagalyk kynçylyklary we rakdan öňki servikal lezyonlary bolan ýaş aýallar hem
bardy – ýa-da süýjü rak düwünleri bolan bir aýal.
Sebitde beýleki görnüşli rak keselleri hem bardy.
Diňe 51 ýaşyndaky goňşymyz motor neuron keseline duçar bolup, gynansak-da aradan çykdy. Açyk aýtsam: gorkunç keseldir.
Bu öýlerden 77 adama täsir etdi.
Hawa, birnäçe ýyl bäri biologiki täsirleri başdan geçirenleriň takmynan 70%-i – ukuda kynçylyklar, deri
döküntileri, süýji bezlerinde düwünler ýa-da rak keseli.
Hawa, bu obadaky adamlara uly täsir etdi.
Men muny uly global mesele diýip pikir edýärin.
Şondan bäri biz mobil telefon mastynyň töweregindäki rak keselleriniň ýygnanyşygynyň ýeke däldigimizi anykladyk.
Pylonlaryň golaýynda rak keseliniň köp kümeleri bar.
Biz ýerinde bir alym bilen işleşdik we beýleki sebitlerde uzak wagtlap duran beýleki mastlary barladyk.
Biz başga barlaglar hem geçirdik we şolarda hem rak keseli ýokary derejede ýüze çykdy.
Şonça köp mobil telefon we mastlar hem-de trillionlarça dollarly mobil telefon senagaty bilen, telekommunikasiýa
senagatynyň ýaýlym babatda howpsuz tarapda bolmagyny üpjün edýän berk döwlet edarasynyň döredilendigine umyt edip bolardy.
Ilaty goramak üçin berk çäklendirmeler goýýan, biziň duş gelýän zatlarymyzyň doly howpsuz bolmagyny üpjün edýän adam.
Gynansak-da, şularyň hiç biri ýok. Bizde bar bolan zat ICNIRP.
ICNIRP takmynan 20 ýyl ozal Ýewropada ionlaşdyryjy däl şöhle saçlamalary öwrenmek üçin döredildi.
Bu, ionlaşdyryjy bolmadyk şöhleýetlerden goramak boýunça Halkara Komitetidir we onuň wezipesi çap
edilen ähli edebiýaty gözden geçirip, esasan jemlemekdir:
Ylym munuň hakykatdygyny kesgitli aýdýar.
Ses berip girip bolmaýar. Eger siz islenýän şahslaryň biri bolsaňyz, goşulmak üçin çagyrylýarsyňyz.
Şonuň üçin ol hemişe senagat tarapyndan kesgitlenýär, sebäbi kökler şol ýerde ýerleşýär.
Dogry. Şonuň üçin, bizde olar kesgitläp goýan bir ölçeg bar, ony Ýewropanyň köp ýurtlary kabul etdi, we bu
ölçeg Ýewropa Komissiýasynyň, şol sanda hünärmenler toparynyň hem maslahat berýän zady.
Emma, bu görkezmeler ýokary ýygylykly şöhle saçylma bilen sebäp-netije gatnaşygynyň
bardygyny bilýän gurluşyk usullaryna esaslanýar.
Häzirki wagtda biziň töweregimizde şol ýygylykdaky energiýa, mysal üçin mobil telefonlardan, mobil telefon mastlaryndan we
simsiz telefonlardan – başgaça aýdylanda, her gün ulanýan dürli aragatnaşyk enjamlarymyzdan – gelýän şöhle bilen
baglanyşykly ýeke-täk senariýa mikrotolkunly peçlerden tanş bolan senariýa bilen birmeňzeşdir.
Eger biz ýeterlik energiýany ulanıp, ony ýeterlik kiçi bir meýdana jemlesek, onda dokumany gyzdyryarys, soňra
belli bir mukdarda suw saklaýan ähli zady gyzdyryarys.
Häzirki görkezmeleriň hiç biri dowamly saglyk zeperine ýa-da rak keseline degişli däl. Olaryň hiç biri, ýeke-täk biri hem däl.
Olar hemmesi ýylylyk täsirlerini ýa-da deri gyjyndyryşy, kaşyň titremesi ýa-da şonça meňzeş
başga bir derrew täsir döretmek üçin niýetlenendir.
Heç kim saglyga uzak möhletli zeperi kesgitläp bilmeýär.
Şonuň üçin 40 ýaşdan aşakdakylaryň ähmiýeti ýok, manysyz diýip pikir edýärsiňizmi?
Bu manysyz. Uzak möhletli saglyk zeperlerinden goramak niýeti ýok.
ICNIRP... ýagny, ICNIRP düýbünden ähmiýetsizdir.
Mysal üçin: Eger mekdepde hiç kim tizligiň çäginden geçmezligine göz ýetirmek isleseňiz,
tizligiň çägini sagadyna 10 000 kilometr goýuň.
Şeýlelik bilen hemmeler oňa eýerer we hiç kim gaty çalt sürmez.
Mekdebiň ýanyndan 999 km/s tizlik bilen geçip, şonda-da "çägi" berjaý edip bilersiňiz.
Geňeş komiteti häzirki wagtda jemgyýeti goramak bilen baglanyşykly subutnamalary gözden geçirmek wezipesine eýe däl.
Şonuň üçin ICNIRP diňe 100% hakykaty üpjün etmek üçin bar, we 100% hakykat bolmadyk zatlar onuň aladasy däl.
Dogry. Olar munuň üstünde gürleşerler, elýeterli zatlary, elýeterli bolmadyk zatlary we
entek anyklanmaly zatlary jemläp bilerler.
Şol boldy. Olar işi şol ýerde galdyrýarlar. Hiç hili maslahat ýok – hiç zat, sebäbi olar
muny öz jogapkärçilikleri hökmünde görmeýärler.
Takmynan her ýurt radiotehnologiýa üçin jemgyýetçilik ýaýlym çäklendirmelerini ICNIRP görkezmelerine esaslanyp kesgitleýär.
ICNIRP görkezmeleri radio tehnologiýasyna duçar bolmagyň netijesinde dörän uzak möhletleýin
saglyk zeperleri bilen hiç hili baglanyşygy ýok.
Gel, jaň etmäge synanyşaryn.
Birini jaň etmäge synanyşanyňyzda, ýokary ýygylykdaky ugratma iki tarapdan hem başlanda, bu ýagdaý takmynan yzygiderli bolýar.
Okey, gel synap görüliň. Ah, wow!
Baglanyşanda derrew; bu jaň režimi, mobil telefon şony edýär.
Bu tolkunlar mobil telefonumdan bazalyk stansiýasyna gidýär we şol ýerdän ugradylýarmy?
Bu, esasan, signal alýan we mobil telefonyňyzy ulanýan wagtyňyz mobil telefonyňyzyň hemişe edýän zady.
Gorkunç.
Telefonuňyzy bazaly stansiýa bilen baglanyşdyranyňyzda we ulanýanyňyzda, mobil telefonyňyz muny hemişe başyňyza geçirýär.
Mobil telefonlar
Jeneral telefony ýaly durmuşymyza şonça çalt girip, onuň ajralmaz bölegine öwrülen tehnologiýany göz öňüne getirmek kyn.
Ýigrimi bäş ýyl ozal bu diňe bir hile hasaplanylýardy.
Häzirki wagtda biziň 4 milliardymyzda biri bar.
Ortaça çagalar ilkinji mobil telefonlaryny 8 ýaşynda alýarlar.
Mobil telefonlar baza stansiýasyndan mikrotoýun frekanslaryny ugratmak we kabul etmek arkaly işleýär.
Mobil telefony gulagyňyza tutanyňyzda, miýeňiz bu tolkunlara hökmany ýagdaýda duçar bolýar.
Maga bu täsire reaksiýa bildirýärmi?
Täze amerikan barlagy munuň hakykatdanam şeýledigini görkezýär.
Dr. Nora Volkow bu gözlegi geçirdi.
Dr Volkow we onuň topary 47 sag adamy bir ýyl boýy öwrenip geçdiler.
Iştirakçylaryň sag we çep gulaklarynda mobil telefonlary bardy.
Olaryň biri işläp durdy, ýöne sesini öçürdi, beýlekisi öçürilipdi.
Dr Volkow beýni surata düşürýän enjamlary ulanyp, täsir astynda beýniniň näçe glýukoza sarp edýändigini anyklady.
Bu, stimulýator – bu ýagdaýda mobil telefon – sebäpli beýin işjeňliginde üýtgeşmeleriň bardygyny
ýa ýokdugyny görkezýän örän duýgur görkezijidir.
Magaň işjeňleşdirilende, ol glýukoza sarp edýär, takyk bir awtoulag ýangyç sarp edýän ýaly.
15 minutlyk mobil telefona duçar bolmak beýinde glýukoza sarp edilişiniň artmagy bilen baglanyşyklydyr, bu bolsa beýniň mobil
telefonyň radioýewlulyklary bilen işjeňleşendigini görkezýär.
Meniň beýnimiň sag tarapy, antennanyň golaýynda bolup, mobil telefon öçürilen wagta garanyňda
metabolik işjeňligiň iň uly artyşyny görkezdi.
Häzirki mobil telefon tehnologiýalarynyň çykarýan radio ýygylyklary örän gowşak bolmagyna garamazdan,
olar adam miyasyny işjeňleşdirip täsir edip biler.
Sesiz režimde mobil telefondan peýdalanylanda, Dr. Volkowanyň synagy adam beýniniň mobil telefon
mikrodalgalaryna metabolik jogap berýändigini görkezdi.
Kanuny çäkden ep-esli pes derejede bolan metabolik reaksiýa.
Köp adamlar mümkin däl diýýän zat.
Dr. Volkow tarapyndan ýazga alnan reaksiýa bolsa has uly aladanyň ikinji derejeli meselesidir:
Bu mikrodalga şöhleleriniň miýa tarapyndan hakykatdanam nädip siňdirilýändigi. Bu SAR bahasy diýlip atlandyryldy.
SAR belli bir siňdiriş derejesi diýmekdir.
Bu bolsa belli bir wagtyň içinde we belli bir göwrümde adam bedeni tarapyndan
siňdirilen radio tolkunlarynyň mukdarynyň ölçegidir.
Bu, radio geçirijiniň adam bedenine ýetirýän gyzdyrma täsiriniň ölçegidir.
SAR aşakdaky usulda ölçelýär. Sun'iy baş ulanylýar.
Ol adam beýniniň nusgasy hökmünde çak edilýän glýukoza garyndysy bilen doldurylan.
Synag enjamy modeliň baş kemiginden geçýän mikrotoлкуn şöhlelenişiniň mukdaryny ölçýär.
SAR gymmaty soňra siňdirilen energiýanyň mukdaryna görä hasaplanýar.
ÝB üçin, dokumalaryň ortaça 10 g-yna 1 kilogramda 2 watt çäk bar.
ABŞ üçin ortaça dokuma 1 g boýunça 1,6 W/kg-dyr.
ABŞ-nyň ýokarky çägi AB-den has berk, ýöne Awstraliýa we Täze Zelandiýa ýaly beýleki ýurtlar AB çäklendirmelerini ulanýarlar.
Bazardaky iň meşhur mobil telefonlaryň käbiri şonça köp mikrotolkun şöhlelenişini çykarýar
welin, olaryň SAR bahasy ýokarky çäkde durýar.
Baş gyrgygynyň her millimetri miýany mikrotoýun şöhlelenmesinden goramaga kömek edýär we şonuň
bilen mobil telefonyň SAR derejesini azaldýar.
Çagalar ortaça 8 ýaşynda ilkinji mobil telefonlaryny alýarlar.
Sekiz ýaşly çaganyň kafa sümügi ulularyňkydan ep-esli inedir.
Adam umyt edýärdi, mobil telefonlaryň synaglary çaganyň kafa galyňlygyna deň galyňlyk bilen geçiriljekdigine.
SAM başy ortaça görnüşli, uly adam kafa sümügidir.
Adamlardan alnan 10 000 baş ölçeginiň ortaça gymmaty bu SAM fantom başyny döretmekde ulanyldy; ol ortaça adam kranini aňladýar.
Elbetde, ortaça ululykdaky ulynyň başy sekiz ýaşly çaganyňkiden ep-esli uly.
Emma biz SAM fantom başyny öndürýän kompaniýa bilen soraga başlanymyzda, hakykatyň has-da erbetdigini anykladyk.
SAM synag modeli diňe 10 000 adamyň ortaça däl, eýsem ABŞ goşunynyň 10 000 esgeriniň ortaça.
Amerikanyň goşunlarynyň gullukçylarynyň başlary ortaça sekiz ýaşly çagalaryňkiden elbetde has uly we has galyndyr.
Şonuň üçin mobil telefonlary sekiz ýaşly çaganyň baş kemiginde synagdan geçirsek, olaryň köpüsiniň geçmezligi gaty ähtimal.
Görkezmeleri kim kesgitleýär?
Bu ICNIRP diýlip atlandyrylýan komitetden gelen adamlardyr.
Mobil telefonlarda işleýän adamlar bioinženerlerdir.
Olar diri öýjükde näme bolup geçýändigini hiç bilmeýärler, ýöne bu barada gurur bilen gürrüň edýärler.
Olar diri organizmiň abadançylygyna täsir edip biljek ýeke-täk zadyň dokumalary ýeterlik ýylytmak üçin
ýeterlik güýçli bolup-bolmazlygy diýip hasap edýärler.
Emma bu, "Biz ýumurtgany gaýnadanymyzda onuň gaty boljakdygyny bilýäris" diýmek ýaly.
Olar bilmeýärler, eger olar ýumurtgany gaýnadyp bilmese, ol towuga öwrüler.
Olar munuň nähili bolup geçýändigini düýbünden bilmeýärler. Emma şonda-da bilýän ýaly gürleýärler.
2011-nji ýylda Bütindünýä Saglyk Guramasy mobil telefonlaryň töwekgelçilik klassifikasiýasyny üýtgedip, olary mobil telefon
ulanylmagy bilen baglanyşykly beýni şişiniň glioma görnüşiniň döremeginiň töwekgelçiliginiň ýokarlanmagy sebäpli adamlara
mümkin bolan karsinogen hökmünde täzeden klassifikasiýa etdi.
Bu statusdaky çalt üýtgeşmäni näme sebäp boldy?
Mobil telefonlaryň mümkin bolan saglyk täsirleri barada sanawsyz barlaglar geçirildi.
Käbirleri täsirini görkezýär. Käbirleri hiç hili täsirini görkezmeýär.
Emma iň netijeli barlag Lennart Hardell tarapyndan geçirildi.
Ol häzire çenli alnyp barlan iň uly we iň düşünjeli gözleg taslamasyny ýolbaşçylyk etdi.
Ol öz işini dünýäniň dürli künjeginden gelen beýleki adamlaryň işleri bilen birleşdirdi.
1990-njy ýyllaryň başyndan bäri olar dünýäniň dürli künjeginden 2 000-den gowrak adamyň telefon endiklerini öwrenýärler.
Astrocytoma we akustiki neroma ýaly beýin şişleri bolan adamlar, olar gulaga golaý bolandyklary üçin
mobil telefon ulanylmagy bilen iň köp baglanyşyklydyr.
Netijeler geň galdyryjy. Olar mobil telefonyň ulanylmagynyň hakykatdan hem beýin şişleriniň
töwekgelçiligini artdyrýandygyny netije etdiler.
Olar öňki barlaglaryň näme üçin täsir görkezmedigini hem anykladylar.
Meniň pikirimçe, onuň diňe mümkin bolan rak dörediji bolmagyndan has-da köp, hakykatdanam rak
dörediji bolandygyny görkezýän subutnamalar bar.
Emma men pikirimçe ony bir derejede düşünýärin, sebäbi gelýän rak keselleriniň köpüsi heniz gelip ýetmedi.
Adamlar mobil telefonlary hakyky täsirleriniň ýüze çykmagy üçin ýeterlik wagtlap ulanmandyrlar.
Beýleki karsinogenler ýaly, täsirini görmek üçin azyndan on ýyl gerek.
Mobil telefon partlamasy diňe 1990-njy ýyllaryň ahyrynda başlandygy üçin, onuň täsirlerini häzirlikçe görmäge
başlaýandygymyza geň galmaly däl. Bu bolsa häzir bolup geçýär.
Telekommunikasiýa senagaty ulanyjylaryny beýin şişlerinden goramak üçin näme edýär?
Howpsuzlyk gollanmalaryna bir göz aýlamak, olaryň öz goraglaryna has alada edýändiklerini görkezýär.
Bu simsiz enjam modeli radiotolkunlara duçar bolmak boýunça kanuny talaplara laýyk gelýär. Bu bölümde beýan
edilen ýaly ulanylanda, ol kanuny görkezmelere laýyk gelýär.
BlackBerry enjamyny bedeniňizden, şol sanda göwreliler we ýetginjekler üçin göwüs boşlugyndan azyndan 2,5
sm uzaklykda saklaň! Jaň etmegiň dowamlylygyny azaltyň!
Takmynan her mobil telefonyň arkasynda ony bedeniňden näçe aralykda saklamaly diýen görkezmeler bar.
Köp ýagdaýda düýbünden amaly bolmadyk görkezmeler.
Telekommunikasiýa senagaty öz döredýän zyýanlary barada barlaglary maliýeleşdirende näme bolýar?
Bu gözleg netijesinde mobil telefondan peýdalanmagyň rak keseliň ösmegine täsir edýändigi
we bu ugurda rol oýnaýandygy kesgitlenildi.
Emma olar bu gözlegi özlerinde saklamaga meyllidirler.
Biz EMF-ler bilen näme saklaýandygymyzy hakykatdanam bilmeýäris, sebäbi täsirleri esasan uzak möhletli we,
siziň hem aýdşyňyz ýaly, bu giňden ýaýran duçar bolmak bar.
We bu aç-açanlyklara giňden garaşlylyk.
Biz henizem näme edýändigimizi doly düşünmeýäris.
Epidemiologiýa anyk görkezýärkä, mobil telefondan peýdalanmak beýni şişiniň döremeginiň töwekgelçiligini artdyrýar.
ICNIRP-iň adamlarynyň görmeli zady anyk sebäp-nätije baglanyşygy; munuň nähili bolup geçýändigini,
mehanizmi nämedigini we rak keseli takyk nähili döreýändigini.
Ýeriň ýygylyklaryna şeýle sazlaşyp, onuň magnit meýdanyna gaty duýgur bolan bir jandaryň adam tarapyndan
döredilen mikroto'lgunlara tebigy ýagdaýda reaksiýa bermegi açyk zat ýaly görünip biler.
Ýöne birnäçe ýyl bäri telekommunikasiýa pudagy öz hereketlerini şol bir sorag bilen gorap gelýär.
Mobil telefon rak keseline nähili sebäp bolýar?
Mälim bolşy ýaly, olar nädogry sorag berdiler.
Mobil telefon adam bedeniniň rak keselini bejermegine nähili päsgel berýär?
Jogap: melatonin.
Görýäňizmi, melatonin gormon bolup, ynanmak kyn bolsa-da, ol miýede öndürilýär.
Ol miýanyň pineal bezinde öndürilýär we witaminler bilen deňeşdirilende örän güýçli
antioksidant häsiýetlere eýedir, mysal üçin:
Melatonin C witamininden bäş esse güýçli we E witamininden iki esse güýçli.
Ol diňe gijede paýlanylýar.
We ony takyk gijede gerek edýäris, sebäbi şol wagt biz uklap, beýnimiz bedenimizdäki öýjükleri abatlaýar.
We şol wagt melatonîn işe girişýär.
Her gün bedenimiz takmynan ýarym milliard öýjük ýitirýär.
Gije bedenimiz bu öýjükleri öýjük mitozis diýlip atlandyrylýan, öýjükleriň bölünmegi diýlen proses arkaly çalşýar.
Ol näme edýär: Erkin radikallar diýlip atlandyrylýan maddalary ele salýar.
Bu erkin radikallar hakykatda energiýa öndürmek prosesinden galan artykmaç elektronlardyr,
olar özümizi gaýtadan dikeltmek üçin zerurdyr.
Her gije bedenimiz özüni gaýtadan dikeldende, öýjük mitoziniň goşmaça önümi hökmünde
millionlarça erkin radikallı öýjük öndürilýär.
Bu erkin radikallaryň öýjükleri sagdyn öýjükleri hüjüm edýär.
Umuman kabul edilýär, erkin radikallaryň öýjükleri köp sanly rak görnüşleriniň esasy sebäbi ýa-da faktorydyr.
Biziň bedenimiziň bu erkin radikallara garşy iň möhüm goragy iň güýçli antioksidanty: melatonin.
Ol gan aýlanyşyna girýär we tebigy antioksidant, tebigy rak garşy serişde hökmünde hereket edýär.
Melatonin rak keseline garşy örän, örän güýçli serişdedir.
Ol şol atlandyrylýan onkostatik agent hökmünde hereket edýär, sizi rak keseline garşy gorap durýar.
Ol şeýle hem siziň uky-uygunlyk sikliňizi düzgünleşdirýär, size gowy gijeki uky we melatoniniň dogry dozasyny üpjün edýär.
Bu garlaşmaga garşy molekuladyr. Başgaça aýdylanda, ol erkin radikallary ele salýar we deriniňizi ýaşrak görkezýär.
Melatonin bedeniň rak döredýän erkin radikallary tussag edýän möcüzeli dermanidir.
Laboratoriýamyzda birnäçe ýyl boýy toplanan 12 000 sany barlag bar, bu bolsa köplenç ulanylýan başagry derman paratsitamol
barada häzire çenli çap edilen barlaglardan hem köp.
Parasetamoldan has köp ylmy gyzyklanma melatoninada bar.
Melatonin çyrasynyň azalmagynyň netijeleri nämeler?
Hawa, eger melatoniniň derejesi azalýan bolsa, onda immun ulgamyň gowşarýar.
Ilki bilen ukuda kynçylyk çekýärsiňiz, ýagny uky gelmeýär ýa-da gelse-de gaýtadan uky gelmeýär.
Melatonin hem ýüregiňizi gorap bilýändigi üçin, sizde ýürek problemalary bolup biler.
We immun ulgamyňyz iň oňat derejede işlemänligi sebäpli kesellere has aňsatlyk bilen duçar bolýarsyňyz.
Melatonin derejesiniň peselmegi netijesinde ýüze çykýan käbir zatlardyr.
Mysal üçin, süýji bezi raky bolan ortaça aýal, öz ýaşyndaky sag aýala garanyňda,
melatonin mukdarynyň diňe onda bir bölegine eýedir.
Prostat raky bolan adamlarda olmaly melatonin mukdarynyň ýarysyndan hem az bolýar.
Awtistik çagalaryň melatoniniň derejesi bolmaly mukdardan ýarysyndan hem az.
Gece nobatçylykda işleýän adamlarda melatonin azaldýar, sebäbi olar gijede işleýärler we ýagtylyga duçar bolýarlar.
Olar gijede melatonin öndürmeýärler, bu bolsa süýjü bezi rakynyň howpuny 50% ýokarlandyrýandygy bilen tanalýar.
Melatonin derejesiniň azalmasy sebäpli Halkara Rak Kesellerini Gözleg Agentligi (IARC) gijeki nobatdaky işi
haýal-asta mümkin bolan karsinogen hökmünde klassifikasiýa etdi.
Häzirki wagtda gijeki nobatda işleýän ýa-da kör adamlaryň rak keseliniň görkezijileriniň ortaça
ilatdan tapawutlydygyny görkezýän köp sanly barlag bar.
Bu gözlegleriň köpüsi melatonin derejesiniň ýetmezçiliginiň ýa-da azalmagynyň saglyga ýaramaz täsir edýändigini görkezýär.
Beden diňe gijeleri gaýtadan dikeldilýär, şonuň üçin melatonin diňe pineal bez ýagtylygyň ýokdugyny duýanda öndürilýär.
Pineal bez ýagtylyga duýgur bolýar.
Ol takyk gözleriňizden gelýän signalaryň alnyp, merkezde kesişýän ýerinde ýerleşýär.
Ona suprachiazmatik nüvçe diýilýär.
Şol ýerdäki baglanyşyklar göni pineal bezine gidip, ýagtylygyň bardygyny ýa ýokdugyny habar berýär.
Ýagtylyk bar bolanda, beýniň öýjüklerimizi abatlamak üçin iberjek signallary bilen bir wagtda päsgelçilik döreýär.
Şonuň üçin, şol derejede köp päsgelçilik bar bolanda, olar bu signaly eşidip bilmezler, şonuň üçin beýniň
bu signallary öýjüklerimize özüni abatlamagy buýurmak üçin ibermeginiň hiç hili manysy ýok.
Şonuň üçin ol garaşýar, beýin garaňky bolýança garaşýar.
Elektrik meýdanlarynyň, magnit meýdanlarynyň ýa-da radio tolkunlarynyň melatonin
öndürilişine täsir edýändigini haýsy gözlegler görkezdi?
Hawa, Amerikadaky Battelle Instituty 1970-nji ýyllaryň ahyryndan bäri bu mowzuk boýunça köp iş alyp barýar.
Onuň alymlary Barry Wilson, Dick Stevens we beýleki adamlar munuň üstünde pikir etmäge başladylar, sebäbi biz
bilýäris, yşyk ýakanyňyzda miýe melatonin öndürmegi bes edýär.
Şonuň üçin olar pikir etdiler: belki-de beýniňimiz özümiziň sun'iy döreden elektrik meýdanlary bilen günboýy bardygyny
hemmämiziň bilýän tebigy ýagtylygyň arasyndaky tapawudy aýryp bilmeýär, sebäbi biz günboýy melatonin öndürmeýäris.
Munuň üçin örän gowy biologiki sebäpler bar.
Şonuň üçin olar bu elektrik meýdanlarynyň melatonin sintezini peseldjekdigini, bu hem öz gezeginde rak keseline, aýallarda
esasan süýjü rakyna getirjekdigini pikir etdiler, sebäbi olar adatça bolýan immunologiki goragyna eýe bolmazdylar.
Şonuň üçin miýe radio tolkunlaryny ýagtylyk tolkunlary hökmünde düşündirýärmi?
Hawa, biz olaryň arasynda tapawut goýup bilmeýäris.
Görnüp duran ýagtylygyň hem ýygylygy bar.
Şümer beziniň ýagtylyk ýygylyklaryny adam döredýän ýygylyklardan tapawutlandyryp bilmeýändigi baradaky
çaklama köp sanly gözlegler bilen şübhesiz subut edildi.
Gowy däl magnit meýdanlarynyň (50 Hz we 16 2/3 Hz) Dzungarian hamsterleriniň (Phodopus sungorus) pineal
bezinde melatonin sintezinä gönüden-göni basyş täsirleri
Häzirki barlagyň netijeleri izolýasiýa edilen hamster piniýa bezlerinde pes ýygylykly magnit meýdanlarynyň
melatonin öndürilişini azaltmaga ukyplydygyny görkezýär.
… melatonin öndürilişini azaltmak …
… Amerikan kestrelilerinde fotofazik aýlanýan melatonin mukdaryna elektromagnit meýdanlarynyň täsiri …
Gysgaça aýdylanda, EMF erkek amerikan süzgüçleriniň plazma melatoninine täsir etdi, ...
EMF-lar olaryň göçüne täsir edip biler...
… Süt malylarynyň tükrügindäki melatonin derejesine gysga tolkunly radio signallaryna duçar bolmagyň dowamly täsiriniň ýokdugy.
Şeýlelik bilen, EMF-iň melatonin konsentrasiýasyna gijikdirilen akut täsiri ...
A 0.5 G, 60 Hz magnit meýdany pinealositlerde melatonin öndürilmegini peseldýär.
… pinealositlerde noradrenalin täsirinden döreýän melatonin öndürilişiniň ortaça 46% azaldylyşy. Netijeler EM täsiriniň
şahamça öýjüklerine täsir edip, şahamça bezinde melatonin basylyşyna sebäp bolup biljekdigini çaklamany goldaýar.
melatonin basylyşyna duçar bolmak
pineal bezinde öndürip biler,
ýeke-ýeke öýjükleri täsir edip.
EMF/EMR haýwanlarda we adamlarda melatonin mukdaryny azaldýar Dr Neil Cherry 2002-nji ýylyň 2-nji sentýabry On ýedi barlag ELF we
RF/MW täsiriniň melatonin mukdaryny azaltýandygyny görkezýär. On alty barlag adamlarda EMR bilen baglanyşykly
melatonin derejesiniň ep-esli azalanlygyny anyklady.
Elektrik meýdanlarynyň, magnit meýdanlarynyň we radio tolkunlarynyň melatonin öndürilişine täsir edýändigi
barada kesgitli subutnama barmy diýip pikir edýärsiňizmi?
Bu gözlegler, kerpikleriň melatoniniň derejesiniň şöhlelenmäge duçar bolanda azalýandygyny; radiomasterleriň golaýyndaky
binalarda ýuwaşýan ýabany turnaçylaryň radio mastlardan uzakdaky turnaçylaryň ýuwasy bilen deňeşdirilende az çaga döredýändigini
görkezýär; Armylar, arylaryň we dürli guş görnüşleriniň, şeýle hem deňiz süslüleriniň barlaglary hemmesi bir ugra görkezýär.
Emma soňra pineal beziniň öýjükleriniň melatonin sintezleýän laboratoriýa barlaglary bar.
Men bu öýjüklerdeki magnit meýdanlarynyň täsirini öwrenýärin.
Melatonin baha berişiniň her tapgyrynda magnit meýdanlarynyň melatonin öndürilmegine päsgelçilik edýändigi anyklandy.
Şonuň üçin melatoniniň öndürilmeginiň ähli ugurlarynda we magnit meýdanlarynyň melatoniniň
öndürilmeginiň päsgelçiliginde subutnamalar aýdyň.
Gözleg bu ýolyň ähli taraplaryny hakykatdanam öz içine alýar.
Ony ýeterlik derejede netijeli diýip bilersiňizmi?
Hawa, men muny kesgitli diýip aýdardym.
Bedenlerimiziň iň täsin tarapy, olaryň melatonin öndürip, erkin radikallaryň döremegine garşy durmak ukybydyr.
Biz özümizde takyk deňagramlylygy, kämil gorag ulgamyny döretdik.
Bedenlerimiz bu usuly kämilleşdirmek üçin millionlarça ýyl sarp etdi.
Biz ösüp ýetişen gurşaw esasynda döredilen tehnologiýa.
Emma soňky onýylliklerde daşky gurşawymyz üýtgemedi mi, üstesine-de eksponensial derejede üýtgemedi mi?
Göz bilen seredeniňde dünýä birmeňzeş ýaly görünýär, emma öýjük derejesinde ol durmuşymyzyň häzire
çenli başdan geçiren iň uly daşky gurşaw üýtgemesidir.
Şeýle uly üýtgeşmegiň şeýle nazik deňagramlylygy hökmany ýagdaýda bozjakdygy açyk.
We bedenimiziň melatoninanyň dogry mukdaryny öndürmezliginiň netijeleri ölümli bolup biler.
Dünýäniň dürli ýurtlaryndaky alymlar häzirki wagtda erkin radikallaryň diňe rak däl, eýsem bilýän ähli keselleriň sebäbi
ýa-da goşant goşýan faktory bolup biljekdigine ynanýarlar.
20-nji asyryň başynda çagalyk leukemiyasy lukmançylykda seýrek duş gelýän kesellikdi.
Şondan bäri biz çagalar arasynda leukemiýanyň diňe köpelenendigini gördük.
Ol her ýyl takmynan iki göterim artýar.
Bu hem köp beýleki kesellere degişlidir: awtizm, beýin şişleri, rak keseli.
1910-njy ýyllarda rak keselleriniň derejesi belki-de häzirki derejesiniň ýarysyndan azdy.
Köp beýleki keseller hem ylmy barlaglarda we gözleglerde elektromagnit meýdanlaryna we şöhlelenmäge duçar
bolmak bilen baglanyşykly hasaplanýar; diňe tok geçirijiler däl, eýsem radio we mikrodalga meýdanlary hem.
Soňky 50 ýylyň dowamynda biz elektromagnit şöhlelenmesiniň deňizine batdyk. Ol bizi her ýerde gurşap alýar.
Görünmeýär, biz ony görüp bilmeýäris. Emma onuň şol ýerde bardygyny bilýäris.
Her gezek mobil telefonyňyzy ulananyňyzda, onuň şol ýerde bardygyny bilýärsiňiz.
Saati yzyna öwürmek örän kyn. Mümkin däl.
Emma biz bu saglyk täsirlerinden habarly bolmaly, şonda howpsuzlyk çärelerini görmegi saýlap bileris.
Eger biz muny isleýän bolsak, ony etmeli.
Meni aladalandyrýan zatlar häzir hakykatdanam bolup geçýän zatlardyr (bellik: 2013-nji ýylda YouTube-a ýerleşdirilen).
Biz belki ýeterlik üns bermedik.
Häzirki wagtda bolup geçýän zatlaryň biri awtizm, ýa-da dogry ady bilen aýdalyň: awtizm spektr bozuklygy.
Siz pikir edýärsiňizmi, ylymda şeýle zatlary synag etmek üçin gözegçilik topary galyň ýaly nokada geldik diýip, sebäbi takmynan
hemmämiziň mobil telefony bar, takmynan hemmämiziň Wi-Fi bar we takmynan hemmämiz elektromagnit meýdanlaryna duçar bolýarys?
Hawa, biz hemmämiz şol derejä gelýäris: mobil telefonlardan we Wi-Fi-den gelýän elektromagnit meýdanlaryna gaty köp adam duçar
bolýar, şonuň üçin bizde bu meýdanlara duçar bolan adamlaryň saglygy bilen duçar bolmadyk adamlaryň saglygynyň
arasyndaky tapawudy görmek üçin gözegçilik topary galanok.
Eger men analogiýa çeksem:
Biz çilim çekmegiň akciğer rakyny döredip biljekdigini tapdyk.
Bu käbir adamlar çilim çekmeýändigi üçin boldy we olar gözegçilik toparyny düzdi.
Eger hemmeler çilim çekse, biz çilimiň dem alyş ýollarynyň rak keseline sebäp bolup biljekdigini hiç haçan tapmazdyk.
Hem-de hemmeler öýken rakyndan öljekdi we ol çilim çekmek bilen baglanyşdyrylman milli kesellik hökmünde ykrar ediljekdi.
Mobil telefon aragatnaşygynyň päsgelçiligi netijesinde biz oňa duçar bolmadyk ilatyň ähli gatlaklaryny ýitirýäris.
Hatda mobil telefony bolmadyk az sanly adamlar hem mobil telefonlaryň şöhlelenmesine gurşalan; olar
söwda etmäge baranda, poezdde ýa-da nirede bolsalar hem!
Bu diňe meniň ýaly "kömür madenindäki kanariýa" däl.
Ahyrynda, eger atmosferadaky elektromagnit meýdanlaryny ýönekeýçe artdyrsaňyz, bu bolsa hakykatdanam biz edýän zat, we
häzir daşky gurşawda 30 ýyl ozalky bilen deňeşdirilende million esse köp mikrodalgalar we elektromagnit meýdanlary bar.
Bir pursat gelende, ol siziň hem üstüňizde täsir etjek bolar!
15 ýyldan soň nirede boljakdygymyzy aýtmak örän kyn.
Emma men aýdardym, diňe soňky birnäçe ýylyň içinde biz bu zyýanly täsirleriň ilata näçe çykdajy getirýändigini duýup başlaýarys.
Soňra biz oýanyp, sebäplere seredýäris. Sebäpler barada bir zat etmeli bolarys.
Biz zehinli, ýöne çylşyrymly bir organizm.
Bedenlerimiziň işleýşiniň tertibi hem tesadüfi däl, hem-de bir gije-gündizde bolup geçen zat däl.
Bu planetadaky beýleki ähli janly jandarlar ýaly, bizem ýaşaýan daşky gurşawa uýgunlaşdyk.
Däpden bäri meýdanlaryň we rezonanslaryň nozik deňagramlylygyny görkezýän gurşaw.
Bu hadysalar diňe bizi gurşap almanka, eýsem bizi biz edýärler.
Bedenimizdäki öýjükler biri-biri bilen yşyk ýygylyklary arkaly aragatnaşyk saklaýarlar, DNAmyz bolsa
köpelmek üçin elektromagnit ýygylyklaryny ulanýar.
Munuň ähliniň merkezinde oň ýüklenli protonlar we negatiw ýüklenli elektronlar bar, olar ähli durmuşy magnitlendirýär.
Ähli janly jandarlar ýaly, biz hem kriptokrom öýjükleri bilen enjamlaşdyrylan, olar bize bu meýdanlary
biz az düşünýän usullarda duýmaga mümkinçilik berýär.
Biz ýygylyk, elektrik, ýagtylyk we magnitizm jandarlar.
Munuň emele gelmegi millionlarça ýyl aldy; bu ilkinji öýjük bilen başlanan bir prosesdi.
Biz simsiz tehnologiýany kabul edip, ony gündelik durmuşymyza goşsak-da, bedenlerimiz
öýjük derejesinde şol tizlikde ösüp bilmedi.
Häzirki wagtda bizi gurşap alýan ýygylyklar öýjüklerimiz üçin, diňe olary görüp bilsek gözlerimiz üçin boljak ýaly daşyňdyr.
Çagalarymyz bedenleriň düşünip bilmejek bir dünýäde dogulýarlar.
Bu hemmesi nirelere alyp barar?
Bu film döredilýän mahaly, 4G tehnologiýasy dünýäniň dört künjegine ýaýradylýar. Muny
mümkin etmek üçin çäklendirmeler ýokarlandyrylýar.
Wi-Fi takmynan her öýde, mekdepde we kärhanada elýeterli bolup, yzygiderli bizi gurşap alýar.
DECT telefon tehnologiýasyny takmynan her öýde tapyp bolýar.
Senagat jogapkärli hereket edip, ünsli bolmaly mahaly, uzak möhletleýin saglygymyza hyraçylykly üns bermeýär.
Pul dünýäni dolandyrýar.
Olaryň munuň bilen baglanyşykly aýyplama duýgusyny döretmek ähtimallygy tamak senagatyndaky ýaly ýokary.
Şonuň üçin eger üýtgeşiklik boljak bolsa, ol olardan gelmez.
Ol bizden gelmeli!
Biz diňe gözlerimizi açyp, meseläni tanamaly.
Radio tolkunlarynyň melatonin üstündäki täsirini öwrenmek üçin MTHR-i maliýeleşdirmek meýilňiňiz barmy?
Adamlar mobil telefonlaryň melatonin öndürilmegine päsgel berýändigini aýdýanlarynda, aslynda
şol mehanizmi nygtaýandyklaryny nazara alsak.
Melatonin antioksidantdyr, isleseňiz, erkin radikallary sorup alýan tozany sorujy.
Biz häzir ýerine ýetirýän ýaly, belli gyzyklanma ugurlaryna ünsi çekip, gözleg teklibini çykaranymyzda, ähli
ugurlaryň boýy boýunça arza we teklipleri çagyrýarys.
Emma, bulary biz alýan beýleki arzalaryň hatarynda ileri tutmaly. Biziň býudjetimiz çäkli.
Emma biz häzirki wagtda melatonin boýunça gözleg geçirmekçy däldiris. Häzirki wagtda bu ileri tutulýan mesele däl.
MTHR henizem mobil telefonlaryň melatoninany nähili täsir edýändigini öwrenýän gözleglere maýa goýmaly.