WEBVTT

00:01.485 --> 00:06.367
Ingxolo, izidalwa zomaza

00:06.367 --> 00:10.873
Abantu abaninzi ngakumbi bayasokola ngeengxaki zempilo
ezifana nokuphaphazela kwentloko, iintloko ezibuhlungu,

00:10.873 --> 00:14.095
ukubetha kwentliziyo okungaqhelekanga okanye ukuphuthelwa.

00:14.095 --> 00:17.238
Uxinzelelo luhlala luchazwa njengesi sizathu.

00:17.238 --> 00:23.610
Ifilimu elandelayo yobungqina yowama-2012 ibonisa
ukuba iimpawu ezinjalo zihlala zinxulunyaniswa

00:23.610 --> 00:28.647
nezizathu ezahluke ngokupheleleyo, nezingaziwayo kangako.

00:28.647 --> 00:34.341
Ifilimu isithatha isihambise uhambo ukusuka
kwimvelaphi yethu ukuya kwiminyaka yoo-1990, xa kwaqala

00:34.341 --> 00:38.283
ukwanda kwezobuchwepheshe bonxibelelwano olungenantambo.

00:38.283 --> 00:43.637
Ukusukela ngoko, uluntu luye
lwathotywa kulwandle lweemvamisa ezenziweyo.

00:43.637 --> 00:50.990
Ngokubona nje, iplanethi ibonakala ingatshintshanga,
kodwa kwinqanaba leeseli, lulutshintsho olukhulu

00:50.990 --> 00:55.899
kunalo lonke olwakhe lwajongana nalo ubomi eMhlabeni.

00:55.899 --> 00:59.418
Iziphumo akufuneki zithatyathwe lula!

00:59.418 --> 01:04.631
I-Kla.TV iguqulele yaza yafaka amazwi
kule filimu ngesiJamani ngenxa yakho.

01:04.631 --> 01:11.174
Izazinzulu, abameli bamashishini, oogqirha kunye
nabantu abachaphazelekileyo banikela izimvo zabo.

01:11.174 --> 01:17.246
Siyathemba ukuba niyakonwabela ukubukela le
filimu yombhalo-ngxelo ilandelayo kaJames

01:17.246 --> 01:22.103
Russell: "RESONANCE – Creatures of Frequency"!

02:04.568 --> 02:11.679
Phakathi kweminyaka yoo-1980, malunga nesithathu pesenti sabantu
kumazwe amaninzi babesebenzisa iifowuni eziphathwayo; namhlanje,

02:11.679 --> 02:16.340
phantse ikhulu pesenti basebenzisa iifowuni eziphathwayo.

02:16.340 --> 02:22.633
Xa beneminyaka eyi-19 okanye eyi-20 ubudala, baya kube
sele besebenzisa iifowuni eziphathwayo iminyaka

02:22.633 --> 02:27.958
eli-10, kwaye asinalo nofifi lokuba oko kuza neziphi iingozi.

02:35.618 --> 02:41.748
Sijikelezwe lulwandle lwemitha
ye-electromagnetic. Isijikeleze kuyo yonke indawo.

02:41.748 --> 02:44.941
Ayibonakali, asikwazi ukuyibona. Kodwa siyazi ukuba ikhona.

02:44.941 --> 02:49.045
Ngalo lonke ixesha usebenzisa ifowuni yakho, uyazi ukuba ikhona.

02:49.045 --> 02:53.120
Kunzima kakhulu ukubuyisela ixesha emva. Akunakwenzeka.

02:53.120 --> 03:00.320
Kodwa kufuneka sizazi ezi ziphumo zempilo
ukuze sikwazi ukuthatha amanyathelo okhuseleko.

03:00.320 --> 03:05.460
Okwangoku, ingxelo ye-WHO ngale nto yeyokuba yinyani.

03:05.460 --> 03:09.112
Asisiyiyo kuphela iqela labantu
abane-kankere elijikeleze umtshina; maninzi amaqela

03:09.112 --> 03:12.075
abantu abane-kankere ajikeleze imitshina.

03:12.075 --> 03:16.903
Uninzi lwamathuba omhlaza azayo akakafiki.

03:16.903 --> 03:25.489
Singacinga njani ukuba sikhuselekile xa
sifaka imitha kwiingqondo zethu ngeemikroweyivu?

03:25.489 --> 03:29.942
Asikawuqondi ngokupheleleyo okwangoku umsebenzi esiwenzayo.

03:29.942 --> 03:34.255
Ekugqibeleni sinesaziso malunga nokuba
iifowuni eziphathwayo zibangela umhlaza na.

03:34.255 --> 03:44.710
Ukuvumelana – Izidalwa zeMvamisa

04:01.776 --> 04:11.510
Wakhe wazibuza ukuba kutheni uziva
kamnandi kangaka xa uphuma ngaphandle?

04:20.615 --> 04:27.044
Isazinzulu esingaziwayo siza kwenza
ufumaniso obunokuba lwatshintsha yonke into.

04:27.044 --> 04:32.869
Igama lakhe lalinguWinfried Otto Schumann.

04:32.869 --> 04:38.106
Ukusukela ngaloo mini, wafundisa
abafundi bakhe ifiziksi yombane ye-.

04:38.106 --> 04:43.151
Indlela isigamu-bhola esingaphakathi
kwesinye esingaphandle esinokudala ivoltheji

04:43.151 --> 04:49.051
yombane. Kwaye ngenxa yoko: kuvele ifrikhwensi.

04:49.051 --> 04:52.560
Iklasi kaSchumann ibinobunzima ekuqondeni isihloko.

04:52.560 --> 05:01.540
Ukwenza kube lula, unjingalwazi wabayalela ukuba bacinge
ngokuba uMhlaba yisangqa esinye, kwaye i-ionosphere sesinye.

05:01.540 --> 05:06.512
Waza wabacela ukuba balinganise uthambo oluphakathi kwabo.

05:06.512 --> 05:11.792
Ngenxa yokuba naye wayengazi, uSchumann naye waqala ukubala.

05:11.792 --> 05:16.414
Ekugqibeleni, wafika kumaza angange-10 hertz.

05:21.801 --> 05:27.927
Nangona kwakubonakala kungakholeleki
kuSchumann, iplanethi yethu yayinesingqi, umaza

05:27.927 --> 05:32.936
olinganisekayo we- owawungqonge ubomi eMhlabeni.

05:32.936 --> 05:39.727
Nangona iprofesa yayinebhongo
ngokufunyanwa kwayo, yathi ayibalulekanga kakhulu.

05:39.727 --> 05:44.546
Ingakumbi kuba yapapashwa kuphela kwijenali
encinci yenzululwazi, ifakwe kumaphepha

05:44.546 --> 05:49.185
angasemva phantsi kwentloko ethi "Schumann resonance".

05:49.185 --> 05:54.417
Kwathatha iminyaka eliqela, kuquka isijiko
esingummangaliso sentlekele, phambi kokuba le profesa

05:54.417 --> 05:58.860
iqonde ukubaluleka okuyinyani kwe-Schumann resonance.

06:02.492 --> 06:07.068
Eli tshintsho lentsikelelo laliqale
kwiminyaka engama-30 ngaphambili nesinye isazinzulu

06:07.068 --> 06:11.151
saseJamani esibizwa ngokuba nguHans Berger.

06:11.151 --> 06:16.075
Esebenzisa isixhobo se-EEG asenzele
ngokwakhe, uBerger wenza ukurekhoda kokuqala

06:16.075 --> 06:21.739
kwesignali yombane edluliswa yingqondo yomntu.

06:21.739 --> 06:26.622
Ekuqaleni, kucetyiswa ukuba le wave ithiywe ngegama lendoda
eyayifumanisileyo, kodwa uBerger,

06:26.622 --> 06:33.478
owayeyindoda ethobekileyo, wakhetha igama elisekelwe
kwialfabhethi. Wayibiza ngokuba "yi-alpha wave".

06:36.900 --> 06:43.281
Kungekudala emva kokufunyanwa kukaNjingalwazi Schumann, omnye
wabo abasebenza nabo uHans Berger, indoda egama linguAnkermüller,

06:43.281 --> 06:48.557
wafumana ngamabona-ndenzile ikopi egugileyo yephephancwadi
elincinci lenzululwazi; kanye elo phephancwadi

06:48.557 --> 06:56.733
elincinci lenzululwazi apho ukufunyanwa kukaNjingalwazi
Schumann kwakupapashwe khona kwiminyaka eliqela eyadlulayo.

06:56.733 --> 07:02.100
Wafunda inqaku izihlandlo ezininzi
waza wanyakazisa intloko engakholelwa.

07:02.100 --> 07:07.320
Wakhawuleza waqonda ubukhulu bento ebimphambi kwakhe.

07:07.320 --> 07:19.327
Ukuphindaphinda kwamaza e-alpha aqatshelwe nguHans Berger
kwakufana kakhulu neSchumann resonance: ukuphindaphinda komhlaba.

07:22.339 --> 07:27.646
UGqr. Ankermüller uqhagamshelane noSchumann
kwangoko emcenga ukuba enze uphando olongezelelweyo.

07:27.646 --> 07:32.963
USchumann wavuma waza waqhubeka nokuphuhlisa
izinto awayezifumene kunye nomnye wabafundi bakhe.

07:32.963 --> 07:39.390
Bafunda ngokweenkcukacha indlela ivoltheji
ekhutshwa ngayo yimibane kwisikhewu se-ionosphere.

07:39.390 --> 07:48.448
Ekugqibeleni, bafika kumaza achanekileyo:
umbhalo womhlaba, i-Schumann resonance, wawuchaneke

07:48.448 --> 07:54.720
kanye kwi-7.83 hertz. Olu funiso lwalumangalisa.

07:56.708 --> 08:04.310
Ingaba i-Schumann resonance yayifana nje nee-alpha
waves zengqondo yomntu? Hayi – yayiyiyo kanye leyo!

08:05.883 --> 08:12.030
Umnxeba wengqondo, olawula ubuchule bethu bokuyila, ukusebenza
kwethu, uxinzelelo lwethu, uloyiko lwethu

08:12.030 --> 08:18.550
kunye nenkqubo yethu yokhuselo lomzimba,
ngandlel' ithile wawuhambelana nomnxeba weplanethi.

08:18.550 --> 08:23.466
Intswayo yomhlaba yayisele iyintswayo yobomi ngokwabo.

08:28.842 --> 08:37.144
Ifrikhwensi yamaza ilinganiswa nge-hertz. Oku
kubhekisa kwinani lokuzamazama kwamaza ngomzuzwana.

08:37.144 --> 08:44.953
Iifrikwensi ziqala kwisigxina sesinye
se-triliyoni se-atom ukuya kubude be-universe ngokwayo.

08:44.953 --> 08:49.640
Ngokwethiyori, iifrikwensi azinamda, ziphelelwe ngumda.

08:49.640 --> 08:55.428
Ukuba oko bekungumcimbi nje wenzeke ngamabona-ndenzile,
ngoko ibiyenye yezona zinto zimangalisayo zendalo!

08:58.631 --> 09:05.260
Ngoko ke, yayithetha ntoni yonke le nto? Akuzange
kuthathe xesha lide kwabakho umntu ozama ukufumanisa.

09:05.260 --> 09:12.896
Igama lakhe lalinguRütger Wever,
usosayensi odumileyo kwi-Max Planck Institute.

09:14.633 --> 09:22.900
Ekuqaleni kweminyaka yoo-1960, le njingalwazi yakha ibunkha
engaphantsi komhlaba ukuze ifunde isingqi sekhaya labantu.

09:22.900 --> 09:30.635
Isingqi sekhadi yisingqi sosuku
nobusuku esifakwe kuyo yonke impilo .

09:30.635 --> 09:36.627
Kwisithuba seminyaka engamashumi amathathu, le profesa yenza
iimvavanyo apho abafundi abazinikeleyo abangama-1,234,321 bahlala

09:36.627 --> 09:45.226
kwigumbi elingaphantsi komhlaba kangangeeveki ezisixhenxe,
bekhuselwe ngokupheleleyo kwimigcangcazelo yendalo yomhlaba.

09:45.226 --> 09:50.514
Iziphumo zakhe zisinika iimbono ezimangalisayo.

09:50.514 --> 09:55.357
Ufumene ukuba impilo yomzimba nengqondo
yabafundi yonakele kwangoko nje emva kokuba

09:55.357 --> 09:59.483
i-Schumann resonance isusiwe kwibhanker ye-.

10:01.364 --> 10:07.860
Wathatha abafundi waya kubo apho. Akazange athethe
ukwenza oko kubantu abagulayo okanye abalupheleyo.

10:07.860 --> 10:15.293
Wazisa abafundi abasebatsha apho ngenxa yokuba
wayesazi – uWever wayesazi ukuba kuza kuba nefuthe.

10:15.293 --> 10:19.652
Ngoko ke kucacile ukuba akukho
resonance kaSchumann phantsi komhlaba.

10:19.652 --> 10:24.140
Kwakukho kuphela imimandla yemagnethi
ethe tye evela ngaphakathi eMhlabeni.

10:24.140 --> 10:30.651
Ngoko ke, xa wabaphantsa emhlabeni, baqala
ukuziva begula, baba neentloko ezibuhlungu, kwaye

10:30.651 --> 10:35.880
isingqi sabo sendalo saphazamiseka ngokupheleleyo.

10:35.880 --> 10:48.333
Into enomdla yayikukuba xa wayesebenzisa imvamisa ye-7.83
hertz ngesixhobo esivelisa imiphetho yemagnethi, yema kwangoko.

10:51.179 --> 10:57.220
U-Wever wafaka ngokufihlakeleyo imvumbo ye-7.83
kwi-bunker esebenzisa isidluliseli esenziwe ngabantu.

10:57.220 --> 11:01.751
Ngalo lonke ixesha wayesenza oku,
wafumanisa ukuba iziphumo eziyingozi ezazifunyanwa

11:01.751 --> 11:04.537
ngamavolontiya zazinyamalala okanye zincipha.

11:04.537 --> 11:11.071
Uxinzelelo lwakhe, iintloko ezibuhlungu kunye noxinzelelo
lweemvakalelo zancipha, kwaye impilo-ntle yakhe yabuyiselwa.

11:11.071 --> 11:15.290
Kuyo yonke ingqalelo ye-Schumann resonance.

11:17.652 --> 11:25.193
Uphando lukaWever lutyhile unxulumano olumangalisayo
phakathi kwempilo yomntu kunye nomrhumo wendalo weplanethi.

11:25.193 --> 11:30.552
Kwaye ngo-2011, uphando oluvula indlela
lwabonisa into emangalisa nangakumbi:

11:30.552 --> 11:35.753
I-Schumann resonance ingadityaniswa nesiqalo sobomi ngokwaso.

11:37.284 --> 11:42.219
Olu gqobho lwenziwe nguLuc Antoine Montagnier,
isazinzulu esaphumelela iBhaso likaNobel owaba

11:42.219 --> 11:47.042
ngowokuqala ukufumanisa intsholongwane ye-HIV ngo-.

11:47.042 --> 11:52.747
Njengoko umprofesa ebesenza iimvavanyo
ngenkumbulo yamanzi, wayephanda nendlela amanzi anokugcina

11:52.747 --> 11:56.400
ngayo inkumbulo yezinto ezazikhe zanyibilika kuwo.

11:56.400 --> 12:03.177
Ngokwenza njalo, wafumana into
eyayiza kuphikisa imigaqo yenzululwazi.

12:03.177 --> 12:12.202
Konke ubomi buvela kubomi. Lo ngumgaqo osisiseko
wesayensi ongazange uchasaniswe nayiphi na ingxelo yovavanyo.

12:12.202 --> 12:16.428
Ubomi bunokuvela kuphela apho babukhe bakho ngaphambili.

12:16.428 --> 12:21.245
Kwaye indlela yokusebenza koku ibisoloko iqondwa
njengento enento yokwenza nezinto eziphathekayo.

12:21.245 --> 12:27.500
Ngoko, njengamaqanda nesidoda,
okanye iispori nokwahlukana kweeseli.

12:27.500 --> 12:33.044
Noko ke, iimvavanyo zikaLuc Montagnier
zaphakamisa ithiyori eyahluke ngokupheleleyo.

12:33.044 --> 12:39.537
Unjingalwazi ubonise ukuba iintambo zeDNA,
eziyizakhi zokwenene zobomi, ziyanxibelelana emanzini

12:39.537 --> 12:43.667
ngokukhupha amaza ombane-magnethi anamaza aphantsi.

12:43.667 --> 12:48.608
Nokuba i-DNA ibigcinwe kwiitubhu zovavanyo
ezahlukeneyo, iprofesa isakwazile ukufumana

12:48.608 --> 12:52.237
unxibelelwano lwe-electromagnetic phakathi kwazo.

12:52.237 --> 12:55.072
Le nxibelelwano ingaba yinkcubeko kangakanani?

12:55.072 --> 13:02.836
Kulungile, uLuc Montagnier ubonise ukuba ziyakwazi
ukwenza iinucleotides – izixhobo zokwakha iDNA –

13:02.836 --> 13:08.807
zize zizidibanise zibe yiDNA entsha ngokupheleleyo.

13:08.807 --> 13:16.212
Izazinzulu ziye zadibanisa la macandelo amaxesha angenakubalwa,
kodwa akukho novavanyo nanye apho ziye zaphumelela

13:16.212 --> 13:24.261
ekuphinde zivuselele umlilo wobomi ziguqule iinucleotides
zibe yiDNA yokwenene ngaphandle kokuba iDNA sele ikhona.

13:24.261 --> 13:29.265
Phela, ubomi bunokubakho kuphela apho babusele bukho ngaphambili.

13:29.265 --> 13:34.519
Nangona kunjalo, kuvavanyo lukaLuc
Montagnier, iDNA yayisele ichotshelwe

13:34.519 --> 13:40.105
ngokupheleleyo emanzini. Noko ke, kwakhiwa iDNA entsha.

13:42.579 --> 13:49.840
Kwenzeka njani oko? ULuc Montagnier wakwazi njani
ukwenza into engakwazanga kwenziwa ngelinye inzululwazi?

13:49.840 --> 13:54.698
Wadala njani ubomi apho babungekho?

13:54.698 --> 14:00.011
Yintoni eyayahlukile kangaka ngovavanyo lukaLuc Montagnier?

14:00.011 --> 14:07.502
Bekukho imvamisa. Imvamisa ethi, ukuba
isusiwe, ibangele ukuba ulingo lusilele.

14:07.502 --> 14:17.800
Kodwa xa ibikho, yayiqinisekisa impumelelo. Lo
mkhukula wawungama-7.83 hertz: i-Schumann resonance.

14:25.768 --> 14:31.346
Uqhagamshelwano olubuthathaka phakathi kobomi
kunye nomrhumo weplanethi lwaluchukunyisiwe apha.

14:31.346 --> 14:39.471
Intsebenziswano phakathi kwezinto eziphilayo kunye
nemidubelo yombane-magnethi. Ukuxhomekeka, unxibelelwano.

14:39.471 --> 14:44.515
Ubungqina boku bunokufunyanwa ngokufunda
amanqaku ezazinzulu, kodwa ubungqina obucace gca

14:44.515 --> 14:48.599
bunokufunyanwa ngokulula ngokuphuma ngaphandle.

14:48.599 --> 14:53.556
Ungaziva kamnandi kangaka njani ngenye indlela?

14:53.556 --> 15:01.971
Konke oku kwenzeke njani? Ke, ukuba
ujonga imbali yoMhlaba, kubonakala kucacile.

15:01.971 --> 15:06.807
Amalaza kaSchumann ebesoloko
eyinxalenye yale planethi ukususela ekuqaleni.

15:06.807 --> 15:14.318
Ubomi baphuhla, bungqongwe zizo, kwaye
ngokungenakuphepheka bazivumelanisa nazo.

15:14.318 --> 15:24.700
Enyanisweni, ubuntununtunu bethu kumaza buqhagamshelene nzulu
nobuchule bethu bokubona enye into eyenzekayo kule planethi.

15:27.316 --> 15:32.538
Amabala amagnethi

15:35.383 --> 15:39.325
Kwiminyaka yebhiliyoni ezimbini eyadlulayo,
iibhaktheriya ze-magnetotactic zenza ubudlelwane

15:39.325 --> 15:43.936
obulula kodwa obunomtsalane nebala lemagnethi loMhlaba.

15:43.936 --> 15:48.673
Isidalwa esinecell enye sasinamachaphaza ezinto ezinamagnethi.

15:48.673 --> 15:57.131
Oku kwamenza ukuba enze ngathi yinaliti yekhampasi
aze azilungelelanise nemigca yomazibuthe yoMhlaba.

15:57.131 --> 16:04.084
Njengoko izinto eziphilayo zaziya zintsonkotha, ukuxhomekeka
kwazo kwimimandla yemagnethi yoMhlaba nakho kwakhula.

16:22.751 --> 16:30.972
Siyazi ukuba iintaka-notsi ziyasabela kwimimandla ye-magnethi.
Siyazi ukuba zineenqwaphu ze-magnetite emizimbeni yazo.

16:30.972 --> 16:36.786
Kwaye iimvavanyo zaselebhu zibonise ukuba
ngokwenene ziyachaphazeleka kwimimandla yeemagnethi.

16:36.786 --> 16:42.964
Iimvavanyo zaselebhu zibonise ukuba kunokwenzeka ukulawula
indlela iinyosi ezakha ngayo iingqokowa zazo zetswele ngokudala

16:42.964 --> 16:49.481
inkambu yemagnethi eyenziweyo, kwaye kubonakala kucacile
ukuba iinyosi zisebenzisa iinkambu zemagnethi ukuzikhokela.

16:49.481 --> 16:53.471
Ulungelelwano olubuthathaka lobomi eMhlabeni
luboniswa ngokugqibeleleyo kukuxhomekeka kwethu

16:53.471 --> 16:57.763
kwiinyosi kunye nokuthuthwa kwempungu yezityalo ngazo.

16:57.763 --> 17:04.227
Kukholelwa ukuba ubomi
bungasakwazi ukuphila ngaphandle kweenyosi.

17:04.227 --> 17:08.790
Ukuthuthwa kophondo lweentyatyambo ziintsholongwane
kuyimfuneko phantse kuyo yonke into eyenza ukutya kube nomdla:

17:08.790 --> 17:13.388
Ngoko ke, iziqhamo, amandongomane, zonke ezi
zinto zidinga ukuthuthwa kwempungu ngzinambuzane,

17:13.388 --> 17:17.285
kwaye iinyosi zezona zibalaseleyo kulo msebenzi.

17:24.868 --> 17:33.860
Malunga nama-70% ezityalo zokutya
kwihlabathi jikelele zifumana iimpuphu ngeenyosi.

17:33.860 --> 17:36.064
Ukuba bekungekho zinyosi...

17:36.064 --> 17:40.697
Ewe, ukuba bekungekho zinyosi, besiya
kuba nendlela yokutya edikayo kakhulu.

17:40.697 --> 17:46.800
Ewe, ubomi bethu bungaba luhlupho kakhulu.
Ndicinga ukuba yiyo kanye le nto, ngaphandle kweenyosi...

17:46.800 --> 17:52.249
Kwaye, ewe, ukongeza kwizityalo esizidingayo ukuba zibe kukutya,
zikwenza nokuthwala umungu kwizityalo zasendle, kwaye kwiimeko

17:52.249 --> 17:55.226
ezininzi asizazi kwaphela iinkcukacha zokuthwalwa komungu.

17:55.226 --> 18:00.392
Kodwa singaqiniseka ukuba uninzi lwezityalo zethu
zasendle zinganyamalala ngaphandle kweenyosi ezizityatyambisayo.

18:00.392 --> 18:01.833
Ngo-2006, kwenzeka into ebingacingelwa:
iikoloni zeenyosi kwihlabathi jikelele zaqala ukufa,

18:01.833 --> 18:02.705
kwaye akukho mntu wakwaziyo ukucacisa isizathu.

18:02.705 --> 18:04.651
Iikoloni zeenyosi kwihlabathi jikelele zaqala ukuwa kwaye akukho
mntu wakwaziyo ukucacisa isizathu. Njengoko abalusi beenyosi

18:04.651 --> 18:06.597
beqalisa ukunika ingxelo ngelahleko yeepesenti ezingama-30 ukuya
kwezingama-90 zezindlu zabo zeenyosi... ISebe liphanda isifo

18:06.597 --> 18:08.544
sokudilika kweekoloni zeenyosi zeshwabana Uninzi lwezityalo
zehlabathi luxhomekeke ekunyakazisweni kwezimbali ziinyosi. Ukuba

18:08.544 --> 18:10.552
oku kunyakaziswa kwezimbali akwenzeki, uluntu luya kutshabalala.
...apho iinyosi kumazwe angama-25 ukuza kuthi ga ngoku ziyashiya

18:10.552 --> 18:12.233
izindlu zazo zingaze zibuye. Kanti ke, emva kwala minyaka yonke,
akukafunyanwa sizathu sokufa kweenyosi. Oku

18:12.233 --> 18:13.925
kusasazekile eYurophu, kwaye kugqitywe ukuba
inani leenyosi lingaphela kwiminyaka eli-10.

18:13.925 --> 18:20.976
SinoMaryann Fraizer, iNtlanganiswa ePhakamileyo
yoNcedo lwezoBuzwilakhe kwiYunivesithi yasePennsylvania.

18:20.976 --> 18:27.158
Zeziphi iimpawu eziqhelekileyo zokufa kweenyosi
ezinokusetyenziswa ngumgcini-nyosi ukuya,

18:27.158 --> 18:31.443
ajonge iinyosi aze athi, "Le yimeko eqhelekileyo"?

18:31.443 --> 18:38.923
Iimpawu zezokuba nangona iintwelakazi zisempilweni
kwaye zinamandla, inani leentwelakazi ezikhulileyo

18:38.923 --> 18:43.990
esihlahleni liyancipha ngexesha elifutshane; lishiya ikoloni.

18:43.990 --> 18:50.603
Kwaye okuseleyo yintabalala yezinto ezizalwayo,
okuthetha iintwala ezisakhulayo, ubusi kunye nepholeni.

18:52.492 --> 18:57.312
Kuziphi iilizwekazi kubonwe oku kufa kwezi zinyosi?

18:57.312 --> 19:01.967
Ukuncipha kwenani leenyosi zomoya
enyanisweni kwenzekile kwihlabathi jikelele.

19:01.967 --> 19:06.140
Amanye amazwe amaninzi ayaxela ukuncipha kwenani leenyosi.

19:06.140 --> 19:12.660
Ukuba oku kunyani kungenxa yesi siganeko sokufa
kweenyosi esibizwa ngokuba yi-"colony collapse disorder"

19:12.660 --> 19:16.437
(CCD), esinemiqathango yaso ethile, ngomnye umbuzo.

19:16.437 --> 19:24.562
Kwaye leyo yenye yeengongoma ezizama ukuqondwa ngokusebenzisa
unxibelelwano nabanye abantu abavela kwezinye iindawo zehlabathi.

19:26.492 --> 19:32.566
Le nkxalabo yangoku ibikho ukususela malunga nonyaka ka-2006,
ingakumbi eUnited States, apho abafuyi beenyosi abaninzi

19:32.566 --> 19:38.331
abaziingcali bafumanisa ngequbuliso ukuba iinyosi zabo,
ebezisempilweni kude kube lixesha elithile lonyaka, zaba

19:38.331 --> 19:41.898
yintlekele ngokulahlekelwa kakhulu ekupheleni kwehlobo.

19:41.898 --> 19:45.961
Kwaye babonakala bahlukile kuyo
yonke into eyakha yabonwa ngaphambili.

19:45.961 --> 19:52.844
Ngoko abantu beza kwiindlwane zabo
zeenyosi baza bafumana ukuba azisekho iinyosi.

19:52.844 --> 19:58.384
Olu hlobo lokufa kweenyosi, olwaziwa njenge-CCD – i-Colony
Collapse Disorder – luchaphazela iikoloni

19:58.384 --> 20:04.015
zeenyosi kwihlabathi jikelele, kwaye kwamanye
amazwe kuye kwaxelwa ilahleko efikelela kuma-70%.

20:04.015 --> 20:06.807
Kukhankanyiwe izizathu ezahlukeneyo njengezinto ezibangele oku.

20:06.807 --> 20:11.550
Kodwa akukho namnye kubo owakwaziyo ukucacisa
ngokugqibeleleyo ukuba kutheni iinyosi zayeka

20:11.550 --> 20:15.430
ngequbuliso ukubuyela kwiindlwane zazo – ngaphandle kwelinye:

20:15.430 --> 20:19.666
Umsebenzi wophando onomtsalane
kakhulu kaJochen Kuhn neqela lakhe.

20:19.666 --> 20:26.218
Kuvavanyo olunye, ugqirha wasebenza neekoloni zeenyosi
ezisibhozo waza wafaka ifowuni yesiqhelo ye-DECT kwezine kuzo.

20:26.218 --> 20:31.848
Iingcali zenzululwazi ke zaza zaqwalasela ukuba
ingaba ubukho befowuni ye-DECT bube nefuthe na

20:31.848 --> 20:38.490
ekubuyeni kweenyosi kwizidleke zazo. Iziphumo zazimangalisa.

20:38.490 --> 20:46.104
Iinzwane zabuya ngenani eliqhelekileyo
kwiindlwane apho kwakungabekwanga ziifowuni ze-DECT.

20:46.104 --> 20:52.596
Noko ke, phantse akukho zinyosi
zabuyela kwiindlwane ezinetshefu ye-DECT.

20:52.596 --> 20:58.338
Akukho nanye inyosi ebuyileyo kwelinye
lamakhaya ayo elalinofowuni we-DECT.

20:58.338 --> 21:04.975
Ukuze siqonde ngokupheleleyo ukubaluleka kovavanyo lukaGqr. Kuhn,
kufuneka siqale siqonde ukuba isebenza njani ifowuni ye-DECT.

21:04.975 --> 21:10.262
Isizathu esikwenza ukwazi ukuhamba-hamba endlwini yakho uthetha
ngefowuni yakho ye-DECT kukuba isikhululo esisisiseko

21:10.262 --> 21:16.778
sefowuni yakho ye-DECT sithumela amaza ombane-magnethi,
abizwa ngokuba ngamaza e-microwave, kwi-handset yakho.

21:18.545 --> 21:24.310
Le yindlela kanye efanayo i-mast yefowuni
ephathwayo enxibelelana ngayo nefowuni ephathwayo.

21:28.482 --> 21:34.080
Ifowuni ye-DECT ngokwenene yinguqulelo
encinci yomatshi wefowuni ephathwayo.

21:44.326 --> 21:48.552
Ukuba ibhungqwa lichatshazelwa yinto evela
kwifowuni ye-DECT, ngokuqinisekileyo liza

21:48.552 --> 21:52.537
kuchatshazelwa nento evela kwintsika yefowuni yeselula.

21:57.584 --> 22:01.280
Kwaye ngabasebenzisi beefowuni eziphathwayo abazii-4
zeebhiliyoni kwihlabathi jikelele, ngequbuliso

22:01.280 --> 22:04.982
kwabakho inani elothusayo leemasti zeefowuni eziphathwayo.

22:13.220 --> 22:18.832
Isazela sendlela somazibuthe senyosi siyenza ikwazi
ukuzilungelelanisa isebenzisa imigca yamaza omazibuthe yoMhlaba.

22:18.832 --> 22:24.335
Ibali elitsalwe kulo amashumi ezigidi
zeminyaka zophuhliso nokulungiswa okucokisekileyo.

22:24.335 --> 22:28.322
Akucaci na ukuba ubuntununtunu obuphezulu
kangaka bungachatshazelwa kwanenguqu

22:28.322 --> 22:33.444
encinci kakhulu kwimeko-bume ye-electromagnetic?

22:33.444 --> 22:39.428
Yintoni ke, le tshintsho inkulu kangaka,
eyenzeke phantse ngobusuku obunye, ithetha yona?

22:43.538 --> 22:47.913
Ingaba zikhona ezinye iintlobo zezinto
eziphilayo ezichukumiswayo yimimandla ye-magnethi?

22:47.913 --> 22:54.827
Ubuntununtunu ekugqibeleni obubenza babe
sesichengeni seemvamisa ezenziwe ngabantu?

22:54.827 --> 22:59.621
Ngelishwa, ukufunyanwa kweprotheyini entsha
ebizwa ngokuba yi-cryptochrome kubonisa

22:59.621 --> 23:03.522
ukuba konke ukuphila kunesazela somazibuthe.

23:05.370 --> 23:11.589
Cryptochrome

23:13.803 --> 23:22.975
Zafunyanwa kwizityalo ngeminyaka yoo-1990. Umsebenzi wazo
kukufunxa ukukhanya okubhlowu, okufunekayo ukulawula ukukhula.

23:22.975 --> 23:30.217
Ukusukela ngoko, zifunyenwe kwezinambuzane,
kwizilwanyana, kwizilwanyana ezanyisayo, ebantwini nakwiintaka.

23:30.217 --> 23:34.700
IiCryptochromes ziimolekyuli
zebhayoloji ezibizwa ngokuba zii-protheyini.

23:34.700 --> 23:39.078
Ziveliswa ziinje zethu ezithile, ezibizwa ngokuba zii-CRY genes.

23:39.078 --> 23:50.040
Kwaye imolekyuli ye-cryptochrome eneneni ilawula umgubo
wethu we-circadian, kubandakanywa nemveliso ye-melatonin.

23:50.040 --> 23:54.233
Ezinye zeekryptochromes zibonakala
zinomsebenzi wokufunxa ukukhanya, zisebenza

23:54.233 --> 23:57.204
njengezixhobo zokufumanisa iwotshi ye-circadian.

23:57.204 --> 24:06.222
Ngoko ke ziyigalelo kwisigqi sosuku nobusuku esibonakala
sinazo iintlobo ezininzi zezidalwa, izityalo kunye nezilwanyana.

24:11.176 --> 24:18.630
Kodwa ngo-2000, uThorsten Ritz watyhila
indima emangalisa nangakumbi ye-cryptochrome.

24:18.630 --> 24:24.802
Kuthotho lweemvavanyo ngee-robins, wafumanisa ukuba isakhono sazo
sokufumana indlela asisekelwanga kuphela

24:24.802 --> 24:30.708
kwi-magnetism, kodwa sivela ngqo kwiiseli
ze-cryptochrome ezifumaneka ngasemva kweliso.

24:30.708 --> 24:37.135
Ndicinga ukuba iimpapasho zikaRitz zimele
enye yezo ziganeko zibalulekileyo kwisayensi.

24:37.135 --> 24:45.223
Kuba ucebisa ukuba le molekyuli ye-cryptochrome – khumbula,
inoxanduva lokuphembelela nokulawula i-circadian

24:45.223 --> 24:53.731
rhythms – kwaye yile molekyuli kanye inoxanduva
lokunika iintaka ikhampasi, ikhampasi yemagnethi.

24:53.731 --> 24:58.356
Iintaka ziyawabona ngokwenene amabala
e-magnetic omhlaba, mhlawumbi njengendawo eqaqambileyo

24:58.356 --> 25:01.513
okanye emnyama ebonakala kwindawo ababona kuyo.

25:01.513 --> 25:06.761
Kwaye xa betshintsha isiqwenga okanye umzimba wabo,
ibala okanye uphawu luhamba nabo – kufana

25:06.761 --> 25:10.669
nesibonisi esiphezulu sentloko somqhubi wenqwelomoya yokulwa.

25:10.669 --> 25:18.729
Banento leyo bayibonayo, ebavumela ukuba
bazaziqhelanise nendawo ngelixa bebhabha.

25:20.401 --> 25:26.847
Indlela awuvavanye ngayo oku ibikukuchanabekisa
iintaka kwiinkambu eziphindaphindayo eziphezulu ukuze abone

25:26.847 --> 25:30.565
ukuba oku kuyaphazamisa na ikhampasi yazo yemagnethi.

25:30.565 --> 25:36.372
Kwavela ukuba ayiphazamisanga nje kuphela inkqubo yokufuduka
yeerobins le mihlaba yamaza aphezulu, kodwa kwakunjalo

25:36.372 --> 25:39.330
nakwiimeko apho amandla ale mihlaba ayephantsi kakhulu.

25:39.330 --> 25:43.649
Kubaluleke kakhulu kwaye kunomdla kakhulu
ukuba nkqu namasimi amandla aphezulu

25:43.649 --> 25:48.083
abuthathaka kakhulu achaphazele ikhampasi yeerobini.

25:52.465 --> 25:59.527
Iimvavanyo zikaRitz zibonise ngokucacileyo ukuba iseli
ye-cryptochrome, esetyenziselwa ukukhangela indlela, ichaphazeleka

25:59.527 --> 26:08.415
kakhulu ngamaza enziwe ngabantu – kwanamaza aphantsi kakhulu
kunalawo athathwa njengekhuselekileyo ligunya lolawulo i-ICNIRP.

26:08.415 --> 26:16.065
Zonke izifundo ezingoqhubo lwezilwanyana, kwiinkumba, iintaka
ezizii-finch, iinkukhu, iintaka ezizii-robin – kuzo zonke,

26:16.065 --> 26:21.930
kufunyaniswe ukuba ikhampasi yazo yemagnethi
yaphazanyiswa yimimandla ye-frequency ephezulu,

26:21.930 --> 26:26.407
kude kancinci ngaphantsi kwemida echazwe yi-ICNIRP.

26:26.407 --> 26:30.493
Ndisebenza ngeentaka, ngokukodwa ngeentaka nezinambuzane.

26:30.493 --> 26:36.856
Ndibonakalisile ukuba ziyasabela kwiinkambu
ezikumgangatho ophantsi kakhulu kunalawo

26:36.856 --> 26:40.665
we-ICNIRP, ekuthiwa kukhuselekile kuthi thina bantu.

26:40.665 --> 26:48.341
Ukuba ujonge kwezi xabiso, uphando lubonisa ukuba izilwanyana
zisabela ngobunono – kukho uncwadi olulungileyo kakhulu ngale nto

26:48.341 --> 26:54.325
olubonisa ukuba la maxabiso aphantsi kakhulu
kunalawo sivumelekileyo ukuba sibe kuwo, kwaye, ngenxa

26:54.325 --> 26:57.490
yoko, nawona izilwanyana ezikwindalo zigqithiswa kuwo.

26:57.490 --> 27:03.872
Kukho izizathu zenzululwazi ezivakalayo zokukholelwa ukuba iinkalo
zemagnethi, iinkalo zemagnethi ezenziweyo, ziya kutshabalalisa

27:03.872 --> 27:08.340
indawo yokuhlala yeentlobo ezininzi zezilwanyana nezityalo.

27:13.068 --> 27:18.245
Kule minyaka ingama-25 idlulileyo (qaphela: ukususela ngo-2011),
iintlobo ngeentlobo zezidalwa ezisebenzisa imimandla yemagnethi

27:18.245 --> 27:20.587
yoMhlaba ukuzikhokela ziye zancipha ngokungaqondakaliyo ngenani:

27:20.587 --> 27:24.365
ukuhla okukhulu kakhulu kweentlobo
ezili-109 zeentaka ezifudukayo zaseArctic]

27:24.365 --> 27:27.083
Iindidi zezinambuzane eziyi- ziye zaphela eGreat Britain

27:27.083 --> 27:29.750
Iintlobo ezingama-36 zeentaka
zaselunxwemeni lwase-Australia ziye zancipha nge-75%

27:29.750 --> 27:32.413
I-10% yezizalwana zeepapio
zihlabathi zonke zisengozini yokuphela.

27:32.413 --> 27:35.362
I-45% yezigaba eziqhelekileyo zeentaka zaseYurophu ziye zancipha

27:35.362 --> 27:38.038
Ukuncipha nge-50% kweziphiliphili zasemadlelweni zaseYurophu

27:38.038 --> 27:41.482
Isiqingatha sazo zonke iimpukane
zaseBritane ezaziwayo sisongelwa kukuphela.

27:41.482 --> 27:44.359
Iinnyosi: ukuhla okufikelela kuma-70 ekhulwini

27:44.359 --> 27:47.717
62% yezinyoni zamanzi ezifudukayo
e-Asiya ziyancipha okanye azisekho

27:47.717 --> 27:51.071
Iintaka zase-Australia eziphila emanzini: ukuhla nge-80%

27:51.071 --> 27:53.955
Isiqingatha seentlobo zeenyosi
zaseBritane: ukuhla okufikelela kuma-70%

27:53.955 --> 27:57.249
Iintlobo zeenyosi zaseMelika ezi-4:
ukuncipha kwamanani ngokuya kuthi ga kwi-98%

27:57.249 --> 28:02.028
Iintaka zasemafama ziye zehla nge-79%

28:02.028 --> 28:05.791
I-1 kwisi-8 yeentlobo zeentaka
kwihlabathi jikelele zisengozini yokuphela.

28:05.791 --> 28:11.186
Iintlobo zeentaka eziyi-190 zisengozini enkulu kakhulu

28:18.519 --> 28:22.836
Iguquke kangakanani na indalo
yethu ngenxa yamabala ombane-magnethi?

28:22.836 --> 28:27.460
Kule minyaka ingama-25 idlulileyo,
itshintshe yaze yaba yinto engaziwayo...

28:27.460 --> 28:33.055
Inamandla angamamilioni ngamamilioni
xa kuthethwa ngamandla kagesi-magnethi.

28:33.055 --> 28:40.159
I-National Radiological Protection Board yangaphambili ithe
kwenye yeengxelo zayo ukuba iqikelela ukuba imeko yokukhukuliswa

28:40.159 --> 28:45.969
– ukuba uyafuna ukuyibiza ngaloo ndlela – inyuke
ngamakhulu ezigidi ezininzi xa ithelekiswa nendlela ebinjalo

28:45.969 --> 28:50.049
kwiminyaka engama-50 eyadlulayo – ngamakhulu ezigidi ezininzi.

28:50.049 --> 28:55.670
Olu lutshintsho olukhulu kwimeko-bume yoMhlaba,
kwaye luthambekisa ngokupheleleyo zonke ezi mpawu

28:55.670 --> 29:00.046
zendalo, kuquka namaza kaSchumann, esikhule siqhelene nazo.

29:00.046 --> 29:04.030
"Ukulinganisa i-Schumann resonance ngaphakathi okanye
kufutshane nesixeko kuye kwaba yinto engenakwenzeka kwaphela.

29:04.030 --> 29:06.643
"Ungcoliseko lwe-electromagnetic oluvela kwiiselfowuni
lusinyanzele ukuba senze imilinganiselo yethu elwandle."

29:06.643 --> 29:10.150
Isicatshulwa esivela kuGqr. Wolfgang Ludwig, isazi ngefiziksi

29:10.150 --> 29:17.214
Esinye sezizathu zokuba ii-cryptochromes zibe nomdla kakhulu,
ingakumbi ngokunxulumene nenyani yokuba abantu bayakwazi ukubona

29:17.214 --> 29:23.718
iinkalo zemagnethi, kukuba kukho uphando lwakutsha nje olwenziwe
nguGqr. Foley noogxa bakhe olubonisa ukuba xa ufaka

29:23.718 --> 29:28.596
ii-cryptochromes zabantu kwiimpukane
zeziqhamo, ezi mpukane ziba novakalelo lwemagnethi

29:28.596 --> 29:32.787
ngenxa yokubakho kwezi cryptochromes zabantu.

29:42.256 --> 29:50.600
Oku kubonisa ngokwenene ukuba ii-cryptochromes zabantu zisebenza
ngokutsala kwemagnethi, ukuba ziyaqaphela iinkalo zemagnethi.

29:55.865 --> 30:01.473
Ukufunyanwa kweseli ye-cryptochrome kuvuselele umdla
omtsha kwisimo sokuziva imagnethi somntu, isimo

30:01.473 --> 30:06.506
esaxelwe nguRobin Baker kwiminyaka engama-40 eyadlulayo.

30:06.506 --> 30:13.670
Le asikokubhabha kwezenzululwazi okungaboniyo. Ngumlingo
wokufumanisa ukuba ingaba abantwana banoluvo lwendlela na.

30:13.670 --> 30:18.117
Evalwe amehlo kwaye enxibe izikhuseli zeendlebe,
umntu ovavanywayo ujikeleziswa esitulweni

30:18.117 --> 30:21.498
esikhethekileyo de angabe esazi ukuba ujonge kweliphi icala.

30:21.498 --> 30:26.800
Isitulo siyema kwaye umntu ovavanywayo uqikelela
ukuba ujongene mpuma, ntshona, umntla okanye umzantsi na.

30:26.800 --> 30:29.983
Uqikelelo luyarekhodwa kwikhompyutha encinci.

30:29.983 --> 30:35.295
Ukuba abantwana bebengenalo ulwalathiso, uqikelelo
lwabo beluya kuba nje lungenalungelelwano. Kodwa abanjalo.

30:35.295 --> 30:38.848
Abantwana abaneminyaka elishumi okanye
elishumi elinanye banokuqikelela kakuhle.

30:38.848 --> 30:44.865
Kubonakala ngathi banoluvo lokwenyani lwendlela.
Kwaye kubonakala ngathi luluvo olunamandla olutsalayo.

30:44.865 --> 30:52.811
Xa izazinzulu zifaka imagnethi ezintloko zabathathi-nxaxheba,
iphazamisa kakhulu indlela abaziva ngayo icala.

30:52.811 --> 30:57.166
Oku kumele inyathelo elikhulu eliya phambili ngokwentelekelelo.

30:57.166 --> 31:02.683
Kwaye, ewe, oku kuvusa imibuzo eyahlukeneyo, enjengokuba ingaba
abantu banokukwazi ngokwenene ukuhamba besebenzisa

31:02.683 --> 31:08.830
amandla kazibuthe omhlaba, kwaye ukuba abakwenzi oko namhlanje,
ingaba mhlawumbi babekwenza kumawaka eminyaka edlulileyo?

31:08.830 --> 31:16.282
Kakade ke, oku kuphinde kuvuse umbuzo wokuba ingaba ikhona na
inkqubo apho amabala amanethiwekhi afunyanwa ngokwenene emzimbeni

31:16.282 --> 31:20.392
womntu, nto leyo ekhokelela kule nkxwaleko yee-circadian rhythms.

31:20.392 --> 31:32.181
Oku kungachaza zonke iziphumo ezibi kwimpilo esizibona kakhulu
kuphando lwezifo ezosulelayo malunga nempilo namaza amagnethi.

31:32.181 --> 31:40.407
Ukuba abantu banakho ukubona imimandla yemagnethi, ukuba banakho
okufanayo neenyosi, iintaka namabhabhathane,

31:40.407 --> 31:49.072
ingaba oko kuthetha ukuba nathi sisengozini
efanayo yeemvamisa ezenziwe ngabantu njengabo?

31:49.072 --> 31:56.017
Ingaba utshintsho kwimeko-bume yethu luza
kusichaphazela ngendlela efanayo nendlela oluyichaphazela ngayo?

32:03.989 --> 32:07.595
Ungayichaza njani intlungu yokunganyamezela umbane?

32:10.283 --> 32:17.787
Ukunganyamezeli umbane kukwathi abantu baqala
ukusabela, imizimba yabo iqala ukusabela kwiinkunzi zomazibuthe.

32:17.787 --> 32:22.264
Ngokubanzi, amasimi e-electromagnetic asabela kuwo awanazintambo.

32:22.264 --> 32:27.905
Ngoko ke yinkxaso-nxibelelwano engenazingcingo,
yi-Wi-Fi, ziifowuni ezingenazingcingo, iifowuni ze-DECT,

32:27.905 --> 32:32.514
iifowuni eziphathwayo, kunye neentsika zeeselfowuni.

32:32.514 --> 32:38.631
Bonke bathumela iisignali ezingazange
zifunyanwe ngemizimba yethu ngaphambili.

32:42.271 --> 32:54.881
Kwaye xa iqala ukuchaphazela abantu – xa yandichaphazela
mna – idla ngokuqala entloko – uqala ukuva iintlungu entloko.

32:54.881 --> 33:00.380
Andithandi ukuthi yintloko ebuhlungu, kuba
yintlungu entloko engathelekiswa nayo

33:00.380 --> 33:04.561
nayiphi na intloko ebuhlungu owakha waba nayo.

33:06.608 --> 33:11.821
Uninzi lwabantu lwazisa ngezimpawu ezifana nokubetha
okungaqhelekanga kwentliziyo, ukuphuthelwa, iintloko

33:11.821 --> 33:18.264
ezibuhlungu, iingxaki zokubona, isiyezi, iintlobo
ngeentlobo zeengxaki zemvakalelo okanye iingxaki zengqondo.

33:18.264 --> 33:24.777
Bayachaza ukuba bafumana
iimvakalelo ezingaqhelekanga emizimbeni yabo.

33:27.941 --> 33:35.490
Ngokwenene inokuchaphazela nesixokelelwano seendlalifa
kunye nokusebenza kwe-thyroid. Olu luhlu alupheli ngokwenene.

33:35.490 --> 33:43.491
Kwimeko yam, kwaye ayisiyiyo imeko yomntu wonke le, ukuba
andiphumi kule ndawo, ndiqala ukuba neentlungu

33:43.491 --> 33:51.580
ezimandundu esiswini – kwaye oko kuthetha ukuba
sekusemva kwexesha, ndiba nokopha ngaphakathi.

33:53.256 --> 33:59.325
Ndicinga ukuba iimpawu zahlukahlukene kakhulu kwaye iingqikelelo
abantu abazenzayo kunzima kakhulu ukuzamkela ukuba awunalo

33:59.325 --> 34:02.986
ulwazi ngalo mbandela, into leyo uninzi lwabagqirha abangenayo.

34:02.986 --> 34:07.546
Kwaye ayisosono sabo eso. Asiqeqeshwanga ukuqaphela le meko.

34:07.546 --> 34:14.701
Yinto entsha kakhulu, kwaye ukuqonda kwethu kuseluntweni
kakhulu kweli nqanaba – kuthathwa amanyathelo okuqala

34:14.701 --> 34:19.779
kakhulu okusombulula nokuqonda ngokupheleleyo le meko.

34:22.120 --> 34:26.440
Njengabantu abaninzi abangumkhuhlane
wokunganyamezela umbane, uBrian unyanzelekile

34:26.440 --> 34:29.979
ukuba enze utshintsho olukhulu ekhayeni lakhe.

34:29.979 --> 34:39.358
Ezi gumbi zimbini zazikhuselwe ngokupheleleyo ngephepha le-metal.

34:39.358 --> 34:47.559
Olu lwelo negumbi lokulala ke ngoko ziisigcina-maza.

34:47.559 --> 34:58.582
Kwaye ukuba ungazijonga iinkunzi zomhlaba zombane okanye
iimicrowave – kwaye esi sixhobo siguqula nje iimicrowave

34:58.582 --> 35:10.716
zibe zizandi – uya kufumanisa ukuba imastile elapho,
ekumalunga nehafu yemayile ukusuka apha, ayindenzeli ngxaki.

35:10.716 --> 35:16.722
Xa ndikhusela igumbi, ndafaka iiglasi zefestile
ezigqunywe ngentsimbi – oku kundivumela ukuba

35:16.722 --> 35:22.640
ndisuse uninzi lwemimandla ye-electromagnetic.

35:22.640 --> 35:29.758
Iinkalo zesisindo esiphilayo ezisenza sikwazi ukubona
nokusabela kwiinkalo zombane-magnethi – umntu

35:29.758 --> 35:34.746
angasitsho ukuba la magama asetyenziswa kwiimeko ezahlukeneyo.

35:34.746 --> 35:41.889
Kwaye ukuba uyayicazulula ibe yi-"electrosensitive" –
ungatsho ukuba eneneni yindlela yokusabela kubomi ngokwabo.

35:41.889 --> 35:52.717
Umzekelo, xa sihlola isidalwa ukufumanisa ukuba ubomi bukhona na,
eneneni sifuna ubukho bombane – umzekelo, nge-electrocardiogram

35:52.717 --> 35:56.998
, i-ECG, kunye ne-electroencephalogram, i-EEG.

35:56.998 --> 36:03.053
Into esiyiphanda apha kukubakho kombane okuvela
kwezi zitho sijolise kuzo, ingqondo nentliziyo.

36:03.053 --> 36:06.791
Kwaye xa sikubona oko, luphawu lokuba ubomi bukhona.

36:06.791 --> 36:11.682
Ngandlel' ithile, iinkalo zombane-magnethi
ziyinxalenye yobomi ngokwalo kwinqanaba leeseli.

36:11.682 --> 36:15.654
Umntu angathi yonke impilo iyasabela kumbane.

36:18.019 --> 36:22.692
Benomnqweno ongxamisekileyo wokweyisela abantu ukuba
ukungabekezelelani nombane ngokwenene kukho, uBrian

36:22.692 --> 36:28.889
kunye nenani labanye abantu abachaphazelekayo babhalisela
ulingo oluvula indlela entsha kwiYunivesithi yase-Essex.

36:28.889 --> 36:35.537
Ngelishwa, ulingo olwalwenziwe phantsi kuka-Elaine
Fox lwaba ngumsebenzi wokugqibela kulo mbandela.

36:39.673 --> 36:42.475
Kufuneka ungene kwigumbi elikhuselweyo.

36:42.475 --> 36:49.609
Uya phakathi malunga nexesha elifutshane, kwaye imastisi
ivulwa imizuzu eli-10, ivalwe imizuzu eli-10, ize iphinde

36:49.609 --> 36:54.532
ivulwe kwakhona imizuzu eli-10 – uze ubone ukuba uyayiva na.

36:54.532 --> 37:02.486
Ndaza ndangena egumbini ndabaxelela ukuba
andizakwazi ukuxela ukuba umast uphezulu okanye uphantsi.

37:02.486 --> 37:07.138
Kutheni kunjalo? Kuba ukuqonda kwabo
ngendlela yokusabela kuko kuphosakele.

37:07.138 --> 37:14.286
Kubantu abaninzi, akunjalo ukuba nje uvule
imast kwaye bathi, "Owu, ndiyayiva loo nto."

37:16.828 --> 37:22.191
Baze ke bayisuse imasti, umntu athi: Ah, ngoku
ndiziva ndingcono kwakhona. Ayisebenzi ngolo hlobo.

37:22.191 --> 37:28.454
Ndine-hay fever, kwaye xa ndingena kwintsimi enje,
kuthatha ixesha phambi kokuba ndizive iimpawu zayo.

37:28.454 --> 37:32.559
Kodwa kuthatha ixesha elide phambi kokuba
ndingasabizi, phambi kokuba ndingasachaphazeleki yiyo.

37:32.559 --> 37:37.034
Ndingasuswa kwintsimi yomfuno, kodwa
ndisazokuvakalelwa yinto emva kweeyure ezingama-24.

37:37.034 --> 37:41.683
Ukunganyamezeli kombane kubonakalisa kwiintlobo
ezininzi zabantu ngendlela elinganayo malunga nantsi.

37:41.683 --> 37:47.536
Indlela iqela elaliqulungise ngayo ulingo yayithetha ukuba
kwakuya kuba phantse kungenzeki uBrian namanye amavolontiya

37:47.536 --> 37:50.520
bafakazele ukuba babesentlungwini yokusabela kumbane.

37:50.520 --> 37:56.946
Kwakungathi akukhathaliseki, njengoko iqela lalingaqondakaliyo
ligqibe kwelokuba liyala naluphi na uhlobo lophononongo.

37:56.946 --> 38:00.809
Kwelinye icala, kubonakala ngathi
abantu bayasabela kwizinto ezahlukeneyo.

38:00.809 --> 38:04.715
Andihambelani neefowuni eziphathwayo ze-3G,
umzekelo iifowuni eziphathwayo ze-GSM. Kukho

38:04.715 --> 38:07.166
umahluko kwindlela esebenza ngayo i-modulation.

38:07.166 --> 38:13.002
Andazi nokuba banyanisile na xa besithi bayasabela, kodwa ukuba
unoluvo olucacileyo, kuyavakala ukuba

38:13.002 --> 38:18.499
ubonakalise abantu abakwiphulo-lophando lwakho
kanye kulo mqondiso bathi bayasabela kuwo.

38:18.499 --> 38:23.762
Ukuba, umzekelo, unomntu ohlala ekwaziwa yi-Wi-Fi kodwa hayi
iifowuni eziphathwayo – ukuba umntu onjalo

38:23.762 --> 38:28.304
uyabakhona – kungcono uqinisekise ukuba into
abajongene nayo yi-Wi-Fi hayi iifowuni eziphathwayo.

38:28.304 --> 38:31.689
Kaloku, ufuna ukungqina ukuba basabela koko bakubangela.

38:31.689 --> 38:34.773
Kwaye akukho nalunye lwezi ntlobo zokwahlula ezenziweyo apha.

38:34.773 --> 38:41.425
Enyanisweni, ukuba ubusithi
unobuntununtunu kumbane, yayithe ubunxulumene nalo.

38:41.425 --> 38:48.860
Esinye isizathu sokuba ndicinge ukuba kubaluleke
kakhulu kukuba bendinceda abantu abangabekezelelani nombane.

38:48.860 --> 38:55.553
Kwaye kwiinyanga ezimbalwa ngaphambili, ndandityelele inyaniso
ilungu elithile – owaye ezicinga ukuba unobuntununtunu kumbane –

38:55.553 --> 39:00.719
kwaye ndandilapho nje ndizama ukumnceda;
ndimchazela ukuba yintoni na le nto yokuba nobuntununtunu

39:00.719 --> 39:03.871
kumbane nokuba yintoni enokuba ibangela ingxaki yakhe.

39:03.871 --> 39:09.172
Ukuze ndishwankathele, kwacaca ukuba lo mfazi
wayenengxaki, kodwa wayengasabeli kwintengantengane.

39:09.172 --> 39:12.545
Ngokuqinisekileyo wayengasabeli kwintengantengane.

39:12.545 --> 39:17.242
Kodwa ngexesha lentetho yethu, ndiye
ndaqaphela ukuba uye wabhalisela izifundo zase-Essex

39:17.242 --> 39:22.014
ukuze afumanise ukuba unobuntununtunu kumbane na.

39:22.014 --> 39:29.411
Intliziyo yam iphantse yema. Nanku umntu ongenalo uxinzelelo
lumbane, kwaye lo mntu uzibhalisele kwiYunivesithi yase-Essex.

39:29.411 --> 39:32.919
Kwaye u-Essex undixelela ukuba
abanayo nayiphi na inkqubo yokuvavanya!

39:32.919 --> 39:36.141
Into abayifumanisileyo eneneni – kwaye
oku kusekelwe kwisicatshulwa sesincoko

39:36.141 --> 39:38.716
ngokwaso – ndiza kuyishwankathela ngamazwi am.

39:38.716 --> 39:45.156
Kutshiwo ukuba, ngokomgangatho wempendulo abayilindeleyo,
baya kufuna abathathi-nxaxheba abamalunga ne-132 kuphando

39:45.156 --> 39:49.016
lwabo ukuze babonise isiphumo esibalulekileyo ngokwezibalo.

39:49.016 --> 39:54.802
Ngenxa yokuba baninzi kangaka abantu, baya kufuna
idatha eninzi kakhulu kuphando lwabo ukuze bafikelele

39:54.802 --> 39:58.632
kwisigqibo sokuba eli qela lona lincinci ngokucacileyo kunelo.

39:58.632 --> 40:03.247
Bafumene abantu abangama-44. Oku kwakuthetha ukuba,
kwasekuqaleni, babenokufikelela kwisithathu kuphela sedatha

40:03.247 --> 40:05.140
abebejonge ukuyifumana ukuze bakwazi ukufumana nantoni na.

40:05.140 --> 40:11.733
Isiphumo saba sokuba bafumanisa umngcipheko
obalulekileyo ngokwezibalo, owawusele ucacile kwezi zibalo.

40:11.733 --> 40:17.522
Kubo bonke abantu abathi banomzwelo, oku
kwakwacaca ngokubaluleka okungange-90%.

40:17.522 --> 40:23.860
Ngoko ke, umda apho iphepha lezazinzulu liyamkela
into njengento ebalulekileyo ngokwezibalo yi-95%.

40:23.860 --> 40:27.826
Ukuba awufikeleli kwinqanaba lokuqiniseka,
ayithathwa njengesiqendu esingokwezibalo.

40:27.826 --> 40:30.314
Isenokuba yimbonakalo, ithamsanqa okanye enye into.

40:30.314 --> 40:36.325
Babenesiqiniseko esingama-90% sokuba umngcipheko uza
kwanda, kwaye ke ayifikeleli kumanqaku omlingo apho

40:36.325 --> 40:39.384
kuthathwa njengesehlo esibalulekileyo ngokwezibalo.

40:39.384 --> 40:47.862
Kwaye ke yalahlwa ngamazwi athi, "Oku kubonisa ukuba abantu
abanazwelo." Kodwa ke, ibingeyiyo kwaphela loo nto ibithethwayo.

40:47.862 --> 40:52.753
Ukuchanabeka rhoqo kwii-mast kushiye uphawu
lwakhe kubantu abaliqela ababevavanywayo.

40:52.753 --> 40:57.680
Abanye bagula kakhulu kangangokuba
kwanyanzeleka ukuba barhoxe kolu vavanyo.

40:57.680 --> 41:05.039
UBrian waqhubeka evakalelwa ziziphumo
zovavanyo ixesha elide emva kokuba emkile e-Essex.

41:05.039 --> 41:09.999
Ndiye ndenza i-colonoscopy yam yokuqala kwiminyaka
esixhenxe eyadlulayo, eyesibini kwiminyaka emine

41:09.999 --> 41:12.758
eyadlulayo, kwaye eyesithathu malunga nonyaka ophelileyo.

41:12.758 --> 41:19.634
Ndiphilile. Ndiphilile. Ewe, uqashile: ndinomhlaza wamathumbu.

41:22.700 --> 41:26.217
Ngoko ke, ukusukela kwixesha lam lokuqala
lokuya exesheni kude kube lixesha lokuba

41:26.217 --> 41:29.457
ndisuswe isisu, kwaba yiminyaka esixhenxe kanye.

41:29.457 --> 41:35.724
Xa ndabuza ugqirha ukuba kuthatha ixesha elingakanani le
kankere ukuba ikhule, wandiphendula wathi, "Iminyaka esixhenxe."

41:35.724 --> 41:41.995
Ngoko ke unokulandelela lonke ixesha endandise-Essex,
kwaye kwakukho isiganeko esinye ngaphambi koko apho

41:41.995 --> 41:47.198
ndandisiva igazi, igazi elaba yimbangela yomhlaza wamathumbu.

41:51.159 --> 41:57.234
Ingaba ulingo olungaphumelelanga kangaka
lungaphakanyiswa njengolu "phando olunegunya"?

41:57.234 --> 42:04.553
Kutheni iqela elinamava kangaka lingenza iimpazamo
ezisisiseko nezibonakalayo kangaka emsebenzini walo?

42:04.553 --> 42:09.665
Ingaba kunento yokwenza nabo babonelele ngenkxaso-mali?

42:11.518 --> 42:19.440
Uvavanyo lwase-Essex lolunye lothotho
lweemvavanyo ezixhaswe ngemali yi-MTHR.

42:19.440 --> 42:26.055
Le nkampani iqhutywa kwaye ixhaswa ngemali
lishishini leefowuni eziphathwayo ngokwalo.

42:26.055 --> 42:30.748
Ungandixelela ukuba i-MTHR iyintoni kwaye ixhaswa ngemali njani?

42:30.748 --> 42:38.579
Ewe, inkqubo ye-MTHR ixhaswa ngemali ngokubambisana ngurhulumente
waseBritane kunye neshishini leefowuni eziphathwayo

42:38.579 --> 42:49.405
kwaye injongo yayo kukuphanda ngeziphumo ezinokuba yingozi
kwimpilo ezinxulumene neteknoloji yeefowuni eziphathwayo.

42:49.405 --> 42:54.373
Isihloko sethu, sokuba ngubani oxhasa uphando
lwenzululwazi ngemali, sisihloko esibuthathaka.

42:54.373 --> 43:00.127
Ndiyabazi izazinzulu ezininzi ezifana nam, ezithi xa
zifumana uphando olutsha lokufunda, kuqala zijonge

43:00.127 --> 43:06.060
kwiphepha elingasemva ukubona ukuba luxhaswe ngubani ngemali.

43:06.060 --> 43:10.533
Ucinga ukuba kungabakho ungquzulwano lwenzuzo
ngokunxulumene nenkxaso-mali evela kushishino lweefowuni

43:10.533 --> 43:14.080
eziphathwayo xa kuziwa kuphando ngeziphumo eziyingozi?

43:14.080 --> 43:19.578
Ewe, kunjalo kukho iingxabano ezinokubakho
ezomdla, kwaye yiyo loo nto inkqubo yophando

43:19.578 --> 43:24.169
yolu hlobo kufuneka ilawulwe ngononophelo.

43:24.169 --> 43:30.562
Sendisebenze kakhulu neshishini lonxibelelwano kuba
ndicwangcisa umsebenzi wonxibelelwano njengommeli

43:30.562 --> 43:34.220
apha, ngoko ke sendithetha nabantu aba ixesha elide.

43:34.220 --> 43:40.895
Ndicinga ukuba bangathanda ukuba nengakhethi cala, kodwa bona
abaqhutywa kakhulu yinzuzo, ingakumbi kwimarike apho bekhuphisana

43:40.895 --> 43:47.680
khona ngokufumana isabelo esikhulu, kwaye ke ngoko banokuxhasa
uphando ngemali, kodwa bafana kakhulu neshishini lamachiza.

43:47.680 --> 43:52.281
Kucacile ukuba baqesha abantu abasele bekwicala labo.

43:52.281 --> 43:55.359
Izazinzulu azizozingqonyela zomculo; azifumani mali ingako.

43:55.359 --> 43:59.941
Baneendlu ekufuneka bazihlawulele,
baneentsapho ekufuneka bazikhathalele.

43:59.941 --> 44:03.991
Ngubani onokubasola ukuba bafikelela kwizigqibo ezingezizo?

44:03.991 --> 44:09.603
Awuzukufumana omnye umsebenzi, ubuncinci hayi apho.

44:09.603 --> 44:16.897
Kukho iintsilelo zengqondo, nokuba kungekho ntsilelo yokwenene,
ezinokubakho okanye zingabikho kwiimeko zabantu ngabanye.

44:16.897 --> 44:24.749
Kodwa uxinzelelo lwengqondo lokwamkela nokukholisa
umbutho obaxhasayo ngemali ngokuqinisekileyo ludlala indima.

44:24.749 --> 44:26.249
Ngaba uziva unyanzelekile?

44:26.249 --> 44:30.547
Ewe, umntu uziva enyanzelekile. Umntu uziva enyanzelekile.

44:30.547 --> 44:39.553
Kukho iinkcukacha-manani ezomeleleyo ngokwenene ezibonisa ukuba
xa kuziwa kwiziphumo zemimandla ye-electromagnetic, izifundo

44:39.553 --> 44:47.614
ezixhaswa ngenkxaso-mali ziinkampani zeenkonzo, oko
kukuthi ishishini lombane okanye ishishini likanomathotholo

44:47.614 --> 44:52.043
okanye ishishini leeselula, zixhaswa ngenkxaso-mali zizo.

44:52.043 --> 44:55.451
Olu phando ludla ngokuba neziphumo ezibi kakhulu.

44:55.451 --> 45:02.131
Kwelinye icala, izifundo ezixhaswa ngemali ngokuzimeleyo
kwiiyunivesithi njalo njalo, zikholisa ukungabi njalo.

45:03.819 --> 45:07.409
Lishishini lophando olunomceli-mngeni.

45:07.409 --> 45:13.767
Akukho lula ukwenza izifundo zolu hlobo, kwaye
ngenxa yeentsilelo zophando olubandakanya

45:13.767 --> 45:17.908
abantu, akusokuze kubekho imeko yophando egqibeleleyo.

45:17.908 --> 45:21.408
Kuya kuhlala kukho iintsilelo.

45:26.367 --> 45:30.898
Ngaba sisigulo sokwenene? Ewe, ngokupheleleyo, siyiso.

45:30.898 --> 45:37.518
Okwangoku, i-WHO ithi oku kuyinyani kwaye iimpawu
zinokuba mandundu kwaye zibangele ukukhubazeka.

45:37.518 --> 45:42.701
Amanani anxulumene nokuzwela kakhulu kumbane angqonge i-2–3%.

45:42.701 --> 45:47.272
Aba ngabantu abaphila ubomi babo
obuchatshazelwe kakhulu yile meko.

45:47.272 --> 45:52.740
Kodwa njengoko benditshilo ngaphambili, abantu bonke
ngokupheleleyo bayasabela kuyo kwinqanaba leeseli.

45:52.740 --> 45:59.736
Oku kuthetha ukuba iziphumo kwinkqubo yezempilo zinokuba nkulu
kakhulu ukuba oku akuthathwanga nzulu okanye kungaqatshelwanga.

45:59.736 --> 46:03.818
Kwaye inani labantu abanokunganyamezela
umbane olula okanye ophakathi mhlawumbi liphezulu

46:03.818 --> 46:07.473
kakhulu kunoko besikhe saqikelela ngaphambili.

46:09.742 --> 46:15.272
Nangona i-WHO isamkela ukuba kukho abantu abachaphazeleka kakhulu
yinkqubo zombane, iSweden kuphela

46:15.272 --> 46:21.754
kwelizwe elinceda abo bachaphazelekileyo.
Okwangoku, i-2.5–3% yabemi ifumana unyango apho.

46:21.754 --> 46:25.144
Kuthetha ntoni oko kuthi?

46:25.144 --> 46:29.591
Kubhekiselwa kushicilelo lwekhasethi
lwenxibelelwano elilingwayo phakathi kweselfowuni

46:29.591 --> 46:33.823
eqhelekileyo nesiphatho seselfowuni esikhethekileyo.

46:33.823 --> 46:37.627
Isandi sedayali – kwaye leyo yimpumelelo enkulu!

46:37.627 --> 46:43.873
Kuba yinto enye ukudlulisela incoko, kodwa yinto eyahluke
kwaphela ukudlulisela ulwazi lwedijithali oluchanekileyo.

46:43.873 --> 46:48.376
Ngoku kufika inombolo yokufowunela ngqo
kwiziko lophando eChelmsford (e-Essex, eNgilani),

46:48.376 --> 46:51.750
eliphucule ngokugqibeleleyo obu buchwepheshe.

46:51.750 --> 46:54.604
ULiz Charnock kufanele abe kwelinye icala.

46:54.604 --> 47:01.392
Ngokwaziswa kweefowuni eziphathwayo ngeminyaka
yoo-1980, kwafuneka uthungelwano lwee-antena kuzo.

47:01.392 --> 47:07.845
Ukusukela ngoko, iinkampani zonxibelelwano ziye zakha
iimasti ezingaphezu kwezigidi ezi-5 kwihlabathi jikelele.

47:07.845 --> 47:14.284
Benezingozi zokuhambisa imiqhophololo ye-microwave
emoyeni, kwaye abazange benze nophando olunye lokuqinisekisa

47:14.284 --> 47:18.605
ukuba akuyi kubakho monakalo wexesha elide kwimpilo.

47:18.605 --> 47:23.096
Zakhiwe kungaqinisekiswanga kuqala ukuba zikhuselekile.

47:23.096 --> 47:25.615
Enkosi ngoncedo lwakho.

47:42.930 --> 47:44.719
Akumnandi kwaphela, akunjalo?

47:44.719 --> 47:48.388
Ewe, kwaye ikhona rhoqo, into egqamileyo kukuba ayimi.

47:48.388 --> 47:54.294
Ihlala ikhupha imitha ye-radiation – ivela
kwiimasti – ukuba uyaziqonda iimasti, uyachanabeka kuyo.

47:54.294 --> 47:59.424
Ukuthetha inyani, nokuba ayinjalo, usayichaphazeleka ukuba
kule mgama, njengoko idlula kwiindonga zekhonkrithi nakwezinye

47:59.424 --> 48:02.051
izinto. Ithotywa kancinci isandi sayo, kodwa kancinci nje.

48:02.051 --> 48:07.012
Kumgama oziimitha ezingama-200 ukuya kwezingama-300
ukusuka kwisibane, usoloko usemngciphekweni waso.

48:07.012 --> 48:11.720
Xa uyiva, itshintsha yonke into.
Ewe. Kuthekani ukuba ubunokuyibona?

48:16.285 --> 48:19.920
Kungathi ngathi ubona umsi ongcolileyo yonke imihla.

48:31.707 --> 48:36.857
Ngenxa yothuli lweemvamisa ezenziwe ngabantu ezisihlala
zisijikeleze, kwaye kungakhange kuqinisekiswe

48:36.857 --> 48:43.688
ukhuseleko lwazo – ingaba iyamangalisa into
yokuba umzimba womntu uqalise ukusabela kuzo?

48:43.688 --> 48:47.891
Kwakungeminyaka elishumi
eyadlulayo. Ndandikwiminyaka yam yama-30.

48:47.891 --> 48:53.300
Akukho mntu okhe waba nomhlaza wamabele kusapho lwam
ukuza kuthi ga ngoku. Bendiphila impilo entle kakhulu.

48:53.300 --> 48:59.511
Ndahlala ecaleni kwepali yomnxeba iminyaka
emininzi, iminyaka esixhenxe ngelo xesha.

48:59.511 --> 49:02.628
Wayemi kumgama wemitha ezili-100 ukusuka endlwini yam.

49:02.628 --> 49:08.100
Kangangeminyaka, bendineempawu
ezazinganxulumaniswanga nee-mast, kuba ngelo xesha

49:08.100 --> 49:13.019
bendingazi nto malunga nokungabekezelelani nombane.

49:13.019 --> 49:17.876
Bendizizwa ndijikeleza, ndinengxaki yokulala,
ndinentloko ebuhlungu, iintlungu ezibukhali

49:17.876 --> 49:20.472
entloko, kwaye bendisoloko ndisiya kugqirha.

49:20.472 --> 49:26.656
Ndaxelelwa ukuba yistresi okanye yintsholongwane.
Kwaza ke, ngequbuliso, ndafunyaniswa ndinomhlaza

49:26.656 --> 49:32.793
wamabele. Yayisesona sidimazeko sikhulu ebomini bam.

49:32.793 --> 49:41.432
Ekuqaleni, bendicinga ukuba andinathamsanqa nje,
ukuba yimpazamo yam. Emva koko lwaqala unyango.

49:41.432 --> 49:47.300
Ndaza ndadibana nabanye abamelwane phaya
esibhedlele – ndandihlala kwilali encinci kakhulu.

49:47.300 --> 49:53.947
Kwaye ndadibana nabo aba bamelwane, abafazi abatsha – ndim
owayeselula kunabo bonke, ndikwiminyaka yam yamashumi amathathu,

49:53.947 --> 49:57.915
abanye bekwiminyaka yamashumi amane okanye ekuqaleni kwama-50.

49:57.915 --> 50:06.836
Sasihlanu thina esasikho, sonke ngexesha elinye kwisithuba
seenyanga ezintandathu, sifunyaniswe sinomhlaza wamabele.

50:06.836 --> 50:10.975
Kwakukho izindlu ezili-18 kuphela kwilali
yethu, ezazijikeleze isigxina sefowuni ephathwayo.

50:10.975 --> 50:16.249
Ngoko ke u-Eileen wagqiba ekubeni enze uphando ukuze abone
ukuba nabanye nabo babandezeleka na sisigulo esingalindelekanga.

50:16.249 --> 50:22.335
Isiphumo sisenze sathuthumela. Abantu
abaninzi baye baxela iimpawu ezifanayo

50:22.335 --> 50:26.235
ebezindihlupha iminyaka. Iintloko ezibuhlungu, nokujija.

50:26.235 --> 50:31.975
Kodwa kwakukho nezinye iintombi eziselula elalini ezazineengxaki
zokukhawuleza nokwenzakala kwentlala-sibeletho okungangomhlaza

50:31.975 --> 50:34.814
– okanye umfazi owayeneentsiba zomhlaza wamabele.

50:34.814 --> 50:39.095
Kwaye kwakukho nezinye iintlobo zomhlaza kuloo mmandla.

50:39.095 --> 50:46.769
Ummelwane, owayeneminyaka engama-51 kuphela
ubudala, waba nesifo se-motor neuron waza ngelishwa

50:46.769 --> 50:51.930
wasweleka. Ukuthetha inyani: sisifo esibi kakhulu.

50:56.289 --> 51:00.851
Kuchaphazele abantu abangama-77 abavela kwezi zindlu.

51:05.143 --> 51:12.796
Ewe, kuqikelelwa ukuba i-70% yabo abaye bafumana iziphumo
zebhayoloji kule minyaka idlulileyo – iingxaki zokulala,

51:12.796 --> 51:16.993
irhashalala eluswini, amathumba asemabele okanye umhlaza.

51:16.993 --> 51:22.415
Ewe, yaba nefuthe elikhulu kubantu bale lali.

51:22.415 --> 51:26.399
Ndicinga ukuba yingxaki enkulu yehlabathi jikelele.

51:26.399 --> 51:31.237
Ukusukela ngoko, sifumanise ukuba asisosona sapho nje sabantu
abane-kankere abajikeleze isigcina-lwelo sefowuni ephathwayo.

51:31.237 --> 51:33.862
Zininzi iindidi zomhlaza ezikufuphi neepayiloni.

51:33.862 --> 51:40.017
Sasisebenza nesazinzulu kwindawo, apho sihlolisise
eminye imitshe ebimile kwezinye iindawo ixesha elide.

51:40.017 --> 51:45.699
Kwaye senze nezinye i-survey saza
safumanisa nenani eliphezulu lomhlaza.

51:53.076 --> 52:00.331
Ngeenqwaba zeeselfowuni nee-mast kunye neshishini leeselfowuni
elixabisa iitriliyoni, umntu angathemba ukuba ngoku sele

52:00.331 --> 52:09.341
kusekwe i-arhente karhulumente engqongqo, igunya eliqinisekisa
ukuba ishishini lonxibelelwano lisebenza ngokukhuselekileyo.

52:09.341 --> 52:19.748
Umntu obeka imida engqongqo ekhusela uluntu – umntu oqinisekisa
ukuba oko sijamelene nako kukhuselekile ngokupheleleyo.

52:19.748 --> 52:27.716
Ngelishwa, akukho nanye yezinto
ezo ekhoyo. Into esinayo yi-ICNIRP.

52:27.716 --> 52:33.093
ICNIRP yasekwa eYurophu kwiminyaka engama-20
eyadlulayo ukuze ifunde ngemitha engeyiyo eyenza i-ionisation.

52:33.093 --> 52:39.216
YiKomiti yeHlabathi yoKhuselo kwiMitha eNgeyiyo
i-Ionising, kwaye umsebenzi wayo kukuphonononga yonke

52:39.216 --> 52:42.660
imibhalo epapashiweyo ize ngokuyintloko iyishwankathele:

52:42.660 --> 52:45.957
Yiloo nto isayensi eyithetha ngokuqinisekileyo.

52:45.957 --> 52:52.608
Awunakungenela ngokuvota. Umenyiwe ukuba
ujoyine ukuba ungomnye wabantu abakhethiweyo.

52:52.608 --> 52:58.133
Ngoko ke, kuhlala kugqitywa
yishishini, kuba kulapho imvelaphi ikhoyo.

52:58.133 --> 53:05.238
Kulungile. Ngoko ke, sinomlinganiselo abawumisileyo,
owamkelwe ngamazwe amaninzi aseYurophu, kwaye yinto ecetyiswa

53:05.238 --> 53:09.568
yiKomishoni yaseYurophu ngokwayo, kuquka nephaneli yeengcali.

53:09.568 --> 53:13.777
Nangona kunjalo, ezi zikhokelo zisekelwe
kwiindlela zokwakha esazi ukuba zinobudlelwane

53:13.777 --> 53:16.568
obunobangela nesiphumo nokukhanya okune-frequency ephezulu.

53:16.568 --> 53:22.451
Ekuphela kwemeko ekhoyo ngoku malunga namandla asingqongileyo
kuloo maza, anjengemisebe evela kwiiselfowuni, iimasti

53:22.451 --> 53:28.943
zeeselfowuni kunye neefowuni ezingenazintambo – ngamanye amazwi,
zonke izixhobo zonxibelelwano ezahlukeneyo esizisebenzisa yonke

53:28.943 --> 53:32.473
imihla – iyafana naleyo siyaziqhelileyo kwi-oveni ze-microwave.

53:32.473 --> 53:38.566
Ukuba sisebenzisa amandla aneleyo size siwagxile kwindawo
encinci ngokwaneleyo, siya kufudumeza izicubu, size emva

53:38.566 --> 53:43.181
koko sifudumeze yonke into enomlinganiselo othile wamanzi.

53:43.181 --> 53:48.028
Akukho nasinye kwizikhokelo zangoku esinento
yokwenza nomonakalo wezempilo ongapheliyo okanye

53:48.028 --> 53:50.682
umhlaza. Akukho nasinye kuzo, akukho nasinye.

53:50.682 --> 53:54.399
Zonke ziyilelwe ukudala iziphumo zokushisa okanye
iziphumo ezikhawulezileyo ezifana nokurhawuzelela kolusu

53:54.399 --> 53:56.686
okanye ukungcangcazela kwamaqhina okanye into efanayo.

53:56.686 --> 54:00.809
Akukho mntu unokumisela umonakalo wexesha elide kwimpilo.

54:00.809 --> 54:04.924
Ngoko ke ucinga ukuba abangaphantsi
kweminyaka engama-40 ababalulekanga, abanamntla...

54:04.924 --> 54:10.910
Akukho ntsingiselo. Akukho njongo
yokukhusela kumonakalo wezempilo wexesha elide.

54:10.910 --> 54:16.722
ICNIRP... kaloku, i-ICNIRP ayibalulekanga kwaphela.

54:16.722 --> 54:23.159
Umzekelo: Ukuba ufuna ukuqinisekisa ukuba
akukho mntu udlula umda wesantya esikolweni, beka

54:23.159 --> 54:28.046
umda wesantya kwi-10,000 iikhilomitha ngeyure.

54:28.046 --> 54:32.957
Ngale ndlela, wonke umntu uya kuyithobela kwaye
akukho mntu uya kuqhuba ngesantya esigqithisileyo.

54:32.957 --> 54:39.918
Ungaqhuba udlule esikolweni nge-999 km/h kwaye usawugcina umda.

54:39.918 --> 54:46.105
Ikomiti yezicebiso okwangoku ayinankathalelo
yokuphonononga ubungqina obunxulumene nokhuseleko loluntu.

54:46.105 --> 54:51.174
Ngoko ke i-ICNIRP ikhona kuphela
ukuqinisekisa into eyi-100% eyinyani, kwaye nantoni

54:51.174 --> 54:54.175
na engeyiyo i-100% eyinyani ayiyonto yayo.

54:54.175 --> 55:00.920
Kunjalo. Baza kuthetha ngayo, baza kucacisa ngento
ekhoyo, into engenakho kunye nento ekusafuneka ifunyanwe.

55:00.920 --> 55:05.979
Kwaye yiloo nto ke. Bayiyeka injalo. Akukho
zingcebiso – akukho nto, kuba abayiboni njengoxanduva lwabo.

55:05.979 --> 55:13.241
Phantse zonke iilizwe zimisa imida yazo yokuvezwa koluntu
kwiteknoloji yomsakazo ngokusekelwe kwizikhokelo ze-ICNIRP.

55:13.241 --> 55:16.768
Izikhokelo ze-ICNIRP azinanto yakwenza nomonakalo wezempilo
wexesha elide obangelwa kukuchanabeka kubuchwepheshe bomsakazo.

55:16.768 --> 55:18.425
Hhayi ke, ndiza kuzama ukufowuna.

55:18.425 --> 55:24.424
Xa uzama ukufowunela umntu, phantse kuhlala kunjalo xa
ukuhanjiswa komsindo okukhawulezayo kuyaqala kumacala omabini.

55:24.424 --> 55:27.226
Kulungile, masiyilinge. Owu, hawu!

55:27.226 --> 55:31.943
Nje ukuba iqhagamshelwe; loo nto yimo
yokufowuna, yiloo nto eyenzwa siselfowuni.

55:31.943 --> 55:36.656
Ngamaza la asuka kwifowuni yam ephathwayo aya
kwisikhululo esisiseko aze asasazwe ukusuka apho?

55:36.656 --> 55:41.577
Ngokwenene yile nto ifowuni yakho ephathwayo iyenzayo
ngalo lonke ixesha xa isignali ikhona kwaye uyayisebenzisa.

55:41.577 --> 55:42.682
Kubi kakhulu.

55:42.682 --> 55:46.462
Kwaye ifowuni yakho eselula iyayidlulisela le nto
entloko yakho ngalo lonke ixesha xa ufowuna

55:46.462 --> 55:50.867
kwisikhululo esisisiseko kwaye usebenzisa ifowuni yakho.

55:50.867 --> 56:02.322
Iifowuni eziphathwayo

56:06.533 --> 56:14.889
Kunzima ukucinga ngesixhobo sobuchwepheshe esiye saba yinxalenye
yobomi bethu ngokukhawuleza okukhulu njengefowuni ephathwayo.

56:14.889 --> 56:19.975
Kwiminyaka engamashumi amabini anesihlanu
eyadlulayo, kwakuthathwa njengento nje yokutsala umdla.

56:21.810 --> 56:26.320
Kule mihla, abantu abazizigidi ezine banayo.

56:27.967 --> 56:32.615
Ngokomyinge, abantwana bafumana ifowuni
yabo yokuqala beseneminyaka esibhozo ubudala.

56:36.764 --> 56:43.771
Iifowuni eziphathwayo zisebenza ngokuthumela nokwamkela
imiqondiso ye-microwave ukusuka kwisikhululo esisisiseko.

56:43.771 --> 56:49.912
Xa ubamba ifowuni eselula endlebeni, ingqondo
yakho ngokungenakuphepheka ichanabekela kula mawele.

56:51.593 --> 56:55.381
Ingaba ingqondo iyasabela kule nkcuthuko?

56:55.381 --> 57:01.764
Uphando olutsha lwaseMelika lubonisa ukuba kunjalo ngenene.

57:01.764 --> 57:05.295
UGqr. Nora Volkow wenze olu phononongo.

57:05.295 --> 57:10.834
UGqr. Volkow neqela lakhe bafunda abantu
abangama-47 abasempilweni unyaka opheleleyo.

57:10.834 --> 57:15.371
Abathathi-nxaxheba babenamakhala eselula
endlebeni yasekunene nakwengasekhohlo.

57:15.371 --> 57:19.381
Enye yazo ibisebenza kodwa ithule, enye ke icinyiwe.

57:19.381 --> 57:23.425
UGqr. Volkow usebenzise izixhobo zokufanekisa
ingqondo ukuze afumanise ukuba ingqondo

57:23.425 --> 57:27.732
ingasebenzisa i-glucose engakanani ngexesha lokuchanabeka.

57:30.756 --> 57:36.568
Sisisalathisi esibukhali kakhulu sokuba
zikhona na iinguqu kumsebenzi wengqondo

57:36.568 --> 57:43.500
ezinokubangelwa sisivuseleli – kule meko, siselfowuni.

57:43.500 --> 57:50.982
Xa ingqondo ivuselelwa, isebenzisa
iglukosi, kanye njengoko imoto isebenzisa amafutha.

57:50.982 --> 57:56.566
Ukuchanabeka kwiifowuni eziphathwayo imizuzu eli-15
kunxulunyaniswa nokunyuka kokusetyenziswa

57:56.566 --> 58:03.304
kwe-glucose engqondweni, nto leyo ebonisa ukuba ingqondo
iye yavuselelwa ngamaza erediyo efowuni ephathwayo.

58:03.304 --> 58:09.226
Icala lasekunene lengqondo, elalikufuphi kakhulu
ne-antenna, libonise olona nyuso lukhulu kwimisebenzi

58:09.226 --> 58:14.035
yemetabolism xa kuthelekiswa nexesha ifowuni isicinyiwe.

58:17.993 --> 58:25.150
Nangona imaza zikanomathotholo ezikhutshwa yitekhnoloji
yeefowuni eziphathwayo yangoku zibuthathaka kakhulu,

58:25.150 --> 58:30.665
ziyakwazi ukuvuselela ingqondo yomntu kwaye zibe nefuthe.

58:30.665 --> 58:35.838
Xa kusetyenziswa ifowuni ephathwayo ikwimo yokuthula,
ulingo lukaGqr. Volkow lubonise ukuba ingqondo yomntu

58:35.838 --> 58:41.760
ibonisa impendulo yemetabolism kwimigede yefowuni ephathwayo.

58:41.760 --> 58:46.848
Ukusabela kwemetabolism kumanqanaba
aphantsi kakhulu kunomda osemthethweni.

58:46.848 --> 58:52.126
Into abaninzi abathi ayinakwenzeka.

58:54.925 --> 59:00.705
Kwaye le mpendulo irekhodiwe nguGqr. Volkow
isisiphumo sesibini kwinkxalabo enkulu ngakumbi:

59:00.705 --> 59:09.420
Indlela ezi mitha ze-microwave zifunxwa ngayo
ngokwenene yingqondo. Oku kwaziwa njengexabiso le-SAR.

59:15.873 --> 59:19.565
I-SAR imele i-specific absorption rate.

59:19.565 --> 59:24.927
Kwaye eso sisilinganiso sokuba amaza
unomathotholo afunxwa kangakanani ngumzimba womntu

59:24.927 --> 59:30.128
kwisithuba esithile sexesha nakwivolyum ethile.

59:30.128 --> 59:36.839
Lilinganiso lefuthe lokufudumeza elinokubangelwa
sisixhobo sokusasaza umsakazo kumzimba womntu.

59:38.880 --> 59:45.792
I-SAR ilinganiswa ngale ndlela
ilandelayo. Kusetyenziswa intloko eyenziweyo.

59:45.792 --> 59:50.690
Izaliswe ngomxube weglucose ekufanele umele ingqondo yomntu.

59:50.690 --> 59:57.995
Isixhobo sovavanyo silinganisa isixa somitha
wemayikrowave ongena kwingqiniba yentloko yomzekelo.

59:57.995 --> 01:00:03.815
Ixabiso le-SAR ke libalwa
ngokusekelwe kubungakanani bamandla afunxweyo.

01:00:08.112 --> 01:00:13.395
Kwi-EU, umda zi-2 watts ngekilogram nganye
kwisixa esiqhelekileyo se-10g yezihlunu.

01:00:13.395 --> 01:00:18.929
Kwii-USA, yi-1.6 W/kg kwisixa esiphakathi sethishu esiyi-1 g.

01:00:18.929 --> 01:00:29.291
I-USA inomda ophezulu ongqongqo kunowase-EU, kodwa amanye
amazwe anjenge-Australia neNew Zealand asebenzisa imida yase-EU.

01:00:29.291 --> 01:00:33.805
Ezinye zeefowuni eziphathwayo ezithandwa kakhulu
kwimarike zikhupha imitha ye-microwave eninzi

01:00:33.805 --> 01:00:38.042
kangangokuba ixabiso lazo le-SAR likwisiseko esiphezulu.

01:00:50.560 --> 01:00:54.538
Wonke umilimitha wethambo lentloko unceda
ukukhusela ingqondo kumaza e-microwave kwaye

01:00:54.538 --> 01:00:59.540
ngaloo ndlela unciphisa ixabiso le-SAR leselula.

01:00:59.540 --> 01:01:03.640
Abantwana bafumana ifowuni yabo yokuqala
ephathwayo kwiminyaka emalunga nesibhozo ubudala.

01:01:03.640 --> 01:01:08.366
Umaleko wentloko womntwana oneminyaka
esibhozo ubuncinane kakhulu kunowomntu omdala.

01:01:08.366 --> 01:01:16.663
Umntu angathemba ukuba iifowuni eziphathwayo ziyavavanywa
kusetyenziswa ubukhulu bentloko obulingana nobomntwana.

01:01:16.663 --> 01:01:23.243
Intloko ye-SAM yimvubu yomntu enkulu enomumo oqhelekileyo.

01:01:23.243 --> 01:01:30.266
Umndilili wemilinganiselo yeentloko ezili-10,000
ezithathwe ebantwini wasetyenziswa ukwenza le ntloko

01:01:30.266 --> 01:01:37.071
ye-SAM phantom, emele umndilili wethambo lentloko yomntu...

01:01:37.071 --> 01:01:43.210
Kakade ke, intloko yomntu omdala oqhelekileyo inkulu
kakhulu kuneyomntwana oneminyaka esibhozo ubudala.

01:01:45.971 --> 01:01:54.240
Kodwa xa sibuze inkampani eyenza intloko ye-SAM
phantom, safumanisa ukuba inyani imbi nangakumbi.

01:01:55.764 --> 01:02:06.096
Imodeli yovavanyo lwe-SAM ayingomyinge nje wabantu abali-10,000,
kodwa ngumyinge wamajoni ali-10,000 oMkhosi wase-US.

01:02:08.268 --> 01:02:12.110
Kwaye abasebenzi boMkhosi waseMelika
ngokuqinisekileyo baneentloko ezinkulu nezityebileyo

01:02:12.110 --> 01:02:16.028
kuneyomntwana oqhelekileyo oneminyaka esibhozo ubudala.

01:02:17.997 --> 01:02:22.477
Kungoko kunokwenzeka kakhulu ukucinga ukuba ukuba
iifowuni eziphathwayo beziya kuvavanywa kwintloko

01:02:22.477 --> 01:02:26.737
yomntwana oneminyaka esibhozo, uninzi lwazo beluya kusilela.

01:02:28.952 --> 01:02:30.812
Ngubani obeka izikhokelo?

01:02:30.812 --> 01:02:35.800
Aba ngabantu abavela kwikomiti ebizwa ngokuba yi-ICNIRP.

01:02:46.030 --> 01:02:49.399
Abantu abasebenza kwii-mobile phones zii-bioengineers.

01:02:49.399 --> 01:02:56.500
Abazi nto ngento eyenzekayo ngaphakathi kweseli
ephilayo, kodwa bathetha ngayo ngokuzikhukhumeza.

01:02:56.500 --> 01:03:02.733
Bathatha ngokuba into ekuphela kwayo
enokuchaphazela impilo yesisidalwa esiphilayo yinto

01:03:02.733 --> 01:03:07.232
yokuba sinamandla aneleyo na okufudumeza izicubu.

01:03:07.232 --> 01:03:13.674
Kodwa oko kufana nokuthi, "Siyazi
ukuba xa sibilisa iqanda, liya kuqina."

01:03:13.674 --> 01:03:18.830
Abantu abangazi yile nto: ukuba
abayibilisi iqanda, liza kujika libe yinkukhu.

01:03:18.830 --> 01:03:25.986
Abanawo umbono omncinci wokuba kwenzeka
njani. Kodwa ke bathetha ngathi bayazi.

01:03:38.462 --> 01:03:47.440
Ngo-2011, i-World Health Organisation yatshintsha udidi
lomngcipheko lweefowuni eziphathwayo, yazidibanisa kwakhona

01:03:47.440 --> 01:03:56.809
kudidi lwezinto ezinokubangela umhlaza ebantwini ngenxa
yomngcipheko onyukileyo wokuphuhlisa i-glioma, luhlobo lwesirhwe

01:03:56.809 --> 01:04:02.917
sengqondo esinxulumene nokusetyenziswa kwefowuni ephathwayo.

01:04:02.917 --> 01:04:07.170
Yintoni ebangele olu tshintsho lwangxamiseko kwisimo?

01:04:09.279 --> 01:04:15.432
Kuye kwenziwa izifundo ezingenakubalwa ngeziphumo
ezinokubakho kwempilo ezibangelwa ziiselfowuni.

01:04:15.432 --> 01:04:20.536
Ezinye zibonisa isiphumo. Ezinye azibonisi nanye.

01:04:22.189 --> 01:04:26.769
Kodwa olona phando lugqibeleleyo lwavela kuLennart Hardell.

01:04:26.769 --> 01:04:32.190
Ukhokele eyona projekthi yophando
inkulu nenobulumko kakhulu eyakha yenziwa.

01:04:32.190 --> 01:04:37.867
Wadibanisa umsebenzi wakhe kunye
nowabanye abantu abavela kwihlabathi jikelele.

01:04:37.867 --> 01:04:41.926
Ukususela ekuqaleni kweminyaka yoo-1990,
bebesoloko bephonononga imikhwa yokusebenzisa umnxeba

01:04:41.926 --> 01:04:45.048
yabantu abangaphezu kwama-2,000 kwihlabathi jikelele.

01:04:45.048 --> 01:04:52.833
Abantu abaneentlala ezifana nee-astrocytomas kunye nee-acoustic
neuromas, iintlala zengqondo ezixhaphake kakhulu ukunxulunyaniswa

01:04:52.833 --> 01:04:58.700
nokusetyenziswa kweselfowuni ngenxa yokuba zikufuphi nendlebe.

01:04:58.700 --> 01:05:03.991
Iziphumo ziyothusa. Bafikelele kwisigqibo
sokuba ukusetyenziswa kweefowuni eziphathwayo

01:05:03.991 --> 01:05:08.571
ngokwenene kwandisa umngcipheko wamatumor engqondo.

01:05:08.571 --> 01:05:15.020
Kwaye baphinda bafumanisa isizathu sokuba
izifundo zangaphambili zingabonisi ziphumo.

01:05:24.450 --> 01:05:30.997
Ndicinga ukuba bubungqina obungakumbi bokuba
ibangela umhlaza kunokuba mhlawumbi ingabangela umhlaza.

01:05:30.997 --> 01:05:39.767
Kodwa ndicinga ukuba ndiyayiqonda ngandlel' ithile, kuba
uninzi lwamathumba omhlaza azakwenzeka akakho okwangoku.

01:05:41.505 --> 01:05:47.876
Abantu abakagqithisi xesha elide besebenzisa iifowuni
eziphathwayo ukuze iziphumo zazo zokwenene zibonakale.

01:05:51.224 --> 01:05:59.251
Njengakwizinto ezingunobangela womhlaza, kuthatha ubuncinane
iminyaka elishumi ukuze kubonakale isiphumo sokuchanabeka kuyo.

01:05:59.251 --> 01:06:06.183
Njengoko ukwanda okukhulu kweefowuni eziphathwayo kwaqala kuphela
ngasekupheleni kweminyaka yoo-1990, akumangalisi ukuba sisandul'

01:06:06.183 --> 01:06:10.959
ukuqala ukubona iziphumo. Kwaye oko kwenzeka ngoku kanye.

01:06:10.959 --> 01:06:17.680
Ngoko ke, ishishini lonxibelelwano lwenza ntoni
ukukhusela abasebenzisi balo kwiintumbu zengqondo?

01:06:17.680 --> 01:06:25.636
Ukujonga nje iincwadana zokhuseleko kubonisa
ukuba baziinkathalele ngakumbi ukhuseleko lwabo.

01:06:29.766 --> 01:06:33.572
Le modeli yesixhobo esingenazingcingo iyahambelana neemfuno
zomthetho malunga nokuchanabeka kumaza

01:06:33.572 --> 01:06:37.247
eradio. Xa isetyenziswa njengoko kuchaziwe kweli
candelo, iyahambelana nezikhokelo zomthetho.

01:06:37.247 --> 01:06:46.718
Gcina isixhobo seBlackBerry sikude ngokungenani
i-2.5 cm kumzimba wakho, kuquka isibeleko samabhinqa

01:06:46.718 --> 01:06:54.678
akhulelweyo kunye nolutsha! Nciphisa amaxesha okufowuna!

01:06:54.678 --> 01:07:02.063
Ngasemva phantse kuyo yonke ifowuni ephathwayo, kukho imiyalelo
malunga nokuba kufuneka ibanjwe ikude kangakanani emzimbeni.

01:07:10.453 --> 01:07:15.815
Imiyalelo engenakwenzeka kwaphela kwiimeko ezininzi.

01:07:19.079 --> 01:07:25.540
Kwaye kwenzeka ntoni xa ishishini lonxibelelwano
lixhasa ngemali uphando malunga nomonakalo olwenzayo?

01:07:28.485 --> 01:07:36.396
Kwaye olu phando lufikelela kwisigqibo sokuba
kukho impembelelo, nokuba ukusetyenziswa

01:07:36.396 --> 01:07:42.403
kweselfowuni kudlala indima kuphuhliso lomhlaza.

01:07:45.590 --> 01:07:50.090
Nangona kunjalo, badla ngokuzigcinela olu phando.

01:07:54.242 --> 01:08:01.089
Asazi nje ukuba siyagcina ntoni nge-EMF kuba
iziphumo zazo ubukhulu becala zexesha elide, kwaye

01:08:01.089 --> 01:08:05.809
sinolu, njengoko usitshoyo, ukuchanabeka okuxhaphakileyo.

01:08:05.809 --> 01:08:10.283
Kunye nokuxhomekeka okubanzi kwezi zinto zibonakalayo.

01:08:10.283 --> 01:08:14.126
Asikawuqondi kakuhle umsebenzi wethu okwangoku.

01:08:20.399 --> 01:08:24.160
Nangona i-epidemiology ibonisa ngokucacileyo
ukuba ukusebenzisa ifowuni ephathwayo

01:08:24.160 --> 01:08:27.376
kunyusa umngcipheko wokuphuhlisa ithumba lomqolo.

01:08:27.376 --> 01:08:34.461
Into abantu be-ICNIRP abafanele bayibone yimbangela
ecacileyo nesiphumo sayo; indlela eyenzeka ngayo, ukuba isebenza

01:08:34.461 --> 01:08:40.840
njani le nkqubo, kwanendlela kanye umhlaza obangelwa ngayo.

01:08:40.840 --> 01:08:46.831
Kusenokubonakala kucacile ukuba isidalwa esihambelana kangaka
nemingcipheko yoMhlaba kwaye esivakalelwa lula

01:08:46.831 --> 01:08:54.600
ngenxa yentshukumo yentsimbi yawo, ngokwendalo
singasabela kwimijelo ye-microwave eyenziwe ngabantu.

01:08:54.600 --> 01:08:59.971
Kodwa iminyaka, ishishini lonxibelelwano
belisithethelela izenzo zalo ngokubuza umbuzo ofanayo.

01:08:59.971 --> 01:09:02.785
Ifowuni ephathwayo ibangela umhlaza njani?

01:09:02.785 --> 01:09:05.959
Kwavela ukuba babuze umbuzo ongachanekanga.

01:09:05.959 --> 01:09:09.461
Ifowuni ephathwayo iyathintela njani
umzimba womntu ekuphiliseni umhlaza?

01:09:09.461 --> 01:09:13.125
Impendulo yile: i-melatonin.

01:09:17.052 --> 01:09:23.387
Uyabona, i-melatonin yihomoni, kwaye nokuba
uyakholwa nokuba awukholwa, iveliswa engqondweni.

01:09:23.387 --> 01:09:28.879
Iveliswa kwisitho esibizwa ngokuba yi-pineal gland
engqondweni kwaye ineziphumo ezinamandla kakhulu

01:09:28.879 --> 01:09:32.586
zokulwa nokuguga xa ithelekiswa neevithamini, umzekelo:

01:09:32.586 --> 01:09:42.524
IMelatonin inamandla ngokuphindwe kahlanu kunevithamini
C kwaye inamandla ngokuphindwe kabini kunevithamini E.

01:09:42.524 --> 01:09:45.180
Kwaye isasazwa kuphela ebusuku.

01:09:45.180 --> 01:09:53.563
Kwaye kuyebusuku kanye xa siyidinga, kuba kulapho siye
kulala khona ingqondo yethu ilungisa iiseli zomzimba wethu.

01:09:53.563 --> 01:09:57.781
Kwaye kulapho ke i-melatonin iqala ukusebenza.

01:10:04.808 --> 01:10:09.931
Yonke imihla, imizimba yethu ilahlekelwa
malunga nesiqingatha sebhiliyoni seeseli.

01:10:09.931 --> 01:10:20.315
Kwaye kusenzeka ebusuku ukuba umzimba wethu utshintshe ezi seli
ngenkqubo ebizwa ngokuba yi-cell mitosis, ukwahlukana kweeseli.

01:10:22.234 --> 01:10:27.883
Into eyenzayo: Ibamba oko kwaziwa ngokuba zii-free radicals.

01:10:27.883 --> 01:10:33.904
La ma-radical asimahla eneneni zi-elektroni
eziseleyo ezigqithisileyo ezisuka kwinkqubo

01:10:33.904 --> 01:10:39.280
yokuveliswa kwamandla, esizidingayo ukuze sizivuselele.

01:10:41.536 --> 01:10:46.890
Rhoqo ebusuku, xa imizimba yethu izihlaziya,
kuveliswa izigidi zeeseli ze-free radical

01:10:46.890 --> 01:10:52.280
njengemveliso ephakathi kwenkqubo yokwahlukana kweeseli.

01:10:52.280 --> 01:10:56.511
Ezi sele ze-radical zasimahla zihlasela iiseli ezisempilweni.

01:11:01.590 --> 01:11:05.715
Kuyamkelwa ngokubanzi ukuba iiseli
zeeradical ezikhululekileyo sesona sizathu siphambili

01:11:05.715 --> 01:11:08.669
okanye ifaktha kwiintlobo ezininzi zomhlaza.

01:11:08.669 --> 01:11:16.720
Olona khuselo lubalulekileyo lomzimba wethu nxamnye nezi
free radicals, yeyona antioxidant yawo inamandla: imelatonin.

01:11:19.087 --> 01:11:27.086
Igena emzimbeni igqithe egazini kwaye isebenza
njenge-antioxidant yendalo, isenzo sendalo sokulwa umhlaza.

01:11:27.086 --> 01:11:32.499
IMelatonin yinto enamandla kakhulu, kakhulu ekulweni umhlaza.

01:11:32.499 --> 01:11:37.629
Isenza njengesiyobisi esibizwa ngokuba
yi-oncostatic, esikukhusela kumhlaza.

01:11:37.629 --> 01:11:42.649
Ikwalawula umjikelo wakho wokulala nokuvuka,
iqinisekisa ukuba ufumana ubuthongo obuhle ebusuku

01:11:42.649 --> 01:11:46.023
kunye nomlinganiselo ofanelekileyo wemelatonin.

01:11:46.023 --> 01:11:58.080
Yimolekhuli elwa nokwaluphala. Ngamanye amazwi, ibamba iiradicals
ezikhululekileyo kwaye yenza ulusu lwakho lubonakale luselula.

01:11:58.080 --> 01:12:03.342
I-Melatonin lunyango lommangaliso lomzimba
olubamba ii-free radicals ezibangela umhlaza.

01:12:03.342 --> 01:12:10.515
Sinezifundo ezili-12,000 kwilabhoratri yethu esiziqokeleleyo kule
minyaka idlulileyo, nto leyo engaphezulu

01:12:10.515 --> 01:12:18.561
kunezifundo ezakha zapapashwa ngeparacetamol,
iyeza elisetyenziswa kakhulu ekurwaleni intloko.

01:12:18.561 --> 01:12:25.001
Kukho umdla wenzululwazi ongaphezulu
kakhulu kwi-melatonin kunakwi-paracetamol.

01:12:27.196 --> 01:12:30.584
Zintoni iziphumo zokuncipha kokukhutshwa kwe-melatonin?

01:12:30.584 --> 01:12:38.080
Ewe, ke, ukuba amanqanaba akho e-melatonin
ayehle, inkqubo yakho yokhuselo yomzimba iyabuthathaka.

01:12:38.080 --> 01:12:46.368
Ekuqaleni, uba nobunzima bokulala, oko kukuthi awukwazi
kulala, okanye, ukuba uyakwazi, awukwazi kuphinda ulale.

01:12:46.368 --> 01:12:53.660
Unokuba neengxaki zentliziyo kuba
i-melatonin ikhusela nentliziyo yakho.

01:12:58.359 --> 01:13:05.343
Kwaye usesichengeni esikhulu sokugula kuba inkqubo
yakho yokhuselo lomzimba ayisebenzi ngokugqibeleleyo.

01:13:05.343 --> 01:13:10.169
Ezi zezinye zezinto ezenzekayo xa
unamanqanaba e-melatonin aphantsi.

01:13:10.169 --> 01:13:15.122
Kwaye, umzekelo, umntu obhinqileyo oqhelekileyo onomhlaza
wamabele unomlinganiselo we-melatonin ongumnye kwishumi xa

01:13:15.122 --> 01:13:19.227
ethelekiswa nomntu obhinqileyo osempilweni oneminyaka yakhe.

01:13:22.375 --> 01:13:30.871
Kwaye kubantu abane-kankere ye-prostate,
bane-melatonin encinci kunesiqingatha seso bekufanele babe naso.

01:13:30.871 --> 01:13:38.078
Abantwana abane-autism banezinga le-melatonin
elingaphantsi kwesiqingatha selo ekufanele babe nalo.

01:13:38.078 --> 01:13:43.335
Ukuncipha kwemelatonin kubasebenzi beshifti
yasebusuku kuba basebenza ebusuku kwaye bechánjwe kukukhanya.

01:13:43.335 --> 01:13:50.302
Azivelisi i-melatonin ebusuku, nto leyo eyaziwa
ngokunyusa umngcipheko womhlaza wamabele nge-50%.

01:13:50.302 --> 01:13:57.307
Kwaye i-Arhente yeHlabathi yoPhando lweMhlaza (IARC) ikhulile
yaza yahlulahlula umsebenzi wobusuku njengowenokuba unobungozi

01:13:57.307 --> 01:14:01.970
bokubangela umhlaza ngenxa yoku kuncipha kwe-melatonin.

01:14:04.956 --> 01:14:10.398
Kukho izifundo ezininzi ngoku ezibonisa ukuba abantu
abasebenza ebusuku okanye abantu abangaboniyo

01:14:10.398 --> 01:14:14.320
banezinga elahlukileyo lomhlaza kunelo loluntu ngokubanzi.

01:14:14.320 --> 01:14:19.594
Kwaye uninzi lwezi zifundo luxhasa uluvo
lokuba ukunqongophala okanye ukuncipha

01:14:19.594 --> 01:14:25.322
kwamanqanaba e-melatonin kunempembelelo embi kwimpilo.

01:14:25.322 --> 01:14:34.269
Ngenxa yokuba umzimba uzivuselela kuphela ebusuku, i-melatonin
iveliswa kuphela xa i-pineal gland isiva ukuba akukho kukhanya.

01:14:36.182 --> 01:14:39.769
Kwaye okwenzekayo kukuba i-pineal gland iyasabela ekukhanyeni.

01:14:39.769 --> 01:14:46.211
Ifumaneka kanye apho ingqondo yakho ifumana iisignali
ezivela emehlweni akho ize zidibane khona embindini.

01:14:46.211 --> 01:14:49.511
Ibizwa ngokuba yi-suprachiasmatic nucleus.

01:14:49.511 --> 01:14:56.107
Kwaye unxibelelwano oluvela apho luya ngqo kwisitho esilawula
ukukhanya, luyixelela ukuba kukho ukukhanya okanye akukho.

01:14:56.107 --> 01:15:00.843
Xa kukho ukukhanya, kubakho ukuphazamiseka
ngaxeshanye kwimiqondiso ingqondo efuna

01:15:00.843 --> 01:15:03.573
ukuyithumela kwiiseli zethu ukuze izilungise.

01:15:03.573 --> 01:15:10.907
Ngoko ke akunangqiqo ukuba ingqondo ithumele ezi
signali kwii-cells zethu zibaxelele ukuba zizilungise,

01:15:10.907 --> 01:15:14.288
xa kukho ingxolo eninzi kangaka engayi kwenza zive.

01:15:14.288 --> 01:15:18.620
Ngoko ke iyalinda, ingqondo iyalinda de kube mnyama.

01:15:33.624 --> 01:15:38.378
Luphi uphando olubonise ukuba amachaphaza
ombane, amachaphaza amanethi okanye amaza

01:15:38.378 --> 01:15:42.752
kanomathotholo anefuthe kwimveliso yemelatonin?

01:15:42.752 --> 01:15:52.861
Ewe, ke, i-Battelle Institute eMelika ibisenza umsebenzi omninzi
kulo mbandela ukusukela ngasekupheleni kweminyaka yoo-1970.

01:15:52.861 --> 01:16:02.673
Kwaye izazinzulu zakhe, uBarry Wilson, uDick Stevens
kunye nabantu aba baqala ukucinga ngayo, kuba siyazi ukuba

01:16:02.673 --> 01:16:08.860
ingqondo iyayeka ukuvelisa i-melatonin xa uvula isibane.

01:16:08.860 --> 01:16:16.848
Ngoko ke bacinga ukuba, mhlawumbi iingqondo zethu azikwazi
ukwahlula phakathi kweendawo zombane esizenzayo thina,

01:16:16.848 --> 01:16:25.581
kunye nokukhanya kwendalo esiyaziyo sonke ukuba
kukhona emini, kuba sifutshane asivelisi i-melatonin emini.

01:16:25.581 --> 01:16:28.019
Kukho izizathu ezivakalayo kakhulu zendalo ngale nto.

01:16:28.019 --> 01:16:35.521
Ngoko ke bacinga ukuba la mabaleko ombane ayeza kuthintela
ukuveliswa kwemelatonin, nto leyo ke eya kukhokelela

01:16:35.521 --> 01:16:44.250
kumhlaza, ingakumbi umhlaza wamabele kwabafazi, kuba
abayi kuphinda babe nakho ukhuselo lomzimba oluqhelekileyo.

01:16:44.250 --> 01:16:47.840
Ngoko ke ingqondo itolika amaza eradio njengamaza okukhanya?

01:16:47.840 --> 01:16:51.240
Ewe, asikwazi ukwahlula phakathi kwazo.

01:16:53.026 --> 01:16:58.456
Ukukhanya okubonakalayo nako kunomkhankaso.

01:17:01.284 --> 01:17:08.286
Ingqikelelo yokuba i-pineal gland ayikwazi ukwahlula phakathi
kweemvamisa zokukhanya kunye neemvamisa ezenziwe ngabantu

01:17:08.286 --> 01:17:11.665
ingqineke ingaphaya kwamathandabuzo ngobuninzi bophando.

01:17:11.665 --> 01:17:13.578
Iziphumo ezithe ngqo ezicinezayo wemimandla yamagnethi ebuthathaka
(50 Hz kunye ne-16 2/3 Hz) kwisintesis yemelatonin kwindlalifa

01:17:13.578 --> 01:17:16.094
yepineal yeehamsters zaseDzungarian (Phodopus sungorus)

01:17:16.094 --> 01:17:17.934
Iziphumo zophononongo lwangoku zibonisa ukuba imimandla
yemagnethi enomlinganiselo ophantsi

01:17:17.934 --> 01:17:19.153
yokuphindaphinda iyakwazi ukunciphisa ukuveliswa
kwemelatonin kwiigland ze-pineal zehamster ezahlulwe zodwa.

01:17:19.153 --> 01:17:21.829
... kunciphisa imveliso yemelatonin ...

01:17:21.829 --> 01:17:25.075
… Iziphumo zamasuntswana kwe-electromagnetic kumxholo we-melatonin
ejikelezayo enxulumene nokukhanya kwi-American kestrels …

01:17:25.075 --> 01:17:28.760
Ngamafutshane, i-EMF iphembelele imelatonin yeplasma kwiinkukhu
zasemoyeni eziyindoda zohlobo lwe-American kestrel, ...

01:17:28.760 --> 01:17:31.310
Ii-EMF zinokuphembelela ukufuduka kwazo...

01:17:31.310 --> 01:17:35.335
… Ukungabikho kwempembelelo eqhubekayo
yokuchanabeka kwiisignali zikanomathotholo zamaza amafutshane

01:17:35.335 --> 01:17:39.324
kwinqanaba le-melatonin kumjuluko weenkomo zobisi.

01:17:39.324 --> 01:17:42.649
Ngaloo ndlela, isiphumo esibukhali
esilibazisekileyo se-EMF kumlinganiselo we-melatonin yi ...

01:17:42.649 --> 01:17:46.009
A 0.5 G, 60 Hz magnetic field
suppresses melatonin production in pinealocytes.

01:17:46.009 --> 01:17:49.782
… ukuncipha okumaphakathi nge-46% kwimveliso yemelatonin
ebangelwa yi-noradrenaline kwii-pinealocytes. Iziphumo ziyaxhasa

01:17:49.782 --> 01:17:51.641
ingqikelelo yokuba ukuchanabeka kwi-EM
kunokubangela ukucinezelwa kwemelatonin

01:17:51.641 --> 01:17:53.134
kwindlalifa ye-pineal ngokuchaphazela iiseli nganye.

01:17:53.134 --> 01:17:54.712
Ukuchanabeka kucinezelo lwemelatonin

01:17:54.712 --> 01:17:56.775
inokuvelisa kwindlalifa yepayini,

01:17:56.775 --> 01:17:58.214
ngokuphembelela iiseli ezizodwa.

01:17:58.214 --> 01:18:00.084
I-EMF/EMR inciphisa imelatonin kwizilwanyana nakubantu UGqr. Neil
Cherry 2 Septemba 2002 Izifundo ezilishumi elinesixhenxe zibonisa

01:18:00.084 --> 01:18:01.798
ukuba ukuchanabeka kwi-ELF ne-RF/MW kunciphisa imelatonin.
Izifundo ezilishumi elinesithandathu ziye zaqaphela ukuncipha

01:18:01.798 --> 01:18:02.089
okubonakalayo kwemelatonin okunxulumene ne-EMR ebantwini.

01:18:02.089 --> 01:18:07.074
Ucinga ukuba bukhona ubungqina obucacileyo
bokuba imimandla yombane, imimandla yemagnethi kunye

01:18:07.074 --> 01:18:10.952
namaza eradio zinegalelo kwimveliso yemelatonin?

01:18:10.952 --> 01:18:18.726
Olu phando, olubonisa ukuba amanqanaba e-melatonin ee-kestrel
ayehla xa zibethwa yimitha; ukuba iinkawu zasendle ezakha

01:18:18.726 --> 01:18:26.762
iindlwane kwiisakhiwo ezikufutshane neentsika zikanomathotholo
ziba nezinyana ezimbalwa xa zithelekiswa neendlwane zeenkawu

01:18:26.762 --> 01:18:34.928
ezikude neentsika zikanomathotholo; izifundo ngeenundla, iinyosi
neentlobo ngeentlobo zeentaka, kunye nezifundo ngezilwanyana

01:18:34.928 --> 01:18:40.169
zaselwandle ezanyisayo zonke zikhomba kwicala elinye.

01:18:40.169 --> 01:18:48.586
Kodwa ke kukho izifundo zaselebhu ngeeseli
ezikwintliziyo yomqolo ezinyani ezenza imelatonin.

01:18:48.586 --> 01:18:52.410
Ndikhangela ifuthe leentsimi zemagnethi kwezi seli.

01:18:52.410 --> 01:19:01.525
Kwaye kwinqanaba ngalinye lovavanyo lwemelatonin, kubonakaliswe
ukuba imimandla ye-magnetic iphazamisa imveliso yemelatonin.

01:19:04.342 --> 01:19:09.652
Ngoko ke, ubungqina bucacile kuzo zonke
iinkalo zokuveliswa kwemelatonin kunye

01:19:09.652 --> 01:19:13.542
nokuthintelwa kokuveliswa kwayo ngamabala amanomazibuthe.

01:19:13.542 --> 01:19:18.180
Uphando ngokwenene lugubungela yonke inkalo yale ndlela.

01:19:21.180 --> 01:19:26.063
Ungatsho na ukuba kugqitywe ngokwaneleyo?

01:19:26.063 --> 01:19:30.314
Ewe, ndingatsho ukuba oko kuyagqiba.

01:19:42.441 --> 01:19:52.375
Eyona nto imangalisayo ngemizimba yethu kukukwazi kwayo
ukulwa nokuveliswa kwee-free radicals ngokuvelisa i-melatonin.

01:19:52.375 --> 01:19:59.664
Sidale ngaphakathi kwethu ulungelelwano
oluchanekileyo, inkqubo yokuzikhusela egqibeleleyo.

01:20:01.343 --> 01:20:06.750
Imizimba yethu ithathe izigidi
zeminyaka ukugqibelelisa le ndlela.

01:20:06.750 --> 01:20:12.540
Itekhnoloji eyadalwa isekelwe kwimeko-bume esikhule kuyo.

01:20:14.522 --> 01:20:22.993
Kodwa ingaba indalo yethu ayitshintshanga
ngokugqithisileyo kule minyaka ingamashumi idlulileyo?

01:20:22.993 --> 01:20:29.324
Ngokubona nje, umhlaba ubonakala ngathi awutshintshi,
kodwa kwinqanaba leeseli, lulutshintsho olukhulu

01:20:29.324 --> 01:20:34.424
kakhulu lokusingqongileyo olwakha lwenzeka ebomini bethu.

01:20:38.517 --> 01:20:47.810
Kuyacaca ukuba utshintsho olukhulu kangaka ngokungenakuphepheka
luza kuyiphazamisa imilinganiselo ebuthathaka kangaka.

01:20:47.810 --> 01:20:54.628
Kwaye iziphumo zokungavelisi komzimba wethu
isixa esifanelekileyo se-melatonin zinokubulala.

01:20:54.628 --> 01:20:59.756
Izazinzulu kwihlabathi jikelele ngoku zikholelwa ukuba
i-free radicals zinokuba ngunobangela okanye zibe

01:20:59.756 --> 01:21:03.634
negalelo kuwo onke amagulo aziwayo, kungekuphela nje umhlaza.

01:21:03.634 --> 01:21:09.493
Ekuqaleni kwenkulungwane yama-20, i-leukaemia
yabantwana yayiyinto enqabileyo kwezonyango.

01:21:09.493 --> 01:21:13.696
Ukusukela ngoko, sibone kuphela
ukwanda kwe-leukaemia phakathi kwabantwana.

01:21:13.696 --> 01:21:17.172
Inyuka malunga neepesenti ezimbini nyaka ngamnye.

01:21:17.172 --> 01:21:23.146
Kwaye oku kusebenza nakwezinye izifo
ezininzi: i-autism, amathumba engqondo, umhlaza.

01:21:23.146 --> 01:21:29.034
Amanani omhlaza ngeminyaka yoo-1910
mhlawumbi ayephantsi ngesiqingatha kunamanje.

01:21:29.034 --> 01:21:37.265
Ngokwezifundo nophando lwenzululwazi, izifo ezininzi ezinye nazo
zinxulunyaniswa nokuchanabeka kwiinkalo zombane-magnethi

01:21:37.265 --> 01:21:45.637
nakwindandatho, kungekuphela nje ezivela kwiingcingo zombane
kodwa nezivela nakwiinkalo zikanomathotholo neze-microwave.

01:21:45.637 --> 01:21:53.899
Kule minyaka ingama-50 idlulileyo, besiphila phakathi kolwandle
lwemitha ye-electromagnetic. Isingqonge kuyo yonke indawo.

01:21:53.899 --> 01:21:57.111
Ayibonakali, asikwazi ukuyibona. Kodwa siyazi ukuba ikhona.

01:21:57.111 --> 01:22:02.999
Ngalo lonke ixesha usebenzisa ifowuni yakho, uyazi ukuba ikhona.

01:22:02.999 --> 01:22:06.849
Kunzima kakhulu ukubuyisela ixesha emva. Akunakwenzeka.

01:22:06.849 --> 01:22:14.280
Kodwa kufuneka sizazi ngezi ziphumo kwimpilo
ukuze sibe nethuba lokuthatha amanyathelo okhuseleko.

01:22:14.280 --> 01:22:17.819
Ukuba sifuna oko, kufuneka sikwenze.

01:22:17.819 --> 01:22:23.664
Eyona nto indixhalabisayo zizinto ezenzeka
ngokwenene ngoku (qaphela: ifakwe kwiYouTube ngo-2013).

01:22:25.227 --> 01:22:30.288
Sisenokuba asizange siqaphele ngokwaneleyo.

01:22:30.288 --> 01:22:40.739
Enye yezinto ezenzekayo ngoku yi-autism, okanye masiyibize
ngegama layo elichanekileyo: i-autism spectrum disorder.

01:22:40.739 --> 01:22:47.063
Ucinga ukuba sifikelele kwinqanaba kwisayensi apho phantse
kungasekho qela elilawulwayo lokuvavanya izinto ezinje, kuba

01:22:47.063 --> 01:22:51.899
phantse wonke umntu unefowuni ephathwayo,
phantse wonke umntu une-Wi-Fi kwaye phantse wonke

01:22:51.899 --> 01:22:55.905
umntu uchaphazeleka ngamasimi kagesi-magnethi?

01:22:55.905 --> 01:23:03.070
Ewe, sonke sisondela kwindawo apho abantu abaninzi kangaka
babethwa ngamaza ombane-magnethi avela kwii-mobile phones

01:23:03.070 --> 01:23:09.062
nakwi-Wi-Fi kangangokuba asisenabo abantu
abasetyenziselwa ukuthelekisa ukuze kubonakale umahluko

01:23:09.062 --> 01:23:15.472
phakathi kwempilo yabantu ababethwayo neyabo bangabathwanga.

01:23:15.472 --> 01:23:18.325
Ukuba ndingenza umzekelo:

01:23:18.325 --> 01:23:21.841
Sifumanise ukuba ukutshaya kunokubangela umhlaza wemiphunga.

01:23:21.841 --> 01:23:26.364
Oku kungenxa yokuba abanye abantu
babengatshayi, baza baba liqela elilawulwayo.

01:23:26.364 --> 01:23:31.812
Ukuba wonke umntu ebengatshaya, besingenakuze
sifumanise ukuba ukutshaya kunokubangela umhlaza wemiphunga.

01:23:31.812 --> 01:23:36.397
Kwaye wonke umntu ebeya kufa ngomhlaza
wemiphunga, kwaye ebeya kwaziwa njengesifo

01:23:36.397 --> 01:23:39.553
sesizwe ngaphandle kokunxulunyaniswa nokutshaya.

01:23:39.553 --> 01:23:46.703
Into eyenzekayo ngokuphazamiseka kwezaziso zeselula kukuba
silahlekelwa ngabo bonke abantu abangachaphazelekiyo luko.

01:23:46.703 --> 01:23:52.477
Nkqu nabambalwa abangenayo ifowuni ephathwayo
bayingqongwe yimitha evela kwii-fowuni eziphathwayo; xa

01:23:52.477 --> 01:23:56.015
besiya kuthenga, kaloliwe, naphi na apho baya khona!

01:23:56.015 --> 01:23:59.729
Asingabo bodwa abantu abangumqondiso wengozi, njengam.

01:23:59.729 --> 01:24:06.347
Ekugqibeleni, ukuba nje wonyusa imimandla ye-electromagnetic
emoyeni, nto leyo esiyenzayo ngokwenene, kwaye ngoku sinemimandla

01:24:06.347 --> 01:24:12.709
ye-electromagnetic, iimayikroweyivu kwindalo esingqongileyo
eziphindwe izigidi kunangeminyaka engama-30 eyadlulayo.

01:24:12.709 --> 01:24:16.552
Ngexesha elithile, kuza kuqala ukukuchaphazela nawe!

01:24:16.552 --> 01:24:20.576
Kunzima kakhulu ukuthi siza kube sikuphi kwiminyaka eli-15 ezayo.

01:24:20.576 --> 01:24:28.057
Kodwa ndingatsho ukuba kule minyaka imbalwa idlulileyo, siqala
ukuqonda ukuba ezi ziphumo ziyingozi zibiza kangakanani uluntu.

01:24:28.057 --> 01:24:34.716
Emva koko siyavuka sijonge izizathu.
Kwaye kuza kufuneka senze into ngezizathu.

01:24:44.751 --> 01:24:48.079
Singabantu abakrelekrele kodwa abayinkimbinkimbi.

01:24:48.079 --> 01:24:55.241
Indlela imizimba yethu esebenza ngayo ayenzekanga nje
ngamabona-ndenzile, kwaye ayisiyonto eyenzeke ngobusuku obunye.

01:24:56.795 --> 01:25:04.144
Njengazo zonke ezinye izidalwa eziphilayo kweli
planethi, siye sazimanya nokusingqongileyo esiphila kuko.

01:25:08.964 --> 01:25:17.042
Imeko-bume ebonakalise ulungelelwano olubuthathaka
lwamabala nokungxuma ukusukela ekuqaleni kwexesha.

01:25:18.665 --> 01:25:24.123
Ezi zinto azisijikelezanga nje
kuphela, zenza sibe ngabo esingabo.

01:25:24.123 --> 01:25:30.821
Iiseli emizimbeni yethu ziyancokola zisebenzisa
imidyarho yokukhanya, kanye njengokuba i-DNA yethu

01:25:30.821 --> 01:25:36.080
isebenzisa imidyarho ye-electromagnetic ukuze izalise.

01:25:39.040 --> 01:25:43.236
Kumbindi wako konke oku kukho iiprotons
nee-electrons, ezine-charge entle

01:25:43.236 --> 01:25:47.679
nezine-charge embi, ezenza yonke impilo ibe nemagnethi.

01:25:50.093 --> 01:25:55.721
Njengazo zonke izinto eziphilayo, sinazo
iiseli ze-cryptochrome, ezisenza sikwazi

01:25:55.721 --> 01:26:00.179
ukuqonda la masimi ngeendlela esingazazi kakuhle.

01:26:02.882 --> 01:26:14.523
Singabantu abaphila ngemvamisa,
umbane, ukukhanya kunye nemagnethi.

01:26:14.523 --> 01:26:22.368
Kwaye kwathatha izigidi zeminyaka ukuba kube
njalo; inkqubo eqale ngeseli yokuqala kanye.

01:26:23.930 --> 01:26:30.360
Nangona siyamkele itekhnoloji engenazingcingo
sayifaka kubomi bethu bemihla ngemihla, imizimba yethu

01:26:30.360 --> 01:26:34.480
ayikwazanga ukulandela isantya kwinqanaba leeseli.

01:26:34.480 --> 01:26:42.942
Iifrikwensi ezisijikelezileyo ngoku zisele iiseli zethu
njengoko zingayenza kwamehlo ethu ukuba besinokuzibona.

01:26:48.364 --> 01:26:54.028
Abantwana bethu bazalelwa kwihlabathi
amzimba abo angakwaziyo ukulimanya.

01:26:57.255 --> 01:27:00.372
Konke oku kuza kukhokelela phi?

01:27:04.508 --> 01:27:13.828
Njengoko le filimu isenziwa, itekhnoloji ye-4G isasazwa
kwihlabathi jikelele. Ukuze oku kwenzeke, imida iyanyuselwa.

01:27:15.961 --> 01:27:22.719
I-Wi-Fi ifumaneka phantse kuyo yonke indlu, isikolo,
kunye nevenkile, kwaye isingqonge thina ngalo lonke ixesha.

01:27:22.719 --> 01:27:28.108
Itekhnoloji yefowuni ye-DECT ifumaneka phantse kuyo yonke indlu.

01:27:28.108 --> 01:27:32.508
Ngexesha apho ishishini bekufanele lithwale
uxanduva kwaye linyamezele, libonakalisa

01:27:32.508 --> 01:27:36.923
ukungakhathali okungenangqondo kwimpilo yethu yexesha elide.

01:27:36.923 --> 01:27:41.045
Imali ilawula ihlabathi.

01:27:41.045 --> 01:27:49.224
Kwaye amathuba okuba babe nesisilumkiso ngale nto
aphezulu kanye njengoko ayenjalo kwishishini lotywala.

01:27:49.224 --> 01:27:54.348
Ngoko ke ukuba kuza kubakho utshintsho, aluzukusuka kubo.

01:27:54.348 --> 01:27:58.055
Kufuneka kuvele kuthi!

01:27:58.055 --> 01:28:03.297
Kufuneka nje sivule amehlo ethu size siqonde ingxaki.

01:28:18.453 --> 01:28:24.731
Ngaba uceba ukusebenzisa i-MTHR ukuxhasa ngemali
uphando malunga nefuthe lwamagqabaza erediyo kwi-melatonin?

01:28:24.731 --> 01:28:30.554
Xa sithathela ingqalelo ukuba le yindlela
abantu abayibonakalalisayo xa besithi iifowuni

01:28:30.554 --> 01:28:34.098
eziphathwayo ziphazamisa imveliso ye-melatonin.

01:28:34.098 --> 01:28:40.231
IMelatonin yi-antioxidant, isisusi
se-free radicals, ukuba ungatsho.

01:28:45.817 --> 01:28:52.604
Xa sipapasha isiphakamiso sophando, nto leyo esiyenzayo
ngoku, ngelixa sigxininisa iindawo ezinomdla

01:28:52.604 --> 01:28:58.448
okhethekileyo, simema izicelo neziphakamiso kuzo zonke iinkalo.

01:29:04.215 --> 01:29:12.012
Nangona kunjalo, ezi kufuneka zibekwe phambili kunye nezinye
izicelo esizifumanayo. Sinohlahlo-lwabiwo-mali olulinganiselweyo.

01:29:12.012 --> 01:29:19.342
Kodwa okwangoku asicwangcisanga naluphi na
uphando malunga ne-melatonin. Asiyonto iphambili ngoku.

01:29:35.705 --> 01:29:44.255
I-MTHR isadinga ukutyala imali kuphando oluphanda
indlela iifowuni eziphathwayo ezichaphazela ngayo imelatonin.
