רעזאָנאַנץ, באַשעפֿענישן פֿון פֿרעקווענץ
מער און מער מענטשן ליידן פֿון געזונט־פּראָבלעמען ווי שווינדל, קאָפּווייטיק, האַרץ־אַריטמיע אָדער אינסאָמניע.
סטרעס ווערט אָפֿט דערמאָנט ווי די סיבה.
דער דאָקומענטאַר־פֿילם פֿון 2012 ווײַזט אַז אַזעלכע סימפּטאָמען זענען אָפֿט פֿאַרבונדן
מיט גאָר אַנדערע, ווייניקער באַקאַנטע סיבות.
דער פֿילם נעמט אונדז אויף אַ רייזע פֿון אונדזער אָנהייב ביז די 1990ער יאָרן, ווען די אויסברייטונג פֿון דער
וויירלאָז־קאָמוניקאַציע־טעכנאָלאָגיע האָט אָנגעהויבן.
זינט דעמאָלט איז די מענטשהייט געטונקען אין אַן אקעאַן פֿון קינסטלעכע פֿרעקווענצן.
פֿאַרן נאַקעטן אויג זעט דער פּלאַנעט אויס ווי דער זעלבער, אָבער אויף צעל־שטאַפּל איז דאָס די גרעסטע ענדערונג
וואָס דאָס לעבן אויף דער ערד האָט קיינמאָל ניט דערלעבט.
די ווירקונגען זאָלן נישט אונטערשאַצט ווערן!
Kla.TV האָט פֿאַר אײַך איבערגעזעצט און איבערגעזפּראָכט דעם פֿילם אויף דײַטש.
וויסנשאַפֿטלער, אינדוסטריע־פֿאָרשטייער, דאָקטוירים און באַטראָפֿענע מענטשן האָבן זייער מיינונג.
מיר האָפֿן אַז איר וועט הנאה האָבן פֿון קוקן דעם פֿאָלגנדיקן דאָקומענטאַר־פֿילם פֿון דזשיימס
ראַסעל: "רעזאָנאַנץ – באַשעפֿענישן פֿון פֿרעקווענץ"!
אין מיטן די 1980ער יאָרן האָבן בערך דרײַ פּראָצענט מענטשן אין רובֿ לענדער גענוצט מאָביל־טעלעפֿאָנען; הײַנט
נוצן כּמעט הונדערט פּראָצענט מענטשן מאָביל־טעלעפֿאָנען.
ווען זיי וועלן זײַן 19 אָדער 20 יאָר אַלט, וועלן זיי שוין 10 יאָר נוצן מאָביל־טעלעפֿאָנען, און מיר האָבן
נישט קיין געדאַנק וואָס ריזיקן דאָס מיט זיך ברענגט.
מיר זײַנען איינגעטונקען אין אַן אָקעאַן פֿון עלעקטראָמאַגנעטישער שטראַלונג. זי אַרומגייט אונדז איבעראַל.
אונזעעוודיק, מיר קענען עס נישט זען. אָבער מיר ווייסן אַז עס איז דאָרט.
יעדער מאָל ווען דו נוצט דיין מאָביל־טעלעפֿאָן, ווייסטו אַז ער איז דאָרט.
עס איז זייער שווער צוריקצוקערן די זייגער. אוממעגלעך.
אָבער מיר דאַרפֿן זײַן מודע צו די געזונט־השפּעות, כּדי מיר קענען נעמען זיכערהייט־מיטלען.
דערווייַל איז די דערקלערונג פֿון דער וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע (WHO) אַז דאָס איז אַ רעאַליטעט.
מיר זענען נישט געווען די איינציקע קענסער־קלאַסטער אַרום אַ מאַסט; עס זענען פילע קענסער־קלאַסטער אַרום מאַסטן.
די מערהייט פֿון די קענסערן וואָס וועלן קומען, זענען נאָך נישט אָנגעקומען.
ווי קען מען אי־מאָל טראַכטן אַז מיר זײַנען זיכער, ווען מיר שטראַלן אונדזערע מוחן מיט מיקראָוואָלן?
מיר פֿאַרשטיין פשוט נאָך נישט גאַנץ וואָס מיר טאָן.
מיר האָבן סוף־כּל־סוף אַ מעלדונג וועגן צי מאָביל־טעלעפֿאָנען פֿאַראורזאַכן קענסער.
רעזאָנאַנץ – באַשעפֿענישן פֿון פֿרעקווענץ
האָסטו זיך אַמאָל געפרעגט, פֿאַרוואָס דו פֿילסט זיך אַזוי גוט ווען דו גייסט אַרויס?
אַ אומבאַקאַנטער וויסנשאַפֿטלער איז באַלד צו מאַכן אַ אַנטדעקונג וואָס וואָלט געביטן אַלץ.
זײַן נאָמען איז געווען ווינפריד אָטאָ שומאַן.
פון יענעם טאָג אָן האָט ער זײַנע תּלמידים געלערנט די פֿיזיק פֿון עלעקטריציטעט.
ווי אַ ספערע אינעווייניק אין אַ ספערע קען גענערירן עלעקטרישע שפּאַנונג. און דערפֿאַר: אַ פֿרעקווענץ.
שומאַנס קלאַס האָט געהאַט שוועריקייטן צו פֿאַרשטיין די טעמע.
צו מאַכן עס גרינגער, האָט דער פּראָפֿעסאָר זיי אָנגעוויזן זיך פֿאָרצושטעלן אַז די ערד איז
איין קוגל און די יאָנאָספֿערע איז אַ צווייטער.
דערנאָך האָט ער זיי געבעטן צו רעכענען די שפּאַנונג צווישן זיי.
ווייל ער אַליין האָט נישט געהאַט קיין געדאַנק, האָט שומאַן אויך אָנגעהויבן צו רעכענען.
לעסאָף איז ער אָנגעקומען צו אַ פֿרעקווענץ פֿון בערך 10 הערץ.
ווי אומגלויבלעך עס האָט אויסגעזען פֿאַר שומאַן, האָט אונדזער פּלאַנעט געהאַט אַ פּולס, אַ מעסטבאַרע
פֿרעקווענץ וואָס האָט אַרומגענומען דאָס לעבן אויף דער ערד.
כאָטש דער פּראָפֿעסאָר איז געווען שטאָלץ אויף זײַן אַנטדעקונג, האָט ער געזאָגט אַז זי איז נישט געווען פֿון גרויסער באַטײַטונג.
בײַזונדערס ווײַל עס איז בלויז אַרויסגעגעבן געוואָרן אין אַ קליינעם וויסנשאַפֿטלעכן זשורנאַל, באַגרענעצט
צו די הינטערזייטן אונטערן קאָפּ "שומאַן־רעזאָנאַנץ".
עס וואָלט געדויערט עטלעכע יאָר, אַרײַנגערעכנט אַן אומגלויבלעכן פֿאַרדריי פֿון גורל, ביז דער פּראָפֿעסאָר וואָלט
פֿאַרשטאַנען די אמתע באַדײַטונג פֿון דער שומאַן־רעזאָנאַנץ.
דער דריי פֿון גורל האָט זיך אָנגעהויבן 30 יאָר פריער מיט אַן אַנדערן דײַטשן וויסנשאַפֿטלער מיטן נאָמען האַנס בערגער.
מיט אַ זעלבסט־געבויטן EEG־אַפּאַראַט האָט בערגער געמאכט די ערשטע אויפֿנעמונג פֿון דער עלעקטרישער
פֿרעקווענץ וואָס ווערט איבערגעטראָגן דורך דעם מענטשלעכן מוח.
אין אָנהייב האָט מען פֿאָרגעלייגט אַז מען זאָל רופן די וואַלע נאָך דעם מענטש וואָס האָט זי אַנטדעקט, אָבער בערגער,
וואָס איז געווען אַ באַשיידענער מענטש, האָט אויסגעקליבן אַ אַלפֿאַבעטישן נאָמען. ער האָט זי גערופן "די אַלפֿאַ־וואַלע".
באַלד נאָך דער אַנטדעקונג פֿון פּראָפֿעסאָר שומאַן, איז איינער פֿון די קאָלעגעס פֿון האַנס בערגער, אַ מאַן מיטן נאָמען
אַנקערמילער, אויפֿגעקומען אויף אַ צעפֿאַלענעם עקזעמפּלאַר פֿון דעם קליינעם וויסנשאַפֿטלעכן זשורנאַל; דער זעלביקער קליינער
וויסנשאַפֿטלעכער זשורנאַל, אין וועלכן די אַנטדעקונג פֿון פּראָפֿעסאָר שומאַן איז געווען פּובליצירט עטלעכע יאָר פריער.
ער האָט דעם אַרטיקל עטלעכע מאָל געלייענט און האָט אין אומגלויבן זײַן קאָפּ געשאָקלט.
ער האָט גלייך דערקענט די גרייס פֿון וואָס ליגט פאָרויס.
די פֿרעקווענץ פֿון די אַלפֿאַ־כוואַליעס, וואָס האַנס בערגער האָט רעקאָרדירט, איז געווען כּמעט אידענטיש
צו דער שומאַן־רעזאָנאַנץ: די פֿרעקווענץ פֿון דער ערד.
ד״ר אַנקערמילער האָט גלייך קאָנטאַקטירט שומאַן, כדי אים איבערצײַגן צו דורכפֿירן ווײַטערדיקע אונטערזוכונגען.
שומאַן האָט מסכים געווען און האָט ווייטער אַנטוויקלט זײַנע אַנטדעקונגען צוזאַמען מיט איין פֿון זײַנע סטודענטן.
זיי האָבן אין דעטאַל שטודירט ווי די שפּאַנונג זיך אַנטלאָדט דורך בליץ אין דער קאַוויטעט פֿון דער יאָנאָספֿערע.
לעסאָף זענען זיי אָנגעקומען צו אַ פּינטלעכער פֿרעקווענץ: דער פּולס פֿון דער ערד, דער שומאַן־רעזאָנאַנץ, איז געווען
פּינטלעך 7.83 הערץ. די אַנטדעקונג איז געווען אויסערגעוויינטלעך.
צי איז די שומאַן־רעזאָנאַנץ נאָר ענלעך צו די אַלפֿאַ־וואָלן פֿון דעם מענטשלעכן מוח? ניין – זי איז געווען אידענטיש!
די פֿרעקווענץ פֿון מוח, וואָס קאָנטראָלירט אונדזער שעפֿערישקייט, אונדזער פאָרשטעלונג, אונדזער דרוק, אונדזער מורא
און אונדזער אימון־סיסטעם, האָט זיך אויף עפּעס אַרײַנגעשטימט אין די פֿרעקווענץ פֿון דער פּלאַנעט.
דער פּולס פֿון דער ערד איז געוואָרן דער פּולס פֿון לעבן אַליין.
די פֿרעקווענץ פֿון אַ וואַלע ווערט געמאָסטן אין הערץ. דאָס באַצייכנט די צאָל
אָסצילאַציעס וואָס די וואַלע מאַכט פּער סעקונדע.
די פֿרעקווענצן רייכן פֿון איין טריליאָנטייל פֿון אַן אַטאָם ביז דער לענג פֿונעם אוניווערס אַליין.
טעאָרעטיש זענען די פֿרעקווענצן אומענדיק, גאָר אָן אַ סוף.
אויב דאָס איז געווען אַ צופאַל, איז עס געווען איינער פֿון די מערסט ספּעקטאַקולערע פֿון דער נאַטור!
נו, וואָס האָט דאָס אַלעס געמיינט? עס האָט נישט געדויערט לאַנג ביז עמעצער האָט פּרוּווירט אויסצוגעפֿינען.
זײַן נאָמען איז געווען רוטגר וועווער, אַ באַרימטער וויסנשאַפֿטלער בײַם מאַקס פּלאַנק אינסטיטוט.
אין די ערשטע 1960ער יאָרן האָט דער פּראָפֿעסאָר געבויט אַ אונטערערדישן בונקער צו שטודירן דעם צירקאַדישן ריטעם פֿון מענטשן.
דער צירקאַדישער ריטעם איז דער טאָג־נאַכט ריטעם וואָס איז אײַנגעגראָבן אין אַלע לעבן .
איבער אַ צײַט פֿון דרײַסיק יאָר האָט דער פּראָפֿעסאָר דורכגעפֿירט עקספּערימענטן, אין וועלכע 1,234,321
סטודענטן־פֿרײַוויליקע האָבן געוווינט אין דעם בונקער פֿאַר זיבן וואָכן, גאָר אָפּגעשיצט פֿון די נאַטירלעכע ערד־רעזאָנאַנצן.
זיינע געפינען געבן אונדז עטלעכע פֿאַרוואונדערנדיקע איינבליקן.
ער האָט אַנטדעקט אַז די פֿיזישע און גײַסטיקע געזונטהייט פֿון די סטודענטן האָט געליטן, ווי נאָר מען
האָט געפֿילטערט די שומאַן־רעזאָנאַנץ פֿון דעם בונקער.
ער האָט דאָרט סטודענטן גענומען. ער האָט זיך נישט געטראָפֿן דאָס צו טאָן מיט קראַנקע אָדער עלטערע מענטשן.
ער האָט די יונגע סטודענטן דאָרט געבראַכט, ווײַל ער האָט געוואוסט – וועווער האָט געוואוסט אַז דאָס וואָלט געהאַט אַ ווירקונג.
אַזוי קלאָר איז אַז אונטער דער ערד איז ניטאָ קיין שומאַן־רעזאָנאַנץ.
עס זענען געווען נאָר טראַנסווערסאַלע מאַגנעטישע פעלדער פֿון דער ערדס אינערן.
ווען ער האָט זיי אונטער דער ערד באַגראָבן, האָבן זיי זיך אָנגעהויבן שלעכט צו פילן, האָבן קאָפּווייטיק,
און זייער צירקאַדישער ריטעם איז גאָר צעבראָכן געוואָרן.
די אינטערעסאַנטע זאַך איז געווען אַז ווען ער האָט אָנגעווענדט די 7.83 הערץ פֿרעקווענץ מיט אַ
מאַגנעטישן פּולס־גענעראַטאָר, האָט עס גלייך אויפגעהערט.
וועווער האָט געהיימלעך אַרײַנגעפֿירט די 7.83 פֿרעקווענץ אין דעם בונקער דורך אַ קינסטלעכן טראַנסמיטער.
יעדער מאָל ווען ער האָט דאָס געטאָן, האָט ער געפֿונען אַז די שעדלעכע ווירקונגען וואָס די פֿרײַוויליקע האָבן
געליטן, זענען אָדער פֿאַרשוווּנדן אָדער פֿאַרקלענערט געוואָרן.
איר דרוק, קאָפּווייטיק און עמאָציאָנעלער שפּאַנונג האָבן זיך פֿאַרמינערט, און איר געזונט־צושטאַנד איז צוריקגעקערט.
גאַנץ דורך די הקדמה פֿון שומאַן־רעזאָנאַנץ.
וועווער'ס פאָרשונג האָט אַנטדעקט אַן אומגלויבלעכע פֿאַרבינדונג צווישן מענטשלעכן געזונט און
דער נאַטירלעכער פֿרעקווענץ פֿון דער פּלאַנעט.
און אין 2011 האָט אַ דורכברעכנדיקע פאָרשונג אָנגעוויזן עפּעס נאָך מער אימפּרעסיוו:
די שומאַן־רעזאָנאַנץ קען זײַן פֿאַרבונדן מיטן אָנהייב פֿון לעבן אַליין.
דער דורכברוך איז דערגרייכט געוואָרן דורך לוס אַנטואַן מאָנטאַניער, דעם נאָבעל־פּרייז־געווינער וויסנשאַפֿטלער,
וואָס איז געווען דער ערשטער צו אַנטדעקן דעם HI־ווירוס אין .
דער פּראָפֿעסאָר האָט דורכגעפֿירט עקספּערימענטן וועגן וואַסער־זכּרון און האָט אויסגעפֿאָרשט ווי אַזוי
וואַסער קען אָנהאַלטן דעם זכּרון פֿון סובסטאַנצן וואָס זענען פֿריִער אין אים צעלאָזט געוואָרן.
בײַ דעם האָט ער אויפֿגעפֿונען עפּעס וואָס וואָלט אַרויסגעפֿאָדערט די פּרינציפּן פֿון וויסנשאַפֿט.
אַלע לעבן קומט פֿון לעבן. דאָס איז אַ יסודי פּרינציפּ פֿון וויסנשאַפֿט וואָס קיינמאָל איז
נישט געווען קעגנגעשטעלט דורך קיין עקספּערימענט.
לעבן קען נאָר אויפֿטרעטן וווּ לעבן פריער געווען איז.
און דער מעכאַניזם דערפֿאַר איז שטענדיק פֿאַרשטאַנען געוואָרן ווי אַ מאַטעריעלער.
אַזוי, ווי אייער און זרע, אָדער ספּאָרן און צעל־טיילונג.
אָבער די עקספּערימענטן פֿון לוק מאָנטאַניער שטעלן פֿאָר אַ גאָר אַנדערע היפּאָטעזע.
דער פּראָפֿעסאָר האָט געוויזן אַז די דנ״א־סעקווענצן, די טאַקע בויע־בלאָקן פֿון לעבן, קאָמוניקירן מיט איינאנדער אין וואַסער
דורך אַרויסשיקן נידעריק־פֿרעקווענצדיקע עלעקטראָמאַגנעטישע וואַלן.
אפילו ווען די דנ״אַ איז געווען אויפגעהיטן אין באַזונדערע פּרוּב־רערן, האָט דער פּראָפֿעסאָר נאָך אלץ
דערקענט עלעקטראָמאַגנעטישע קאָמוניקאַציע צווישן זיי.
ווי סאָפיסטיקירט קען די קאָמוניקאַציע זײַן?
נו, לוּק מאָנטאַניער האָט געוויזן אַז זיי קענען פאָרמירן נוקלעאָטידן – די בויענדיקע בלאָקן פֿון
דנ״א – און זיך צונויפֿשטעלן אין גאָר נײַע דנ״א.
וויסנשאַפֿטלער האָבן די קאַמפּאָנענטן אומצאָליקע מאָל צוזאַמענגעשטעלט, אָבער אין קיין עקספּערימענט האָבן זיי קיינמאָל
נישט מצליח געווען צו ווידער אָנצינדן דעם לעבנספֿײַער און צו טראַנספֿאָרמירן נוקלעאָטידן אין
אמתדיקער דנ״א אָן דעם אַז דנ״א שוין איז געווען.
נאָך אַלעס, לעבן קען נאָר עקזיסטירן וווּ לעבן שוין פריער עקזיסטירט האָט.
אָבער אין די עקספּערימענטן פֿון לוק מאָנטאַניער איז די דנ״א גאָר פֿילטרירט געוואָרן פֿון דעם
וואַסער. טראָץ דעם איז נײַע דנ״א געשאַפֿן געוואָרן.
ווי איז דאָס מעגלעך געווען? ווי האָט לוק מאָנטאַניער דערגרייכט וואָס קיין אַנדערער וויסנשאַפֿטלער האָט נישט געקענט?
און ווי האָט ער געשאַפֿן לעבן וווּ עס איז נישט געווען קיין לעבן?
וואָס איז געווען אַזוי אַנדערש אין די עקספּערימענטן פֿון לוק מאָנטאַניער?
איז געווען אַ פֿרעקווענץ. אַ פֿרעקווענץ וואָס, אויב מען וואָלט זי אַרויסנעמען, וואָלט
געפֿירט צו דעם דורכפאַל פֿון דער עקספּערימענט.
אָבער ווען עס איז געווען, האָט עס געזאָרגט פֿאַר הצלחה. די פֿרעקווענץ איז געווען 7.83 הערץ: די שומאַן־רעזאָנאַנץ.
די דעליקאַטע פֿאַרבינדונג צווישן לעבן און דער פֿרעקווענץ פֿון דער פּלאַנעט איז דאָ צעבראָכן געוואָרן.
אַ צוזאַמענשפּיל צווישן לעבעדיקע אָרגאַניזמען און עלעקטראָמאַגנעטישע פֿרעקווענצן. אַ תלות, אַ פֿאַרבינדונג.
בײַװײַז דערפֿון קען מען געפֿינען דורך לייענען וויסנשאַפֿטלעכע אַרטיקלען, אָבער נאָך מער קלאָרער
בײַװײַז קען מען געפֿינען פשוט דורך אַרויסגיין.
ווי אַנדערש קענסטו זיך אַזוי גוט פילן?
ווי האָט דאָס אַלץ געשען? נו, אויב מען קוקט אויף דער געשיכטע פֿון דער ערד, איז דאָס גאַנץ קלאָר.
שומאַן־כוואַליעס זענען געווען אַ טייל פֿון דעם פּלאַנעט זינט דעם אָנהייב.
דאָס לעבן האָט זיך אַנטוויקלט, אַרומגענומען דורך זיי, און האָט זיך אומפֿאַרמיידלעך צו זיי צוגעשטימט.
טאַקע, אונדזער סענסיטיוויטעט צו פֿרעקווענץ איז טיף פֿאַרבונדן מיט אונדזער פֿעיִקייט צו
דערקענען אַן אַנדערן פֿענאָמען פֿון דער ערד.
מאַגנעטישע פעלדער
צוויי ביליאָן יאָר צוריק האָבן מאַגנעטאָטאַקטישע באַקטעריעס געשאַפֿן אַ פּשוטע אָבער
פֿאַסצינירנדיקע באַציִונג מיטן ערדס מאַגנעטישן פֿעלד.
דער איינצעלצעליקער אָרגאַניזם האָט געהאַט טיילכלעך פֿון מאַגנעטישן מאַטעריאַל.
דאָס האָט אים דערמעגלעכט זיך צו פֿירן ווי די נאָדל פֿון אַ קאָמפּאַס און זיך
אָריענטירן לויט די מאַגנעטישע ליניעס פֿון דער ערד.
ווען די אָרגאַניזמען זענען געוואָרן מער קאָמפּליצירט, איז זייער אָפּהענגיקייט פֿון דער ערד'ס מאַגנעטישע פעלדער אויך געוואַקסן.
מיר ווייסן אַז ביענער זענען סענסיטיוו צו מאַגנעטישע פעלדער. מיר ווייסן אַז זיי האָבן פּאַרטיקלען פֿון מאַגנעטיט אין זייער גוף.
און לאַבאָראַטאָרישע טעסטן האָבן געוויזן אַז זיי זענען טאַקע סענסיטיוו צו מאַגנעטישע פעלדער.
לאַבאָראַטאָרישע פּרוּוון האָבן געוויזן אַז מע קען קאָנטראָלירן ווי בינען בויען זייערע האָניק־קאָמבען דורך שאַפֿן
אַ קינסטלעכן מאַגנעטישן פעלד, און עס שיינט קלאָר אַז בינען נוצן מאַגנעטישע פעלדער פֿאַר אָריענטאַציע.
דער דעליקאַטער באַלאַנס פֿון לעבן אויף דער ערד ווערט פּערפעקט אילוסטרירט דורך אונדזער אָפּהענגיקייט
פֿון בינען און זייער פּאָלינאַציע פֿון געוויקסן.
מען גלייבט אַז דאָס לעבן וואָלט כּמעט נישט האָבן קיין שאַנס אָן בינען.
פּאָלינאַציע דורך אינסעקטן איז נייטיק פֿאַר כּמעט אַלץ וואָס מאַכט עסן אינטערעסאַנט:
אַזוי, פֿרוכטן, נאַץ און אַלע די דאָזיקע דאַרפֿן באַשטויבונג דורך אינסעקטן, און בינען זענען די וויכטיקסטע גרופּע פֿון באַשטויבער.
אַרום 70% פֿון די וועלטס עסנוואַרג־פֿרוכטן ווערן באַשטויבט דורך בינען.
אויב עס וואָלט נישט געווען קיין בינען...
יאָ, אויב נישט פֿאַר די ביענער, וואָלטן מיר געהאַט אַ זייער לאַנגווייליקע דיעטע.
יאָ, מיר וואָלטן געהאַט אַ זייער אָרעם לעבן. איך מיין אַז דאָס איז דער פּונקט, אָן בינען...
און, פֿאַרשטייט זיך, אויסער די געוויקסן וואָס מיר דאַרפֿן פֿאַר עסן, באַשטויבן זיי אויך ווילדע געוויקסן, און אין אַ סך
פֿאַלן ווייסן מיר אַפֿילו נישט די פּרטים פֿון דער באַשטויבונג.
אָבער מיר קענען זײַן זיכער אַז אַ סך פֿון אונדזערע ווילדע געוויקסן וואָלטן פֿאַרשוווּנדן אָן בינען צו באַשטויבן זיי.
אין 2006 איז געשען דאָס אומדענקבאַרע: ביע־קאָלאָניעס אַרום דער וועלט האָבן אָנגעהויבן
אויסשטאַרבן, און קיינער האָט נישט געקענט דערקלערן פארוואס.
ביע־קאָלאָניעס אַרום דער וועלט האָבן אָנגעהויבן צו צוזאַמענפֿאַלן און קיינער האָט נישט געקענט דערקלערן פארוואס. ווען ביע־האַלטער
האָבן אָנגעהויבן מעלדן פֿאַרלוסטן פֿון 30 ביז 90 פּראָצענט פֿון זייערע ביע־קאָלאָניעס... דער מיניסטעריום פֿאָרשט דעם
צוזאַמענברוך־סינדראָם פֿון האָניקבינען־קאָלאָניעס רובֿ פֿון די וועלטס געוויקסן זענען אָפּהענגיק פֿון פּאָלינאַציע דורך בינען.
אויב פּאָלינאַציע פּאַסירט נישט, איז די מענטשהייט פֿאַרמישפּט. ...וווּ בינען אין 25 לענדער ביז הײַנט פֿאַרלאָזן זייערע קאָרבן
און קערן זיך קיינמאָל ניט צוריק. און נאָך אַלע די יאָרן, איז נאָך ניט געפֿונען קיין סיבה פֿאַר דעם טויט פֿון די בינען. דאָס
האָט זיך פֿאַרשפּרייט קיין אייראָפּע, און מען האָט באַשטימט אַז די ביע־באַפעלקערונג קען אין צען יאָר אויסגעמעקט ווערן.
מיר האָבן מיט אונדז מאַריאַן פֿרייזער, עלטערע עקסטענשאַן־אַסאָציאַט פֿאַר
אַפּיקאַלטור בײַם פּענסילוואַניע שטאַט־אוניווערסיטעט.
וואָס זענען די קלאַסישע קריטעריעס פֿאַר בינען־שטאַרבקייט, וואָס אַ בינער קען נוצן צו אַרויסגיין, קוקן אויף די
בינען און זאָגן: "דאָס זעט אויס ווי אַ קלאַסישער פאַל"?
די סימפּטאָמען זענען אַז די ביעס זענען יחס־ווייז געזונט און שטאַרק, אָבער אין אַ קורצער צײַט פֿאַרמינערט
זיך די פּאָפּולאַציע פֿון די דערוואַקסענע ביעס אין דער הייב; זי פֿאַרלאָזט די קאָלאָניע.
און וואָס בלײַבט איז אַ סך ברוד, דאָס הייסט די יונגע בינען, האָניק און פּאָלען.
אויף וועלכע קאָנטינענטן איז די שטאַרבקייט פֿון די בינען באַמערקט געוואָרן?
דער אַראָפּגאַנג אין דער באַפעלקערונג פֿון האַניקבינען האָט זיך טאַקע געשען וועלטווייט.
פֿיל אַנדערע לענדער מעלדן אַ ירידה אין דער באַפֿעלקערונג פֿון האָניק־בינען.
צי דאָס איז טאַקע צוליב דעם אַזוי גערופענעם ביע־שטאַרבנס־פֿענאָמען, באַקאַנט ווי
"קאָלאָניע־קאָלאַפּס־קראַנקייט" (CCD), פֿאַר וועלכן עס איז אַ ספּעציפֿישע זאַמלונג קריטעריעס, איז אַן אַנדערע פֿראַגע.
און דאָס איז איינער פֿון די פּונקטן וואָס מיר פּרוּוון צו פֿאַרשטיין דורך קאָמוניקאַציע מיט
אַנדערע מענטשן פֿון אַנדערע טיילן פֿון דער וועלט.
די הײַנטיקע זאָרג איז שוין דאָ זינט בערך 2006, בעיקר אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן, וווּ פילע פאַכמאַן ביעקיפּערס האָבן
פּלוצלינג געפֿונען אַז זייערע בינען, וואָס ביז אַ געוויסן פּונקט אין יאָר געזונט געווען, האָבן
שפּעטער אין שפּעט־זומער געליטן ספּעקטאַקולערע פאַרלוסטן.
און זיי האָבן אויסגעזען אַנדערש פֿון אַלץ וואָס מען האָט ביז איצט געזען.
אַזוי זענען מענטשן געקומען צו זייערע בינשטאָקן און האָבן געפֿונען אַז קיין בינען זענען נישט געבליבן.
דער טיפּ פֿון בינען־שטאַרבן, באַקאַנט אויך ווי CCD – קאָלאָניע־קאָלאַפּס־סינדראָם – באַטרעפֿט בינען־קאָלאָניעס אַרום
דער גלאָבוס, מיט עטלעכע לענדער וואָס מעלדן פאַרלוסטן ביז 70%.
אַ פאַרשיידנקייט פֿון סיבות זענען דערמאָנט געוואָרן ווי טריגערס.
אָבער קיינער פֿון זיי האָט נישט געקענט קלאָר דערקלערן פֿאַר וואָס די בינען פּלוצלינג האָבן
אויפֿגעהערט צוריקצוקערן צו זייערע וואַקסן – מיט איין אויסנעם:
סענסאַציאָנעלע פאָרשונג־אַרבעט פֿון יאָכן קון און זײַן מאַנשאַפֿט.
אין אַ עקספּערימענט האָט דער דאָקטער געאַרבעט מיט אַכט ביע־קאָלאָניעס און האָט אין פיר
פֿון זיי אַ סטאַנדאַרטן DECT־טעלעפֿאָן געשטעלט.
די וויסנשאַפֿטלער האָבן דאַן באַאָבאַכטעט צי די אָנוועזנהייט פֿון אַ DECT־טעלעפֿאָן האָט געהאַט קיין השפּעה אויף
צי די בינען זענען צוריקגעקומען צו זייער קאָרב. די רעזולטאַטן זענען געווען אויסערגעוויינלעך.
די בינען זענען צוריקגעקומען אין נאָרמאַלע צאָלן צו די בינשטאָקן, וווּ קיין DECT־טעלעפֿאָנען זענען נישט געשטעלט געוואָרן.
אָבער כּמעט קיין בינען זענען נישט צוריקגעקומען צו די בינשטאָקן וואָס האָבן אַ DECT טעלעפֿאָן.
קיין איין בינע איז נישט צוריקגעקומען צו איין פֿון די בינשטאָקן וואָס האָבן אַ DECT טעלעפֿאָן אַרײַנגעהאַלטן.
כדי גאָר צו פֿאַרשטיין די באַטײַטונג פֿון ד״ר קון׳ס עקספּערימענט, מוזן מיר קודם פֿאַרשטיין ווי אַ DECT טעלעפֿאָן אַרבעט.
דער גרונט וואָס איר קענט אַרומגיין אַרום אייער הויז און רעדן אויף אייער DECT־טעלעפֿאָן איז אַז די באַזע־סטאַנציע
פֿון אייער DECT־טעלעפֿאָן שיקט עלעקטראָמאַגנעטישע וואַלן, גערופֿן מיקראָוואַלן, צו אייער הענדסעט.
דאָס איז פּונקט דער זעלבער אופֿן ווי אַ מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסט קאָמוניקירט מיט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן.
אַ DECT טעלעפֿאָן איז למעשה אַ מיניאַטור־ווערסיע פֿון אַ מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסט.
אויב אַ בינע ווערט באַווירקט פֿון וואָס קומט פֿון אַ DECT־טעלעפֿאָן, וועט זי זיכער אויך ווערן
באַווירקט פֿון וואָס קומט פֿון אַ מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסט.
און מיט 4 ביליאָן מאָביל־טעלעפֿאָן־באַניצערס וועלטווייט, איז פּלוצלינג געווען אַ אַלערמירנדיקע צאָל מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסטן.
דער מאַגנעטישער ריכטונג־זין פֿון דער ביע ערמעגלעכט איר זיך אָריענטירן מיט הילף פֿון די מאַגנעטישע פעלד־ליניעס פֿון דער ערד.
אַ פֿעיִקייט אין וועלכער עס האָט אינוועסטירט מיליאָנען יאָרן פֿון אַנטוויקלונג און פֿײַן־שטימונג.
איז עס נישט קלאָר אַז אַזאַ הויך סענסיטיוויטעט וואָלט ווערן באַווירקט אפילו פֿון די קלענסטע
ענדערונגען אין דער עלעקטראָמאַגנעטישער סביבה?
וואָס הייסט דעמאָלט דער ריזיקער חילוק, וואָס איז כּמעט איבערנאַכט פּאַסירט?
צי זענען דאָ אַנדערע מינים וואָס זענען סענסיטיוו צו מאַגנעטישע פעלדער?
אַ סענסיטיוויטעט וואָס לעסאָף מאַכט זיי שפּירלעך צו מענטש־געמאַכטע פֿרעקווענצן?
ליידער ווייזט די אַנטדעקונג פֿון אַ נײַעם פּראָטעין מיטן נאָמען קריפּטאָכראָם, אַז אַלע לעבן האָבן אַ מאַגנעטישן חוש.
קריפּטאָכראָם
זיי זענען אַנטדעקט געוואָרן אין געוויקסן אין די 1990ער יאָרן. זייער פֿונקציע איז צו אַבזאָרבירן
בלויע ליכט, וואָס איז נייטיק צו רעגולירן דעם וווּקס.
זינט דעמאָלט זענען זיי געפֿונען געוואָרן אין אינסעקטן, חיות, זויגער, מענטשן און פֿייגל.
קריפּטאָכראָמען זענען ביאָלאָגישע מאָלעקולן וואָס מען רופֿט פּראָטעין.
זיי ווערן פּראָדוצירט דורך עטלעכע פֿון אונדזערע גענען, וואָס הייסן CRY-גענען.
און דער קריפּטאָכראָם־מאָלעקול רעגולירט טאַקע אונדזער צירקאַדיאַנער ריטעם, אַ אינערלעכער ריטעם מיט אַ פּעריאָד־לענג
פֿון בערך 24 שעה און מיט אַ הויפּט־אײַנפֿלוס אויף די פֿונקציעס פֿון דעם אָרגאַניזם אין פילע לעבעדיקע
באַשעפֿענישן, אַרײַנגערעכנט די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין.
עטלעכע פֿון די קריפּטאָכראָמען זעען אויס צו האָבן די פֿונקציע פֿון אָפּזאָרבירן ליכט, און
דינען ווי דעטעקטאָרן פֿאַר דעם סירקאַדישן זייגער.
אַזוי זיינען זיי אַן אַרײַנפֿיר פֿאַרן טאָג־נאַכט־ריטעם וואָס פילע מינים, ביידע געוויקסן און חיות, האָבן.
אָבער אין יאָר 2000 האָט טאָרסטען ריץ אַנטדעקט אַ נאָך מער פֿאַרווונדערנדיקע ראָלע פֿאַר קריפּטאָכראָם.
אין אַ סעריע עקספּערימענטן מיט ראָבינס האָט ער געוויזן אַז זייער ריכטונג־געפיל איז נישט בלויז באַזירט אויף מאַגנעטיזם, נאָר שטאַמט
גלייך פֿון קריפּטאָכראָם־צעלן וואָס געפֿינען זיך הינטערן אויג.
איך גלייב אַז ריץ'ס פּובליקאַציעס רעפּרעזענטירן איין פֿון די מיילשטיינער אין וויסנשאַפֿט.
ווײַל ער מיינט אַז די קריפּטאָכראָם־מאָלעקול – געדענקט, זי איז פאַראַנטוואָרטלעך צו השפּיען און קאָנטראָלירן צירקאַדיאַלע
ריטמען – און דווקא די מאָלעקול איז פאַראַנטוואָרטלעך צו געבן פֿייגל אַ קאָמפּאַס, אַ מאַגנעטישן קאָמפּאַס.
פֿייגל זעען ממש די מאַגנעטישע פֿעלדער פֿון דער ערד, אפֿשר ווי אַ ליכטיקער אָדער טונקעלער פּלאַץ איבערגעלייגט אויף זייער זע־פֿעלד.
און ווען זיי באַוועגן זייער קאָפּ אָדער גוף, באַוועגט זיך דער פּלאַץ אָדער דער צייכן מיט זיי –
ענלעך צו אַ פֿליגער־פּיילאָטס קאָפּ־אַרויף דיספּליי.
זיי האָבן אַ זאַך וואָס זיי זעען, וואָס לאָזט זיי זיך אָריענטירן בשעת זיי פֿליִען.
דער אופֿן ווי ער האָט דאָס געפּרוּווט איז געווען צו אויסשטעלן פֿייגל צו הויך־פֿרעקווענצ־פֿעלדער, צו זען
צי דאָס טאַקע וועט שטערן זייער מאַגנעטישן קאָמפּאַס.
עס האָט זיך אַרויסגעוויזן, אַז ניט נאָר האָט דאָס הויך־פֿרעקווענצן־פֿעלד טאַקע געשטערט די
מיגראַציע פֿון די ראָבינס, נאָר דאָס איז געווען דער פאַל אפילו בײַ זייער נידעריקע פֿעלד־שטאַרקייטן.
עס איז טאַקע וויכטיק און טאַקע אינטערעסאַנט אַז אפילו זייער שוואַכע הויך־פֿרעקווענצדיקע פעלדער
האָבן באַאײַנפֿלוסט דעם קאָמפּאַס פֿון די ראָבינס.
די עקספּערימענטן פֿון ריץ האָבן קלאָר געוויזן אַז די קריפּטאָכראָם־צעל, וואָס ווערט גענוצט פֿאַר נאַוויגאַציע, איז
ערנסט באַטראָפֿן פֿון מענטש־געמאַכטע פֿרעקווענצן – אפילו פֿרעקווענצן וואָס זײַנען ווײַט אונטער די, וואָס די
רעגולאַטאָרישע אויטאָריטעט ICNIRP האַלט פֿאַר זיכער.
אַלע שטודיעס וועגן נאַוויגאַציע בײַ חיות — אין קאָקקראָוטשן, זעבראַ־פֿינטשן, הינדל, ראָבינס — האָבן געפֿונען אַז זייער
מאַגנעטישער קאָמפּאַס איז געווען געשטערט דורך הויך־פֿרעקווענצדיקע פעלדער, גאַנץ אונטער די גרעניצן וואָס ICNIRP האָט באַשטימט.
איך אַרבעט אויף פֿייגל, ספּעציפֿיש פֿייגל און אינסעקטן.
איך האָב געוויזן אַז זיי זענען סענסיטיוו צו פעלדער וואָס זענען ווײַט אונטער די ICNIRP-גרעניצן
וואָס מען האַלט פֿאַר זיכער פֿאַר אונדז מענטשן.
אויב איר קוקט אויף די ווערטן, ווייזן פאָרשונגען אַז חיות רעאַגירן זיי זייער סענסיטיוו – עס איז גוטע ליטעראַטור וועגן דעם טעמע,
וואָס ווייזט אַז די ווערטן זענען באַטײַטנדיק נידריקער ווי די ווערטן, צו וועלכע מיר זענען ערלויבט צו ווערן
אויסגעזעצט, און דעריבער אויך די ווערטן, צו וועלכע חיות אין דער סביבה ווערן אויסגעזעצט.
עס זענען זייער שטאַרק וויסנשאַפֿטלעכע יסודות צו גלייבן אַז מאַגנעטישע פעלדער, קינסטלעכע מאַגנעטישע
פעלדער, וועלן פֿאַרניכטן די וווינונג פֿון אַ צאָל ספּעציעס.
איבער די לעצטע 25 יאָר (באַמערקונג: לויט 2011) האָבן פֿאַרשיידענע מינים, וואָס נוצן די מאַגנעטישע פעלדער פֿון
דער ערד פֿאַר נאַוויגאַציע, מיסטעריעז אַראָפּגעגאַנגען:
דראַמאַטישער אַראָפּגאַנג פֿון 109 אַרטן אַרקטישע מיגראַטאָרישע פֿייגל]
5 פֿלאַטערל־אַרטן אויסגעשטאָרבן אין גרויס־בריטאַניע
36 מינים פֿון אויסטראַלישע ברעג־פֿייגל זענען אַראָפּגעגאַנגען בײַ 75%
10% פֿון די וועלטס פֿלאַטערל־אַרטן זענען באַדראָט מיט אויסשטאַרבונג
45% פֿון די געוויינטלעכע אייראָפּעיִשע פֿויגל־אַרטן זענען געפֿאַלן
50% ירידה אין אייראפעישע ווייעד־פֿלאַטערלעך
העלפֿט פֿון אַלע באַקאַנטע בריטישע פֿלאַטערלעך איז אין סכּנה פֿון אויסשטאַרבונג
בינען: אַראָפּגאַנג ביז 70 פּראָצענט
62% פֿון די מיגראַטאָרישע וואַסער־פֿייגל אין אַזיע פֿאַלן אָדער זענען אויסגעשטאָרבן
אויסטראַלישע וואַסער־וואַנדער־פֿייגל: אַראָפּגאַנג פֿון 80%
האַלב פֿון די בריטישע בינען־אַרטן: אַראָפּגאַנג ביז 70%
4 אַמעריקאַנער בינען־אַרטן: אַראָפּגאַנג אין צאָל ביז 98%
פֿעלד־פֿייגל ביז 79%
איין פֿון אַכט פֿויגל־אַרטן איבער דער גאַנצער וועלט זענען אונטער סכּנה
190 פֿויגל־אַרטן קריטיש אין סכנה
ווי פיל האָט זיך אונדזער סביבה געביטן צוליב עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער?
אין די לעצטע 25 יאָר האָט זיך דאָס געביטן ביז אומקענבאַרקייט...
עס איז מיליאָנען מאָל גרעסער אין טערמינען פֿון עלעקטראָמאַגנעטישער ענערגיע.
דער פֿריִערדיקער נאַציאָנאַלער ראַדיאָלאָגישער שוץ־באָרד האָט אין איין פֿון זײַנע דאָקומענטן געזאָגט, אַז ער שאַצט, אַז די
ראַדיאַציע־סביבה – אויב מען וויל עס אַזוי רופן – איז געוואַקסן פֿילע מיליאָנען מאָל אין פאַרגלײַך מיט
וואָס זי איז געווען 50 יאָר צוריק – פֿילע מיליאָנען מאָל.
דאָס איז אַ ריזיקער ענדערונג אין דער סביבה אויף דער ערד, און עס פֿאַרפֿלייצט גאָר אַלע די נאַטירלעכע סיגנאַלן, אַרײַנגערעכנט
די שומאַן־כוואַליעס, מיט וועלכע מיר האָבן זיך אַנטוויקלט.
"מעסטן די שומאַן־רעזאָנאַנץ אין אָדער אַרום אַ שטאָט איז געוואָרן גאָר אוממעגלעך."
עלעקטראָמאַגנעטישע פאַרפּעסטיקונג פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען האָט אונדז געצווונגען דורכצופירן אונדזערע מעסטן
אויפֿן ים. ציטאַט פֿון ד״ר וואָלפֿגאַנג לודוויג, פֿיזיקער
איינער פֿון די סיבות פֿאַר וואָס קריפּטאָכראָמען זענען זייער אינטערעסאַנט, בפרט אין פֿאַרבינדונג מיטן פאַקט אַז מענטשן
דעטעקטירן מאַגנעטישע פעלדער, איז אַז עס איז אַ לעצטע שטודיע פֿון ד״ר פֿאָלי און זײַנע קאָלעגעס, וואָס ווייזט אַז אויב מען לייגט
מענטשלעכע קריפּטאָכראָמען אין פֿרוכט־פֿליגן, ווערן די פֿרוכט־פֿליגן מאַגנעטיש סענסיטיוו צוליב דער
אָנוועזנהייט פֿון די מענטשלעכע קריפּטאָכראָמען.
דאָס ווייזט טאַקע אַז מענטשלעכע קריפּטאָכראָמען זענען מאַגנעטיש סענסיטיוו, אַז זיי דעטעקטירן מאַגנעטישע פעלדער.
די אַנטדעקונג פֿון דער קריפּטאָכראָם־צעל האָט אויפֿגעלעבט דעם אינטערעס אין דעם מענטשלעכן מאַגנעטישן חוש, אַ חוש
וואָס ראָבין בייקער האָט פֿאָרויסגעזאָגט 40 יאָר צוריק.
דאָס איז נישט אַ וויסנשאַפֿטלעכער בלינד־פֿליִג. עס איז אַ עקספּערימענט צו געפֿינען
אויס צי קינדער האָבן אַ געפיל פֿון ריכטונג.
מיט פֿאַרבונדענע אויגן און אויער־שוץ, ווערט דער פּראָבע־טעמעל אויף אַ ספּעציעלן שטול געדרייט
ביז ער ווייסט ניט מער אין וועלכער ריכטונג ער קוקט.
דער שטול שטעלט זיך אָפּ און דער פּראָבע־סוביעקט ראַט ווי צו וועלכער ריכטונג ער שטייט: מזרח, מערב, צפון אָדער דרום.
די הנחה איז רעקאָרדירט אין אַ קליינעם קאָמפּיוטער.
אויב קינדער וואָלטן נישט געהאַט קיין חוש־כיוון, וואָלטן זייערע השערות געווען צופאַלדיק. אָבער זיי זענען נישט.
קינדער וואָס זענען צען אָדער עלף יאָר אַלט קענען גאַנץ גוט ראַטן.
עס שיינט ווי זיי האָבן אַ אמתדיקן געפיל פֿון ריכטונג. און עס שיינט אַז דאָס איז אַ מאַגנעטישער געפיל.
ווען וויסנשאַפֿטלער באַפֿעסטיקן אַ מאַגנעט אויף די קאָפּן פֿון די פּראָב־טיילנעמער, שטערט דאָס שטאַרק זייער געפיל פֿון ריכטונג.
עס רעפּרעזענטירט אַ ריזיקן שריט פאָרויס אין טערמינען פֿון פֿאַרשטאַנד.
און, כמובן, עס ברענגט אַרויס אַלע מינים פֿראגן, ווי למשל צי מענטשן טאַקע קענען זיך אָריענטירן מיטן מאַגנעטישן
פעלד פֿון דער ערד, און אויב זיי טאָן דאָס הײַנט נישט, האָבן זיי אפֿשר געטאָן דאָס טויזנטער יאָרן צוריק?
פֿאַרשטייט זיך, דאָס ברענגט אויך אַרויף די פֿראַגע צי עס קען זײַן אַ פּראָצעס דורך וועלכן מאַגנעטישע פֿעלדער ווערן
טאַקע דעטעקטירט אינעם מענטשלעכן גוף, וואָס פֿירט צו דער דאָזיקער שטערונג פֿון די סירקאַדישע ריטמען.
וואָס וואָלט דערקלערן אַלע די נעגאַטיווע געזונט־עפֿעקטן וואָס מיר זעען אַזוי פיל אין
עפּידעמיאָלאָגישע שטודיעס וועגן געזונט און מאַגנעטישע פעלדער.
אויב מענטשן האָבן די מעגלעכקייט צו דערקענען מאַגנעטישע פעלדער, אויב זיי האָבן די זעלבע מעגלעכקייט ווי בינען,
פֿייגל און פֿלאַטערלעך, צי מיינט דאָס אַז מיר זענען אַזוי אָנפֿעליק אויף מענטש-געמאַכטע פֿרעקווענצן ווי זיי?
וועלן ענדערונגען אין אונדזער סביבה אונדז באַווירקן אויף דער זעלבער אופֿן ווי זיי באַווירקן זי?
ווי וואָלט איר באַשרײַבן עלעקטראָסענסיטיוויטעט?
עלעקטראָסענסיטיוויטעט איז ווען מענטשן הייבן אָן צו רעאַגירן, זייערע גופים הייבן אָן צו רעאַגירן צו עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער.
אין אַלגעמיין גערעדט, די עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער צו וועלכע זיי רעאַגירן זענען דראָטלאָז.
אַזוי איז דאָס דראָטלאָזע קאָמוניקאַציע: ווי-פיי, קאָרדלעסע טעלעפֿאָנען, DECT-טעלעפֿאָנען,
מאָביל-טעלעפֿאָנען און מאָביל-טעלעפֿאָן-מאַסטן.
זיי אַלע שיקן אויס סיגנאַלן וואָס אונדזערע גופֿים האָבן קיינמאָל נישט דערפֿאַרונג.
און ווען עס הייבט אָן צו ווירקן אויף מענטשן – ווען עס האָט אָנגעהויבן צו ווירקן אויף מיר – איז עס געוויינטלעך דער קאָפּ
דער ערשטער – דו הייבסט אָן צו פילן ווייטאג אין דײַן קאָפּ.
איך וויל נישט זאָגן "קאָפּווייטיק", ווײַל דאָס איז אַ ווייטיק אין דיין קאָפּ וואָס קען זיך נישט פֿאַרגלייכן
מיט קיין קאָפּווייטיק וואָס דו האָסט אי־מאָל געהאַט.
די מערסטע מענטשן קלאָגן זיך אויף סימפּטאָמען ווי האַרצ-אַריטמיע, אינסאָמניע, קאָפּווייטיק, זעענישע שטערונגען, שווינדל,
פאַרשיידענע מינים פֿון סענסאָרישע שטערונגען אָדער נויראָזן.
זיי באַשרײַבן אַז זיי דערלעבן אומגעוויינטלעכע געפילן אין זייערע גופֿים.
עס קען טאַקע אויך ווירקן אויף דעם ענדאָקרינעם סיסטעם און די פונקציע פֿון דער טירויד. די רשימה איז טאַקע אומענדיק.
אין מײַן באַזונדערן פאַל, און דאָס איז נישט דער פאַל פֿון אַלעמען, אויב איך קום נישט אַרויס פֿון דער סביבה, הייב איך
אָן צו האָבן גאַנץ שווערע ווייטאג אין מײַן בויך – און דאָס מיינט אַז עס איז שוין צו שפּעט, איך האָב אינערלעכע בלוטונג.
איך מיין אַז די סימפּטאָמען זענען אַזוי פֿאַרשיידנאַרטיק, און די פֿאַרבינדונגען וואָס מענטשן מאַכן, זענען זייער
שווער צו אָננעמען אויב מען האָט נישט קיין וויסן פֿונעם ענין, וואָס רובֿ דאָקטוירים האָבן נישט.
און דאָס איז נישט זייער שולד. מיר זענען נישט אויסגעבילדעט צו דערקענען דעם צושטאַנד.
עס איז זייער נײַ, און אונדזער פֿאַרשטאַנד איז נאָך גאָר אומגעװאַקסן אין דער איצטיקער פֿאַזע – מיט די ערשטע טריט וואָס
ווערן גענומען צו אויפֿקלערן און גאָר פֿאַרשטיין דעם צושטאַנד.
ווי פילע מענטשן וואָס ליידן פֿון עלעקטראָסענסיטיוויטעט, איז בריאַן געצווונגען געוואָרן
צו מאַכן ראַדיקאַלע ענדערונגען אין זײַן היים.
די צוויי צימערן זענען גאָר אָפּגעשילדערט מיט מעטאַל־פֿאָיל.
דער צימער און דער שלאָפֿצימער זענען דעריבער פֿאַראַדיי־קאַזשעס.
און אויב איר טאַקע פּרוּווט די עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער אָדער די מיקראָוואָלן – און דער אַפּאַראַט פשוט פֿאַרוואַנדלט די
מיקראָוואָלן אין קלאַנג־סיגנאַלן – וועט איר געפֿינען אַז דער מאַסט דאָרט, וואָס איז בערך
האַלב מייל ווייַט, מאַכט מיר קיין פּראָבלעמען.
ווען איך האָב דעם צימער אָפּגעשיצט, האָב איך מעטאַל־באַדעקטע פֿענצטער־גלאז אינסטאַלירט – דאָס ערלויבט מיר
אויסמעקן די מערהייט פֿון די עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער.
די אַספּעקטן פֿון אַן אָרגאַניזם וואָס ערלויבן אים צו דעטעקטירן און רעאַגירן אויף עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער – מע קען
זאָגן אַז די ווערטער ווערן גענוצט אין פֿאַרשיידענע קאָנטעקסטן.
און אויב מען צעטיילט עס אין "עלעקטראָסענסיטיוו" – קען מען זאָגן אַז דאָס איז טאַקע אַ רעאַקציע צו לעבן אַליין.
למשל, ווען מיר אונטערזוכן אַ אָרגאַניזם צו באַשטימען צי לעבן איז אָנוועזנד, זוכן מיר טאַקע די אָנוועזנדקייט פֿון עלעקטריציטעט
– למשל מיטן עלעקטראָקאַרדיאָגראַם (האַרץ־אַקטיוויטעט), דעם ECG, און דעם עלעקטראָענצפֿאַלאָגראַם, דעם EEG.
וואָס מיר פאָרשן דאָ איז די אָנוועזנהייט פֿון עלעקטריציטעט פֿון די ציל־אָרגאַנען, דעם מוח און דעם האַרץ.
און ווען מיר זעען דאָס, איז דאָס אַ צייכן אַז דאָס לעבן איז דאָ.
אין אַ זינען זענען עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער אַ טייל פֿון לעבן אַליין אויף צעל־שטאַפּל. מע
קען זאָגן אַז אַלע לעבן איז עלעקטראָ־סענסיטיוו.
אין דער האָפֿענונג איבערצײַגן מענטשן אַז עלעקטראָסענסיטיוויטעט טאַקע עקזיסטירט, האָבן בריאַן און אַ צאָל
אַנדערע ליידנדיקע זיך אָנגעשריבן פֿאַר אַ פּיאָנערישן עקספּערימענט בײַם עסעקס־אוניווערסיטעט.
דער עקספּערימענט, דורכגעפֿירט אונטער עלאַין פֿאָקס, איז ליידער געווען די לעצטע אַרבעט אויף דעם טעמע.
דו מוזסט אַרײַנגיין אין אַ שיצט־צימער.
דו גייסט דאָרט אַרײַן פֿאַר אַ יחס־ווייניקער קורצער צײַט, און דער מאַסט איז אָנגעצונדן פֿאַר צען מינוט, אויסגעצונדן
פֿאַר צען מינוט, און דאַן ווידער אָנגעצונדן פֿאַר צען מינוט – און דאַן קענסטו זען צי דו באַמערקסט עס אָדער נישט.
און איך בין אַרײַן אין דעם צימער און האָב זיי געזאָגט אַז איך קען נישט זאָגן צי דער מאַסט איז אָנגעשטעלט אָדער אויסגעשטעלט.
פארוואס איז דאס? ווייל זייער פארשטאנד ווי צו ענטפֿערן דערצו איז פאַלש.
פֿאַר רוב מענטשן איז דאָס בכלל נישט דער פאַל. דו מאַכסט נישט אָן דעם מאַסט און זיי זאָגן, "אָ, איך קען דאָס פילן."
און דאַן נעמען זיי אַראָפּ דעם מאַסט און דער מענטש זאָגט: אַה, איצט פיל איך זיך ווידער גוט. עס אַרבעט נישט אַזוי.
איך לייד פֿון הייפֿיבער, און ווען איך טרעט אַרײַן אין אַ פֿעלד ווי דאָס, נעמט עס אַ ביסל צײַט ביז איך פֿיל די ווירקונגען.
אָבער עס נעמט אַ לאַנגע צײַט ביז איך עס ניט מער פיל, ביז איך ניט מער דערפֿון באַװירקט ווערן.
מען קען מיך אַוועקנעמען פֿון דעם האָפֿעלד, אָבער נאָך 24 שעה וועל איך נאָך עפּעס פילן.
עלעקטראָסענסיטיוויטעט דרוקט זיך אויס בײַ רובֿ מענטשן בערך אויף דעם אופֿן.
דער אופֿן ווי די מאַנשאַפֿט האָט אויפגעשטעלט דעם עקספּערימענט האָט געמיינט אַז עס וואָלט געווען כּמעט
אוממעגלעך פֿאַר בריאַן און די אַנדערע פֿרײַוויליקע צו באַווײַזן אַז זיי ליידן פֿון עלעקטראָסענסיטיוויטעט.
עס האָט ווייניק געטאָן, ווײַל די מאַנשאַפֿט האָט אומפֿאַרשטענדלעך באַשלאָסן צו אָפּװײַזן יעדן מין איבערבליק.
אויף דער איין זײַט, עס שיינט אַז מענטשן רעאַגירן סענסיטיוו צו פֿאַרשידענע זאַכן.
איך בין סענסיטיוו צו 3G מאָביל־טעלעפֿאָנען, למשל GSM מאָביל־טעלעפֿאָנען. עס זענען
חילוקים אין דער אופֿן ווי די מאָדולאַציע אַרבעט.
איך האָב נישט קיין געדאַנק צי זיי האָבן רעכט ווען זיי זאָגן אַז זיי זענען סענסיטיוו, אָבער אויב דו האָסט אַ פאַל, איז
עס לאָגיש צו אויסשטעלן די מענטשן אין דײַן שטודיע פּונקט צו דעם סיגנאַל וואָס זיי זאָגן אַז זיי רעאַגירן אויף.
אויב, למשל, איר האָט עמעצער וואָס איז שטענדיק סענסיטיוו צו וויי-פיי אָבער נישט צו מאָבילע טעלעפֿאָנען – אויב אַזאַ
מענטש עקזיסטירט – איז בעסער צו זאָרגן אַז זיי ווערן אויסגעזעצט בלויז צו וויי-פיי און נישט צו מאָבילע טעלעפֿאָנען.
נאָך אַלעס, דו ווילסט באַווײַזן אַז זיי ענטפֿערן אויף וואָס זיי קליימן.
און דאָ האָט מען קיינער פֿון די אַזעלכע אונטערשיידונגען נישט געמאַכט.
אין דער אמתן, אויב דו האָסט געזאָגט אַז דו ביסט עלעקטראָ-סענסיטיוו צו עפּעס, האָסטו געוואוסט דערפֿון.
איין סיבה פֿאַר וואָס איך האָב געמיינט אַז דאָס איז זייער וויכטיק, איז געווען אַז איך האָב
געהאָלפֿן מענטשן וואָס זענען עלעקטראָסענסיטיוו.
און אַ פּאָר חדשים פריער בין איך טאַקע געווען בײַ אַ פרוי – זי האָט זיך געהאַלטן פֿאַר עלעקטראָסענסיטיוו – און איך בין דאָרט
געווען נאָר צו פּרוּוון איר העלפֿן; צו דערקלערן וואָס עלעקטראָסענסיטיוויטעט איז און
וואָס קען זײַן די סיבה פֿון איר פּראָבלעם.
צו מאַכן אַ לאַנגע מעשׂה קורץ, איז קלאָר געוואָרן אַז די פֿרוי האָט געהאַט אַ פּראָבלעם, אָבער זי איז נישט
עלעקטראָסענסיטיוו. זי איז זיכער נישט עלעקטראָסענסיטיוו.
אָבער בשעת אונדזער שמועס האָב איך פֿאַרשטאַנען אַז זי האָט זיך אָנגעשריבן פֿאַר די
עסעקס־שטודיעס צו געפֿינען אויס צי זי איז עלעקטראָסענסיטיוו.
מײַן האַרץ האָט כּמעט אויפגעהערט. דאָ איז עמעצער וואָס איז נישט עלעקטראָסענסיטיוו, און דער
מענטש האָט זיך איינגעשריבן אין עסעקס אוניווערסיטעט.
און עסעקס זאָגט מיר אַז זיי האָבן בכלל נישט קיין טעסטירונג־פּראָצעדורן!
וואָס זיי טאַקע האָבן אַרויסגעפֿונען – און דאָס איז באַזירט אויף דעם טעקסט פֿון דער עסיי אַליין –
וועל איך עס צוזאַמענפֿאַסן אין מיינע אייגענע ווערטער.
עס שטייט אַז, לויט דעם ענטפֿער־ניבו וואָס זיי דערוואַרטן, וואָלטן זיי געדאַרפֿט בערך 132 טיילנעמערס אין זייער
שטודיע, כדי צו ווײַזן אַ סטאַטיסטיש באַטײַטנדיקן עפעקט.
מיט אַזוי פילע מענטשן אין דער באַפעלקערונג, וואָלטן זיי געדאַרפֿט אַ סך דאַטן פֿאַר זייערע פאָרשונג־שטודיעס,
כדי צו קענען מסקנא מאַכן אַז די גרופּע איז קלאָר מער סענסיטיוו ווי די אַנדערע גרופּע.
זיי האָבן געהאַט 44 מענטשן. דאָס האָט געמיינט אַז, פֿון אָנהייב אָן, האָבן זיי געהאַט בלויז אַ דריטל פֿון די דאַטן וואָס
זיי האָבן דערוואַרט צו געפֿינען כּדי בכלל עפּעס אויסצופֿינען.
דער רעזולטאַט איז געווען אַז זיי האָבן געפֿונען אַ סטאַטיסטיש באַטײַטיק ריזיקאָ, וואָס איז
אויף יעדן פֿאַל געווען קלאָר פֿון די סטאַטיסטיק.
פֿאַר אַלע מענטשן וואָס האָבן געזאָגט אַז זיי זענען סענסיטיוו, איז דאָס אויך געווען קלאָר מיט אַ באַטײַט פֿון בערך 90%.
אַזוי, דער שוועל, בײַ וועלכן אַ וויסנשאַפֿטלעכער אַרטיקל דערקענט עפּעס ווי סטאַטיסטיש באַטײַטיק, איז 95%.
אויב מען דערגרייכט נישט דעם מדרגה פֿון זיכערקייט, ווערט עס נישט באַטראַכט ווי אַ סטאַטיסטישע
געשעעניש. עס קען זײַן צופאַל, מזל אָדער עפּעס אַנדערש.
זיי זענען געווען 90% זיכער אַז דער ריזיקאָ וואָלט זיך פֿאַרגרעסערן, און פֿאַרשטייט זיך, עס בלײַבט
אונטער דער מאַגישער גרענעץ, בײַ וועלכער מען באַטראַכט עס ווי אַ סטאַטיסטיש באַטײַטנדיקער געשעעניש.
און אַזוי האָט מען עס אָפּגעװיזן מיט די ווערטער: "דאָס ווייזט אַז מענטשן זענען נישט
סענסיטיוו." אָבער דאָס איז בכלל נישט געווען דער פּונקט.
די שטענדיקע אויסזעצונג צו די מאַסטן האָט איר שפּור געלאָזט אויף עטלעכע פֿון די פּרוּוו־סוביעקטן.
עטלעכע זענען אַזוי קראַנק געוואָרן, אַז זיי האָבן געמוזט זיך צוריקציען פֿון דער עקספּערימענט.
ברײַאַן האָט נאָך לאַנג נאָך זײַן אָפּפֿאָר פֿון עסעקס געפֿילט די קאָנסעקווענצן פֿון דעם עקספּערימענט.
איך האָב געהאַט מײַן ערשטן קאָלאָנאָסקאָפּיע זיבן יאָר צוריק, מײַן צווייטער פֿיר יאָר צוריק, און מײַן דריטער בערך אַ יאָר צוריק.
מיט מיר איז אַלץ גוט. מיט מיר איז אַלץ גוט. יאָ, דו האָסט עס געראַטן: איך האָב קאָלאָן־קענסער.
אַזוי, פֿון דער ערשטער מאָל וואָס איך האָב בלוט געהאַט ביז דער צײַט וואָס מען האָט מיר
אַרויסגענומען דעם דאַרמעל, איז עס געווען פּונקט זיבן יאָר.
ווען איך האָב דעם דאָקטער געפרעגט ווי לאַנג עס נעמט ביז דער קענסער זיך אַנטוויקלען, האָט ער געענטפֿערט: "זיבן יאָר."
אַזוי קענסטו פּראַקטיש נאָכגיין די גאַנצע צײַט וואָס איך בין געווען אין עסעקס, און עס איז געווען אַ מאָל
פריער, ווען איך האָב געהאַט בלוטינג, די בלוטינג וואָס האָט אָנגעהויבן דעם דאַרמ־קענסער.
ווי קען אַזאַ פאַרקראַכטער עקספּערימענט ווערן אויפֿגעהויבן ווי אַזאַ "אויטאָריטעטיווע פאָרשונג"?
פארוואס וואָלט אַ אַזוי דערפֿאַרענער מאַנשאַפֿט מאַכן אַזעלכע יסודותדיקע און קלאָרע טעותן אין זייער אַרבעט?
צי קען עס האָבן עפּעס צו טאָן מיט די וואָס האָבן צוגעשטעלט די פינאַנצירונג?
דער עסעקס־עקספּערימענט איז איינער פֿון אַ סעריע עקספּערימענטן, וואָס ווערן פינאַנצירט דורך דעם MTHR.
די פֿירמע ווערט געפֿירט און פינאַנצירט דורך די מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע אַליין.
קענסטו מיר זאָגן וואָס MTHR איז און ווי עס ווערט פינאַנצירט?
יאָ, דער MTHR־פּראָגראַם ווערט צוזאַמען פינאַנצירט דורך די בריטישע רעגירונג און די מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע
און דינט צו פאָרשן מעגלעכע שעדלעכע געזונטהייט־עפֿעקטן וואָס זענען פֿאַרבונדן מיט מאָביל־טעלעפֿאָן־טעכנאָלאָגיע.
אונדזער טעמע, ווער פֿינאַנצירט וויסנשאַפֿטלעכע פאָרשונג, איז אַ סענסיטיווע.
איך ווייס אַ סך וויסנשאַפֿטלער ווי איך, וואָס ווען זיי באַקומען אַ נײַע שטודיע צו לייענען, קערן זיי זיך ערשט
צו דער הינטערשטער זײַט צו זען ווער האָט זי פינאַנצירט.
מיינט איר אַז עס קען זײַן אַ אינטערעסן־קאָנפליקט בנוגע צו פינאַנצירונג פֿון דער מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע
ווען עס קומט צו פאָרשונג וועגן די שעדלעכע ווירקונגען?
נו, זיכער זענען דאָ פּאָטענציעלע אינטערעסן־קאָנפליקטן, און דערפֿאַר מוז אַ
פאָרשונג־פּראָגראַם פֿון דעם מין זיין פֿאָרזיכטיק פֿאַרוואַלטעט.
איך האָב ברייט געאַרבעט מיט דער טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע, ווײַל איך אָרגאַניזיר די קאָמוניקאַציע־אַרבעט ווי אַ
רעפּרעזענטאַנט דאָ, און איך רעד שוין לאַנג מיט די מענטשן.
איך מיין אַז זיי וואָלטן געוואָלט זײַן אָביעקטיוו, אָבער זיי ווערן בעיקר געטריבן פֿון פּראָפֿיט, ספּעציעל אין אַ מאַרק וווּ
זיי קאָנקורירן מיט איינאַנדער פֿאַר מאַרק־אַנטייל, און אַזוי קענען זיי פֿינאַנצירן פאָרשונג, אָבער זיי
זענען זייער ענלעך צו דער פֿאַרמאַסיוטישער אינדוסטריע.
עס איז קלאָר אַז זיי אָנשטעלן מענטשן וואָס זענען שוין אויף זייער זײַט.
וויסנשאַפֿטלער זענען נישט פּאָפּ־שטערן; זיי פאַרדינען נישט פיל געלט.
זיי האָבן הייזער צו פֿינאַנצירן, זיי האָבן משפּחות צו זאָרגן.
ווער קען זיי באַשולדיקן אויב זיי קומען צו די פאַלשע מסקנות?
דו וועסט נישט געפֿינען אַ אַנדערע אַרבעט, לפחות נישט דאָרט.
עס זענען פּסיכאָלאָגישע דרוקן, אפילו אָן אמתן דרוק, וואָס קענען זײַן אָדער נישט זײַן אין יחיד־פֿאַלן.
אָבער דער פסיכאָלאָגישער דרוק זיך צופּאַסן און צופֿרידן מאַכן די אָרגאַניזאַציע וואָס זיי פינאַנצירט, שפּילט זיכער אַ ראָלע.
צי פילסטו זיך מחויב?
יאָ, מען פילט זיך מחויב. מען פילט זיך מחויב.
עס זענען עטלעכע ממש שטאַרק סטאַטיסטיקן וואָס ווײַזן אַז ווען עס קומט צו די ווירקונגען פֿון עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער, די שטודיעס
וואָס ווערן פינאַנצירט דורך יוטיליטי־פֿירמעס, דאָס הייסט די עלעקטריציטעט־אינדוסטריע, די ראַדיאָ־אינדוסטריע אָדער
די מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע, ווערן פינאַנצירט דורך זיי.
די שטודיעס זענען געוויינטלעך באַטײַטנדיק נעגאַטיוו.
אָן דער אַנדערער זײַט, זענען זעלבסט־פֿינאַנצירטע שטודיעס אין אוניווערסיטעטן און אַזוי ווייטער ניט.
עס איז אַ שווער פֿאָרש־געביט.
עס איז נישט גרינג דורכצופירן אַזעלכע שטודיעס, און צוליב די באַגרענעצונגען פֿון פאָרשונג מיט מענטשלעכע סוביעקטן,
וועט קיינמאָל נישט זײַן קיין פּערפעקטע פאָרשונגס־סביבה.
עס וועלן שטענדיק זײַן באַגרענעצונגען.
איז דאָס אַ אמתע קראַנקייט? יאָ, גאָר זיכער, דאָס איז.
דערווייַל זאָגט די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע אַז דאָס איז אמת און אַז די סימפּטאָמען קענען זײַן ערנסט און אָפּשוואַכנדיק.
די ציפֿערן וועגן עלעקטראָהיפּערסענסיטיוויטעט זענען בערך 2–3%.
דאָס זענען מענטשן, וועלכע זייער לעבן איז ערנסט באַטראָפֿן פֿון דעם צושטאַנד.
אָבער ווי איך האָב פריער דערמאָנט, 100% פֿון מענטשן רעאַגירן דערצו אויף צעל־שטאַפּל.
דאָס מיינט אַז די קאָנסעקווענצן פֿאַר דעם געזונטהייט־סיסטעם, אויב מען נעמט דאָס נישט גענוג ערנסט
אָדער דערקענט עס נישט, קענען זײַן פּאָטענציעל ריזיק.
און די צאָל מענטשן וואָס האָבן לייכטע אָדער מיטלמעסיקע עלעקטראָסענסיטיוויטעט איז
מסתּמא פיל העכער ווי מיר האָבן פריער אָנגענומען.
כאָטש די WHO אָנערקענט עלעקטראָסענסיטיוויטעט, איז שוועדן דער איינציקער לאַנד וואָס העלפֿט די באַטראָפֿענע. דערווייַל
באַקומען דאָרט 2.5–3% פֿון דער באַפעלקערונג באַהאַנדלונג.
וואָס מיינט דאָס פֿאַר אונדז?
עס באַצייכנט אַ קאַסעטע־אויפֿנעמונג פֿון אַן עקספּערימענטאַלער פֿאַרבינדונג צווישן אַ נאָרמאַלן
טעלעפֿאָן און אַן איינציקן מאָבילן האַנטאַפּאַראַט.
אַ טאָן – און דאָס איז ממש אַ דערגרייכונג!
ווײַל עס איז איין זאַך אַ שמועס איבערצוגעבן, אָבער גאָר אַנדערש איז פּינקטלעכע דיגיטאַלע אינפֿאָרמאַציע איבערצוגעבן.
איצט האָבן מיר אַ דירעקטע ליניע צום פאָרשונג־אינסטיטוט אין טשעלמספֿאָרד (עסעקס,
ענגלאַנד), וואָס האָט פּערפֿעקצירט די טעכנאָלאָגיע.
ליז טשאַרנאָק זאָל זײַן בײַם אַנדערן סוף.
מיט דער אַרײַנפֿירונג פֿון דעם מאָביל־טעלעפֿאָן אין די 1980ער יאָרן, האָט מען געדאַרפֿט אַ נעץ פֿון אַנטענעס.
זינט דעמאָלט האָבן טעלעקאָמוניקאַציע־פֿירמעס אויפֿגעשטעלט איבער 5 מיליאָן מאַסטן אַרום דער וועלט.
שטאָלץ צו פֿילן די לופט מיט מיקראָװעל־פֿרעקווענצן, האָבן זיי נישט דורכגעפֿירט קיין איין שטודיע צו פֿאַרזיכערן אַז עס
וועט נישט זײַן קיין לאַנג־צײַטיקער שאָדן פֿאַר דער געזונט.
זיי זענען געבויט געוואָרן אָן צו ערשט זיכער מאַכן אַז זיי זענען זיכער.
אַ דאַנק פֿאַר דיין הילף.
זייער אומאנגענעם, נישט אַזוי?
יאָ, און עס איז אויך שטענדיק דאָרט; עפּעס וואָס שטייט אויס איז אַז עס האַלט נישט אָן.
עס שיקט שטענדיק ראַדיאַציע – זי קומט פֿון די מאַסטן – אויב דו קענסט זען די מאַסטן, ביסטו אויסגעזעצט צו איר.
צו זײַן ערליך, אפילו אויב עס איז נישט, ביסטו נאָך אַלץ אויסגעזעצט דערצו בײַ דער ווייטקייט, ווײַל עס גייט דורך קאָנקריטענע ווענט
און אַנדערע זאַכן. עס איז אַ ביסל דערשטימט, אָבער נאָר אַ ביסל.
200 ביז 300 מעטער ווייט פֿון דעם מאַסט, ביסטו שטענדיק אויסגעזעצט צו אים.
ווען מען קען עס הערן, ענדערט עס אַלץ. יאָ. וואָס אויב איר קענט עס זען?
עס וואָלט געווען ווי יעדן טאָג צו זען סמאָג.
מיט אַ שמאָג פֿון מענטש־געמאַכטע פֿרעקווענצן וואָס שטענדיק אַרומגעבן אונדז און אָן צו קאָנטראָלירן זייער
זיכערהייט – איז עס נישט קיין ווונדער אַז דער מענטשלעכער גוף הייבט אָן צו רעאַגירן דערצו?
עס איז געווען בערך צען יאָר צוריק. איך בין געווען אין מיינע דרייסיקער יאָרן.
ביז איצט איז אין מײַן משפּחה נישט געווען קיין ברוסט־קענסער. איך האָב געהאַט אַ זייער געזונטן לעבנס־שטייגער.
איך האָב פֿאַר פילע יאָרן געוווינט נעבן אַ טעלעפֿאָן־פּאָל, זיבן יאָר אין יענער צײַט.
ער האָט געשטאַנען הונדערט מעטער ווייַט פֿון מײַן הויז.
פֿאַר יאָרן האָב איך געהאַט סימפּטאָמען וואָס זענען נישט געווען פֿאַרבונדן מיט מאַסטן, ווײַל אין יענער צײַט
האָב איך גאָרנישט געוואוסט וועגן עלעקטראָסענסיטיוויטעט.
איך האָב געהאַט שווינדל, שלאָף־פּראָבלעמען, קאָפּווייטיק, שאַרפֿע ווייטיקן אין מײַן
קאָפּ, און איך בין אָפֿט געגאַנגען צום דאָקטער.
מען האָט מיר געזאָגט אַז דאָס איז געווען דרוק אָדער אַ ווירוס. און דאַן, פּלוצלינג, האָבן זיי מיר דיאַגנאָזירט
ברוסט־קענסער. דאָס איז געווען דער גרעסטער שאָק אין מײַן לעבן.
אין אָנהייב האָב איך געמיינט אַז איך בין פשוט אומגליקליך, אַז דאָס איז מײַן שולד. דאַן האָט די באַהאַנדלונג אָנגעהויבן.
און איך בין דאָרט אין שפּיטאָל אויפֿגעטראָפֿן עטלעכע שכנים – איך האָב געוואוינט אין אַ זייער קליין דאָרף.
און איך האָב אויך באַגעגנט די שכנות, יונגע פֿרויען – איך בין געווען די יונגסטע, אין מיינע דרייסיקער יאָרן, די אַנדערע
זענען געווען אין זייערע פֿערציקער אָדער פרי פֿופציקער יאָרן.
פֿינף פֿון אונדז זענען דאָרט געווען, אַלע אין דער זעלביקער צײַט אין זעקס חדשים מיט דער זעלביקער דיאַגנאָז פֿון ברוסט־קענסער.
אין אונדזער דאָרף זענען געווען נאָר 18 הייזער, וואָס זענען געווען אַרומגעשטעלט אַרום דעם מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסט.
אַזוי האָט אײַלין באַשלאָסן צו אָנהייבן אַ אומפֿרעג, צו זען צי אַנדערע אויך ליידן פֿון פּלוצלינגער קראַנקייט.
דער רעזולטאַט האָט אונדז געשאָקלט. פילע מענטשן האָבן באריכטעט די זעלבע סימפּטאָמען, פֿון וועלכע איך
האָב שוין יאָרן געליטן. די קאָפּווייטיקן, די שווינדל.
אָבער אין דעם דאָרף זענען אויך געווען אַנדערע יונגע פֿרויען וואָס האָבן געהאַט פֿרוכטבאַרקייט־פּראָבלעמען און
פּרע־קענסער־צערוויקאַלע לעזיאָנען – אָדער אַ פֿרוי וואָס האָט געהאַט ברוסט־קענסער־קנוילן.
און אין דער געגנט זענען געווען אַנדערע סאָרטן קענסער.
אַ שכן, וואָס איז געווען נאָר 51 יאָר אַלט, האָט אַנטוויקלט מאָטאָר־נערױן־קרענק און האָט
טרויעריק געשטאָרבן. צו זײַן ערלעך: אַ שרעקלעכע קרענק.
עס האָט באַטראָפֿן 77 מענטשן פֿון די הײַזער.
יאָ, לויט אָפּשאַצונג זענען 70% פֿון די וואָס האָבן איבער די יאָרן דערפֿאַרונג געהאַט ביאָלאָגישע ווירקונגען –
שלאָף־פּראָבלעמען, הויט־אויסבראָכן, ברוסט־קנוילן אָדער קענסער.
יאָ, עס האָט געהאַט אַ גרויסע השפּעה אויף די מענטשן אין דעם דאָרף.
איך מיין אַז דאָס איז אַ ריזיקע גלאבאַלע פּראָבלעם.
מיר האָבן זינט דעמאָלט אַנטדעקט אַז מיר זענען נישט דער איינציקער קלאַסטער פֿון קענסער־פֿאַלן אַרום אַ מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסט.
עס זענען פילע קלאַסטערס פֿון קענסער נעבן די פּילאָנען.
מיר האָבן געאַרבעט מיט אַ וויסנשאַפֿטלער אויפֿן אָרט, וווּ מיר האָבן אונטערזוכט אַנדערע מאַסטן
וואָס האָבן שוין לאַנג געשטאַנען אין אַנדערע געגנטן.
און מיר האָבן דורכגעפֿירט אַנדערע אומפֿרעגן און אויך געפֿונען אַ הויך פֿאָרקומען פֿון קענסער.
מיט אַזוי פילע מאָביל־טעלעפֿאָנען און מאַסטן און אַ מאָביל־טעלעפֿאָן־אינדוסטריע וואָס איז ווערט טריליאָנען, וואָלט
מען געהאָפֿט אַז אַ שטרענגע רעגירונגס־אַגענטור איז איצט אויפֿגעשטעלט געוואָרן, אַ אויטאָריטעט וואָס
פֿאַרזיכערט אַז די טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע בלײַבט אויף דער זיכערער זײַט ווען עס קומט צו טראַנסמיסיע.
עמעצער וואָס שטעלט שטרענגע גרעניצן וואָס באַשיצן די באַפעלקערונג – עמעצער וואָס פֿאַרזיכערט אַז
דאָס וואָס מיר ווערן אויסגעזעצט איז גאָר זיכער.
ליידער, קיינער פֿון דעם עקזיסטירט נישט. וואָס מיר האָבן איז ICNIRP.
ICNIRP איז געגרינדעט געוואָרן אין אייראָפּע בערך 20 יאָר צוריק צו שטודירן ניט־יאָניזירנדיקע שטראַלונג.
עס איז דער אינטערנאציאָנאַלער קאַמיטעט פֿאַר שוץ קעגן ניט־יאָניזירנדיקע שטראַלונג, און זײַן אויפֿגאַבע איז צו איבערקוקן
אַלע פּובליצירטע ליטעראַטור און עס אין קורצן צו צאַמענפֿאַסן:
דאָס איז וואָס וויסנשאַפֿט באַשטימט זאָגט.
איר קענט נישט אַרײַנקומען דורך שטימען. איר ווערט געבעטן זיך אָנצושליסן אויב איר זענט איינער פֿון די פּרעפֿערירטע יחידים.
אַזוי, עס ווערט שטענדיק באַשטימט דורך די אינדוסטריע, ווײַל דאָרט ליגן די וואָרצלען.
גוט. אַזוי, מיר האָבן אַ באַנטשמאַרק וואָס זיי האָבן באַשטימט, וואָס איז אָנגענומען געוואָרן דורך די מערהייט פֿון אייראָפּעישע
לענדער, און עס איז עפּעס וואָס די אייראָפּעישע קאַמיסיע אַליין רעקאָמענדירט, אַרײַנגערעכנט דעם עקספּערטן־פּאַנעל.
אָבער די ריכטליניעס באַזירן זיך אויף בוי־מעטאָדן וואָס מיר ווייסן אַז זיי האָבן אַ סיבה־און־ווירקונג־פֿאַרבינדונג
מיט הויך־פֿרעקווענצדיקער שטראַלונג.
דער איינציקער סצענאַר וואָס איצט עקזיסטירט וועגן דער ענערגיע וואָס אַרומגייט אונדז אויף דער פֿרעקווענץ, ווי למשל ראַדיאַציע
פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען, מאָביל־טעלעפֿאָן־מאַסטן און קאָרדלעס־טעלעפֿאָנען – מיט אַנדערע ווערטער, אַלע די פֿאַרשיידענע
קאָמוניקאַציע־אַפּאַראַטן וואָס מיר נוצן יעדן טאָג – איז דער זעלבער ווי דער וואָס מיר זענען באַקאַנט פֿון מיקראָוואַל־אווענס.
אויב מיר נוצן גענוג ענערגיע און קאָנצענטרירן זי אויף אַ גענוג קליין שטח, דעמאָלט הייסן מיר די געוועב, און דעמאָלט
הייסן מיר אַלץ וואָס אַנטהאַלט אַ באַשטימטן מאָס וואַסער.
קיינער פֿון די הײַנטיקע ריכטליניעס האָט גאָרנישט צו טאָן מיט כראָנישן
געזונטהייט־שאָדן אָדער קענסער. קיינער פֿון זיי, נישט איין.
זיי זענען אַלע דיזיינירט צו פּראָדוצירן היץ־עפעקטן אָדער גלײַכצײַטיקע עפעקטן, ווי טינגלען אין דער
הויט, ציטערן פֿון די בריינער אָדער עפּעס ענלעך.
קיינער קען נישט באַשטימען לאַנגצײַטיקע שעדיקן צו דער געזונט.
אַזוי מיינסטו אַז אונטער 40 איז עס אומבאַטײַטיק, עס האָט נישט קיין באַטײַט...
דאָס איז אומבאַטײַטיק. עס איז נישט קיין כוונה צו באַשיצן קעגן לאַנגצײַטיקע געזונטהייט־שאַדן.
ICNIRP איז... נו, ICNIRP איז גאָר אומבאַטײַטיק.
למשל: אויב איר ווילט זיכער מאַכן אַז קיינער איבערטרעט נישט די גיכקייט־גרענעץ בײַ דער שול, שטעלט
די גיכקייט־גרענעץ אויף 10,000 קילאָמעטער פּער שעה.
אַזוי וועט יעדער זיך דערצו האַלטן און קיינער וועט נישט פֿאָרן צו שנעל.
דו קענסט פאָרן פאַרבײַ דער שול מיט 999 קילאָמעטער פּער שעה און נאָך שטענדיק האַלטן דעם "גרענעץ".
די אַדווייזאָרישע קאַמיטעט איז דערווייַל נישט באַשטימט צו איבערקוקן עדות וועגן דער באַשיצן פֿון דער ציבור.
אַזוי ICNIRP עקזיסטירט בלויז צו פֿאַרזיכערן וואָס איז 100% פאַקט, און אַלץ וואָס איז נישט 100% פאַקט איז נישט איר זאָרג.
אַזוי איז עס. זיי וועלן דערוועגן רעדן, זיי וועלן צוזאַמענפֿאַסן וואָס איז דאָ, וואָס
איז נישט, און וואָס נאָך דאַרף מען אויספֿינען.
און דאָס איז געווען. זיי לאָזן עס אַזוי. קיין רעקאָמענדאַציעס – גאָרנישט, ווײַל זיי זעען עס נישט ווי זייער אחריות.
כּמעט יעדער לאַנד באַשטימט זײַנע ציבורדיקע אויסזעצונג־גרעניצן פֿאַר ראַדיאָ־טעכנאָלאָגיע לויט די ICNIRP־ריכטליניעס.
די ICNIRP-הנחיות האָבן גאָרנישט צו טאָן מיט לאַנגצײַטיקע געזונטשאַדן, וואָס ווערן
פֿאַרשאַפֿט דורך אויסזעצונג צו ראַדיאָ-טעכנאָלאָגיע.
קום אויף, איך וועל פּרוּוון אַ רוף מאַכן.
ווען איר פּרוּווט עמעצן אָנצורופֿן, איז עס כּמעט שטענדיק ווען די הויך־פֿרעקווענצן־איבערשיקונג הייבט זיך אָן אין ביידע ריכטונגען.
אקעי, לאָמיר עס פּרוּוון. אוי, וואו!
ס׳באַלד ווי עס פֿאַרבינדט זיך; דאָס איז רוף־מאָדוס, דאָס איז וואָס דער מאָביל־טעלעפֿאָן טוט.
דאָס זענען וועלן וואָס גייען פֿון מײַן מאָביל־טעלעפֿאָן צו דער באַזע־סטאַנציע און ווערן פֿון דאָרט איבערגעשיקט?
דאָס איז למעשה וואָס דיין מאָביל־טעלעפֿאָן טוט אַלע מאָל ווען דו האָסט סיגנאַל און דו ניצסט דיין מאָביל־טעלעפֿאָן.
שרעקלעך.
און דיין מאָביל־טעלעפֿאָן טאַקע שיקט דאָס אין דיין קאָפּ אַלע מאָל ווען דו רופסט צו דער באַזע־סטאַנציע און ניצסט דיין טעלעפֿאָן.
מאָבילע טעלעפֿאָנען
עס איז שווער זיך פאָרצושטעלן אַ טעכנאָלאָגישן אַפּאַראַט וואָס האָט אַזוי שנעל
אַרײַנגעטראָטן אין אונדזער לעבן ווי דער מאָביל־טעלעפֿאָן.
פֿופֿציק יאָר צוריק האָט מען עס באַטראַכט ווי כּמעט גאָרנישט מער ווי אַ גימיק.
הײַנטצײַטיק האָבן 4 ביליאָן פֿון אונדז איינער.
אין דורכשניט, קריגן קינדער זייער ערשטן מאָביל־טעלעפֿאָן בײַם עלטער פֿון אַכט יאָר.
מאָביל־טעלעפֿאָנען אַרבעטן דורך שיקן און באַקומען מיקראָכוואַליע־פֿרעקווענצן פֿון דער באַזע־סטאַנציע.
ווען דו האַלטסט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן צו דײַן אױער, איז דײַן מוח אומפֿאַרמיידלעך אויסגעזעצט צו די וועלן.
צי רעאַגירט דער מוח אויף דעם השפּעה?
אַ נײַע אַמעריקאַנער שטודיע ווײַזט אַז דאָס איז זיכער דער פאַל.
ד״ר נאָראַ וואָלקאָוו האָט דורכגעפֿירט די שטודיע.
ד״ר וואלקאָוו און איר מאַנשאַפֿט האָבן במשך אַ גאַנץ יאָר 47 געזונטע מענטשן שטודירט.
די טיילנעמער האָבן געהאַט מאָביל־טעלעפֿאָנען אויף זייער רעכט און לינק אויערן.
איינער פֿון זיי איז געווען אין אָפּעראַציע אָבער שטיל, דער צווייטער איז געווען אויסגעשאַלטן.
ד״ר וואלקאָוו האָט גענוצט מוח־בילדונג־אויסרוסטונג, כדי אויסצופֿינען וויפֿל
גלוקאָז דער מוח וואָלט נוצן בעת דער אויסזעצונג.
עס איז אַ זייער סענסיטיווער אינדיקאַטאָר צו באַשטימען צי עס זענען ענדערונגען אין מוח־אַקטיוויטעט וואָס קענען ווערן פֿאַרשאַפֿט
דורך אַ סטימולאַטאָר – אין דעם פאַל, אַ מאָביל־טעלעפֿאָן.
ווען דער מוח ווערט געשטימולירט, פֿאַרברענט ער גלוקאָז, פּונקט ווי אַ מאַשין פֿאַרברענט ברענשטאָף.
אויסזעצונג צו מאָביל־טעלעפֿאָנען פֿאַר 15 מינוט איז פֿאַרבונדן מיט אַ פֿאַרגרעסערונג אין גלוקאָז־פֿאַרברויך אינעם
מוח, וואָס ווײַזט אָן אַז דער מוח איז אַקטיוויזירט געוואָרן דורך די ראַדיאָ־פֿרעקווענצן פֿונעם מאָביל־טעלעפֿאָן.
די רעכטע זײַט פֿון דער מוח, וואָס איז געווען זייער נאָענט צו דער אַנטענע, האָט געוויזן די גרעסטע פֿאַרגרעסערונג
אין מעטאַבאָלישער אַקטיוויטעט אין פאַרגלײַך מיט ווען דער מאָביל־טעלעפֿאָן איז אויסגעשאַלטן.
כאָטש די ראַדיאָ־פֿרעקווענצן וואָס ווערן אַרויסגעשיקט דורך הײַנטיקע מאָביל־טעלעפֿאָן־טעכנאָלאָגיעס זענען זייער שוואַך,
קענען זיי אַקטיווירן דעם מענטשלעכן מוח און האָבן אַ ווירקונג.
ווען מען ניצט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן אין שטיל־מאָדוס, האָט דער עקספּערימענט פֿון ד״ר וואלקאָו געוויזן אַז
דער מענטשלעכער מוח ווײַזט אַ מעטאַבאָלישן ענטפֿער צו די מיקראָװעלן פֿון מאָביל־טעלעפֿאָן.
אַ מעטאַבאָלישע רעאַקציע אויף ניוואָען ווײַט אונטער דער לעגאַלער גרענעץ.
עפּעס וואָס פילע טענהן אַז עס איז אוממעגלעך.
און די רעאַקציע וואָס ד״ר וואלקאָו האָט רעקאָרדירט איז צווייטיק צו אַ גרעסערער זאָרג:
דער אופֿן ווי די מיקראָוואַל־שטראַלן טאַקע ווערן אַבסאָרבירט דורך דעם מוח. דאָס איז באַקאַנט געוואָרן ווי דער SAR־ווערט.
SAR שטייט פֿאַר ספּעציפֿישע אַבזאָרפּציע־ראַטע.
און דאָס איז די מעסטונג פֿון וויפֿל ראַדיאָ־כוואַליעס ווערן אַבסאָרבירט דורך דעם מענטשלעכן גוף
אין אַ באַשטימטער צײַט אין אַ באַשטימטן וואָליום.
עס איז די מעסטונג פֿון דער היץ־ווירקונג וואָס אַ ראַדיאָ־טראַנסמיטער האָט אויף דעם מענטשלעכן גוף.
SAR ווערט געמאָסטן אויף דעם פאלגנדיקן אופֿן. מען ניצט אַ קינסטלעכן קאָפּ.
עס איז אָנגעפילט מיט אַ גלוקאָז־מישונג וואָס זאָל רעפּרעזענטירן דעם מענטשלעכן מוח.
דער פּרוּפֿונגס־אַפּאַראַט מעסט די כּמות פֿון מיקראָכוואַליע־שטראַלונג וואָס דורכדרינגט דעם מאָדעלס שאָפּל.
דער SAR־ווערט ווערט דאַן רעכנט לויט וויפֿל ענערגיע ווערט אַבסאָרבירט.
פֿאַר די אייראפעישע פארייניקונג איז דער גרענעץ 2 וואַט פּער קילאָגראַם פֿאַר אַ דורכשניטלעכן געוועב פֿון 10 גראַם.
פֿאַר די פֿאַראייניקטע שטאַטן איז עס 1.6 וואט פּער קילאָגראַם איבער 1 גראַם דורכשניטלעכע געוועב.
די פארייניקטע שטאַטן האָבן אַ שטרענגערע אויבער־גרענעץ ווי די אייראפעישע פארייניקונג, אָבער אַנדערע לענדער ווי אוסטראַליע און
ניו־זילאַנד נוצן די גרעניצן פֿון דער אייראפעישער פארייניקונג.
עטלעכע פֿון די מערסט פּאָפּולערע מאָביל־טעלעפֿאָנען אויף דעם מאַרק שטראַלן אַזוי פֿיל מיקראָוואַל־שטראַלונג
אַז זייער SAR־ווערט איז ממש בײַם אויבערשטן גרענעץ.
יעדער מילימעטער פֿון דער קאַפּ־שאָל העלפֿט באַשיצן דעם מוח פֿון מיקראָװאַל־שטראַלונג און אַזוי
רעדוצירט דעם SAR־ווערט פֿון דער מאָביל־טעלעפֿאָן.
קינדער קריגן זייער ערשטן מאָביל־טעלעפֿאָן אין אַ דורכשניטלעכן עלטער פֿון 8 יאָר.
דער קאַפּ־ביין פֿון אַן אַכט־יאָריקן קינד איז באַטייטיק דינער ווי דער פֿון אַ דערוואַקסענעם.
מען וואָלט געהאָפֿט אַז מאָביל־טעלעפֿאָנען ווערן פּרובירט מיט אַ קאָפּדיקע דיקקייט גלײַך צו דער פֿון אַ קינד.
דער SAM־קאָפּ איז אַ גרויסער מענטשלעכער גולגולה מיט אַ דורכשניטלעכער פאָרעם.
דער דורכשניט פֿון 10,000 קאָפּ־מעסטונגען, גענומען פֿון מענטשן, איז גענוצט געוואָרן צו שאַפֿן דעם דאָזיקן SAM פֿאַנטאָם־קאָפּ,
וואָס רעפּרעזענטירט אַ דורכשניטלעכן מענטשלעכן קאַלער...
פֿאַרשטייט זיך, דער קאָפּ פֿון אַ דורכשניטלעכן דערוואַקסענעם מענטש איז באַטייטיק גרעסער ווי דער קאָפּ פֿון אַ אַכט־יאָריקן קינד.
אָבער ווען מיר האָבן די פֿירמע, וואָס מאַניאַפאַקטירט דעם SAM פֿאַנטאָם־קאָפּ, געפֿרעגט, האָבן
מיר אַנטדעקט אַז די רעאַליטעט איז אפילו ערגער.
דער SAM טעסט־מאָדעל איז נישט פשוט דער דורכשניט פֿון 10,000 מענטשן, נאָר דער דורכשניט פֿון
10,000 סאָלדאַטן אין דער אמעריקאַנער אַרמיי.
און די פּערסאָנאַל פֿון דער אַמעריקאַנער אַרמיי האָבן זיכער גרעסערע און דיקערע קאָפּן ווי דער דורכשניטלעכער אַכט־יאָריקער.
עס איז דעריבער גאַנץ מסתּבר צו אָננעמען אַז אויב מאָביל־טעלעפֿאָנען וואָלטן געוואָרן פּרובירט אויף דעם קאָפּ
פֿון אַ אַכט־יאָריקן, וואָלטן די מערהייט דורכגעפֿאַלן.
ווער באַשטימט די ריכטליניעס?
דאָס זענען מענטשן פֿון דער קאַמיטעט גערופֿן ICNIRP.
די מענטשן וואָס אַרבעטן אויף מאָביל־טעלעפֿאָנען זענען ביאָ־אינזשענירן.
זיי האָבן נישט קיין געדאַנק וואָס פּאַסירט אינעווייניק אין אַ לעבעדיקער צעל, אָבער זיי רעדן פּאָמפּאָז וועגן דעם.
זיי מיינען אַז די איינציקע זאַך וואָס קען השפּעה האָבן אויף דעם געזונטהייט פֿון אַ לעבעדיקן אָרגאַניזם איז
די פֿראַגע צי ער איז שטאַרק גענוג צו הייסן די געוועב.
אָבער דאָס איז ווי צו זאָגן: "מיר ווייסן אַז ווען מיר קאָכן אַן איי, ווערט עס האַרט."
וואָס זיי ווייסן נישט איז אַז אויב זיי קאָכן נישט דאָס אײַ, וועט עס ווערן אַ הינדל.
זיי האָבן נישט די קלענסטע געדאַנק ווי דאָס פּאַסירט. אָבער נאָך רעדן זיי ווי אויב זיי האָבן געוויסט.
אין 2011 האָט די וועלט־געזונטהייט־אָרגאַניזאַציע געענדערט די ריזיקאָ־קלאַסיפֿיקאַציע פֿאַר מאָביל־טעלעפֿאָנען, און זיי
איבערגעקלאַסיפֿיצירט ווי מעגלעך קאַרצינאָגעניש פֿאַר מענטשן, צוליב אַ פֿאַרגרעסערטן ריזיקאָ צו
אַנטוויקלען גליאָמע, דער טיפּ מוח־טומאָר וואָס איז פֿאַרבונדן מיטן באַניץ פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען.
וואָס האָט אויסגעלייזט דעם פּלוצלינגן ענדערונג אין סטאַטוס?
עס זענען געווען אומצאָליקע שטודיעס וועגן די מעגלעכע געזונט־אויסווירקונגען פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען.
עטלעכע ווײַזן אַ ווירקונג. עטלעכע ווײַזן גאָרנישט.
אָבער די מערסט באַשטימענדיקע שטודיע איז געקומען פֿון לענאַרט האַרדל.
ער האָט געפֿירט דעם גרעסטן און מערסט אינזייטיקן פאָרשונג־פּראָיעקט וואָס מען האָט קיינמאָל דורכגעפֿירט.
ער האָט זײַן אייגענע אַרבעט צוזאַמענגעשטעלט מיט די אַרבעט פֿון אַנדערע פֿון דער גאַנצער וועלט.
זינט די ערשטע 1990ער יאָרן האָבן זיי שטודירט די טעלעפֿאָן־געוווינהייטן פֿון מער ווי 2,000 מענטשן אַרום דער וועלט.
מענטשן מיט געשווילן ווי אַסטראָציטאָמען און אַקוסטישע נוראָמען, די מוח־געשווילן וואָס ווערן אָפֿט פֿאַרבונדן מיט
מאָביל־טעלעפֿאָן־באַניץ צוליב זייער נאָענטקייט צום אויער.
די רעזולטאַטן זענען שאָקירנדיק. זיי האָבן באַשלאָסן אַז דער באַניץ פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען
טאַקע פֿאַרגרעסערט די ריזיקאָ פֿון מוח־טומאָרן.
און זיי האָבן אויך אַנטדעקט פֿאַר וואָס די פֿריִערדיקע שטודיעס האָבן נישט געוויזן קיין ווירקונגען.
איך מיין אַז עס איז מער בײַװײַזן אַז עס איז קאַרצינאָגעניש ווי נאָר מעגלעך קאַרצינאָגעניש.
אָבער איך מיין אַז איך פֿאַרשטיי עס אויף אַ מין אופֿן, ווײַל די מערהייט פֿון די קענסערן
וואָס וועלן קומען, זענען נאָך נישט אָנגעקומען.
מענטשן האָבן נישט גענוג לאַנג גענוצט מאָביל־טעלעפֿאָנען, כּדי אַז די אמתע ווירקונגען זאָלן זיך אַנטפּלעקן.
ווי מיט אַנדערע קאַרצינאָגענס, נעמט עס לפּחות צען יאָר צו זען אַ ווירקונג פֿון דער אויסזעצונג.
זינט די מאָביל־טעלעפֿאָן־עקספּלאָזיע האָט זיך ערשט אָנגעהויבן אין די שפּעטע 1990ער יאָרן, איז נישט איבערראַשנדיק אַז מיר נאָר איצט
אָנהייבן צו זען די ווירקונגען. און דאָס פּאַסירט פּונקט איצט.
אַזוי, וואָס טוט די טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע צו באַשיצן אירע באַניצער פֿון מוח־טומאָרן?
אַ בליק אויף די זיכערהייט־מאַנואַלן ווײַזט, אַז זיי זענען מער באַזאָרגט וועגן זייער אייגענער שוץ.
דער מאָדעל פֿון דעם וויירלאָזן אַפּאַראַט טרעפֿט די געזעצלעכע פֿאָדערונגען וועגן דער אויסזעצונג צו
ראַדיאָ־כוואַליעס. ווען מען ניצט עס לויט דער באַשרײַבונג אין דעם אָפּטייל, טרעפֿט עס די געזעצלעכע ריכטליניעס.
האַלט דעם בלאקבערי־גרעט ווייניקסטנס 2.5 סענטימעטער ווייַט פֿון דיין גוף, אַרײַנגערעכנט דעם בויך פֿון
שוואַנגערע פֿרויען און טינעידזשערס! פאַרקירצט די רוף־צײַטן!
אויף דער צוריקזייט פֿון כּמעט יעדן מאָביל־טעלעפֿאָן זענען אָנווייזונגען ווי ווייט עס זאָל ווערן געהאַלטן פֿון דעם גוף.
אינסטרוקציעס וואָס זענען אין רובֿ פֿאַלן גאָר אומפּראַקטיש.
און וואָס פּאַסירט ווען די טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע פֿינאַנצירט פאָרשונג וועגן דעם שאָדן וואָס זי פֿאַראורזאַכט?
און די פאָרשונג קומט צום מסקנא אַז עס איז אַ השפּעה, אַז די באַניצונג פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען
שפּילט אַ ראָלע אין דער אַנטוויקלונג פֿון קענסער.
אָבער זיי האָבן די נטיה צו האַלטן די פאָרשונג פֿאַר זיך.
מיר ווייסן פשוט נישט וואָס מיר שפּייַכן מיט עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער, ווײַל די ווירקונגען זענען בעיקר לאַנגצײַטיק,
און מיר האָבן, ווי איר זאָגט, די דורכדרינגנדיקע אויסשטעלונג.
און אַ ברייט פֿאַרשפּרייטע פֿאַרלאָזונג אויף די דאָזיקע אויסשטעלונגען.
מיר פֿאַרשטייען פשוט נאָך נישט גאָר וואָס מיר טוען.
כאָטש עפּידעמיאָלאָגיע קלאָר ווייזט אַז ניצן אַ מאָביל־טעלעפֿאָן פֿאַרגרעסערט די ריזיקע צו אַנטוויקלען אַ מוח־טומאָר.
וואָס די ICNIRP-מענטשן דאַרפֿן זען, איז אַ קלאָרע סיבה און ווירקונג; ווי עס פּאַסירט, וואָס דער
מעכאַניזם איז, און ווי פּינטלעך קענסער ווערט גורם.
עס קען אויסזען קלאָר אַז אַ באַשעפֿעניש, וואָס איז אַזוי אויסגעשטימט צו די פֿרעקווענצן פֿון דער ערד און
אַזוי שפּירעוודיק צו איר מאַגנעטישן פֿעלד, וואָלט נאַטירלעך רעאַגירן אויף מענטש-געמאַכטע מיקראָוואָלן.
אָבער במשך יאָרן האָט די טעלעקאָמוניקאַציע־אינדוסטריע אירע אַקציעס פֿאַרטיידיקט דורך פֿרעגן די זעלבע פֿראַגע.
ווי אַזוי פֿאַראורזאַכט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן קענסער?
ווי עס האָט זיך אַרויסגעשטעלט, האָבן זיי געשטעלט די פאַלשע פֿראַגע.
ווי אַזוי פאַרהיט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן דעם מענטשלעכן גוף צו היילן קענסער?
דער ענטפֿער איז: מעלאַטאָנין.
זעסטו, מעלאַטאָנין איז אַ האָרמאָן, און גלויב עס אָדער נישט, עס ווערט געשאַפֿן אין מוח.
עס ווערט פּראָדוצירט אין דער פּינעאַל־גלאַנד פֿון מוח און האָט זייער שטאַרק אַנטיאָקסידאַנט־אייגנשאַפֿטן
אין פֿאַרגלײַך מיט וויטאַמינען, למשל:
מעלאַטאָנין איז פינף מאָל שטאַרקער ווי וויטאַמין C און צוויי מאָל שטאַרקער ווי וויטאַמין E.
און עס ווערט בלויז בײַ נאַכט פֿאַרטיילט.
און דווקא בײַ נאַכט דאַרפֿן מיר עס, ווײַל דאָס איז ווען מיר גייען שלאָפֿן און אונדזער מוח רעפּאַרירט די צעלן אין אונדזער גוף.
און דאָס איז ווען מעלאַטאָנין הייבט צו אַרבעטן.
יעדן טאָג פאַרלירן אונדזערע גופֿים בערך האַלב אַ ביליאָן צעלן.
און עס פּאַסירט בײַ נאַכט אַז אונדזער גוף פֿאַרבײַט די צעלן דורך אַ פּראָצעס גערופֿן צעל־מיטאָז, די טיילונג פֿון צעלן.
וואָס עס טוט: עס כאַפּט די אַזוי גערופענע פֿרײַע ראַדיקאַלן.
די פֿרײַע ראַדיקאַלן זענען טאַקע די איבעריקע עלעקטראָנען וואָס בלײַבן איבער פֿון דעם פּראָצעס פֿון
ענערגיע־פּראָדוקציע, וואָס מיר דאַרפֿן כּדי זיך צו רעגענערירן.
יעדער נאַכט, ווען אונדזערע גופֿים זיך רעגענערירן, ווערן מיליאָנען פֿרײַע ראַדיקאַלע צעלן
געשאַפֿן ווי אַ בײַפּראָדוקט פֿון צעל־מיטאָז.
די פֿרײַע ראַדיקאַלן־צעלן אַטאַקירן געזונטע צעלן.
עס איז אַלגעמיין אָנגענומען אַז פֿרײַע ראַדיקאַלע צעלן זענען דער הויפּט גורם אָדער פֿאַקטאָר אין רובֿ קענסערן.
דער וויכטיקסטער פאַרטיידיקונג פֿון אונדזער גוף קעגן די פֿרײַע ראַדיקאַלן איז זײַן שטאַרקסטער אַנטיאָקסידאַנט: מעלאַטאָנין.
עס גייט אַרײַן אין דעם בלוטשטראם און פֿונקציאָנירט ווי אַ נאַטירלעכער אַנטיאָקסידאַנט, אַ נאַטירלעכער אַנטי־קענסער אַגענט.
מעלאַטאָנין איז אַ זייער, זייער שטאַרק אַנטי־קענסער אַגענט.
עס דינט ווי אַ אַזוי גערופענער אָנקאָסטאַטישער אַגענט, וואָס באַשיצט אײַך פֿון קענסער.
עס רעגולירט אויך דײַן שלאָף־וואַך ציקל, און פֿאַרזיכערט אַז דו קריגסט אַ גוטן נאַכט שלאָף און די ריכטיקע דאָזע מעלאַטאָנין.
עס איז אַ אַנטי־אַלטערן מאָלעקול. אין אַנדערע ווערטער, עס כאַפּט פֿרײַע ראַדיקאַלן און מאַכט פשוט אַז דיין הויט זעט אויס יונגער.
מעלאַטאָנין איז דער גוף'ס וואונדער־הילף וואָס פאַנגט די פֿרײַע ראַדיקאַלן וואָס פֿאַרשאַפֿן קענסער.
מיר האָבן אין אונדזער לאַבאָראַטאָריע 12,000 שטודיעס, וואָס מיר האָבן איבער די יאָרן געזאַמלט, וואָס איז מער
שטודיעס ווי קיינמאָל זענען פּובליצירט געוואָרן וועגן פּאַראַסעטאַמאָל, אַ אָפֿט גענוצטער קאָפּווייטיק־מיטל.
עס איז באַטייטיק מער וויסנשאַפֿטלעכער אינטערעס אין מעלאַטאָנין ווי אין פּאַראַסעטאַמאָל.
וואָס זענען די קאָנסעקווענצן פֿון אַ רעדוצירטער מעלאַטאָנין־סעקרעציע?
יאָ, נו, אויב איר האָט נידעריקערע לעוועלן פֿון מעלאַטאָנין, דאַן ווערט אייער אימון־סיסטעם שוואַכער.
אין אָנהייב האָסטו שוועריקייטן צו שלאָפֿן, דאָס הייסט דו קענסט נישט אַרײַנפֿאַלן אין שלאָף, אָדער אויב דו
טוסט דאָס, קענסט נישט צוריק אַרײַנפֿאַלן אין שלאָף.
דו קענסט האָבן האַרץ־פּראָבלעמען, ווײַל מעלאַטאָנין אויך באַשיצט דיין האַרץ.
און דו ביסט פיל מער אָנפֿאַליק צו קראַנקייטן, ווײַל דײַן אימון־סיסטעם אַרבעט נישט אָפּטימאַל.
דאָס זענען עטלעכע זאַכן וואָס פּאַסירן ווען מען האָט נידעריקערע מעלאַטאָנין־לעוועלס.
און, למשל, די דורכשניטלעכע פֿרוי מיט ברוסט־קענסער האָט נאָר איין צענטל פֿון דער מעלאַטאָנין אין
פֿאַרגלײַך מיט אַ נאָרמאַלער פֿרוי פֿון איר עלטער.
און בײַ מענטשן מיט פּראָסטאַט־קענסער האָבן זיי ווייניקער ווי האַלב פֿון דעם מעלאַטאָנין וואָס זיי זאָלן האָבן.
אויטיסטישע קינדער האָבן ווייניקער ווי האַלב די מעלאַטאָנין־לעוועלס וואָס זיי זאָלן האָבן.
רעדוצירטער מעלאַטאָנין בײַ נאַכט־שיפט־אַרבעטער, ווײַל זיי אַרבעטן בײַ נאַכט און ווערן אויסגעזעצט צו ליכט.
זיי פּראָדוצירן נישט מעלאַטאָנין בײַ נאַכט, וואָס איז באַוווּסט צו פֿאַרגרעסערן די ריזיקע פֿון ברוסט־קענסער בײַ 50%.
און די אינטערנאַציאָנאַלע אַגענטור פֿאַר פאָרשונג אויף קאַנסער (IARC) האָט ביסלעכווײַז קלאַסיפֿיצירט די נאַכט־שיפט־אַרבעט
ווי מעגלעך קאַרצינאָגעניש, צוליב דער רעדוקציע פֿון מעלאַטאָנין.
איצט זענען פילע שטודיעס וואָס ווײַזן אַז מענטשן וואָס אַרבעטן נאַכטשיפטן אָדער מענטשן וואָס זענען בלינד האָבן
אַנדערע קענסער־ראַטן ווי די דורכשניטלעכע באַפעלקערונג.
און די מערהייט פֿון די שטודיעס שטיצן די מיינונג אַז אַ מאַנגל אָדער אַ רעדוקציע אין מעלאַטאָנין־ניוואָען
האָט אַ נעגאַטיווע השפּעה אויף דער געזונטהייט.
ווײַל דער גוף רעגענערירט זיך נאָר בײַ נאַכט, ווערט מעלאַטאָנין נאָר פּראָדוצירט ווען די
פּינעאַל־גלאַנד דערקענט אַז עס איז קיין ליכט.
און וואָס פּאַסירט איז אַז די פּינעאַלע גלאַנד איז סענסיטיוו צו ליכט.
עס געפינט זיך פּונקט דאָרט, וווּ דיין מוח באַקומען סיגנאַלן פֿון דיין אויגן און זיי קרייצן זיך אין דער מיטן.
עס הייסט דער סופּראַקיאַזמאַטישער נוקלעוס.
און די פֿאַרבינדונגען פֿון דאָרט גייען גלייך צו דער פּינעאַל־גלאַנד, צו זאָגן איר צי ליכט איז דאָ אָדער נישט.
ווען ליכט איז אָנוועזנד, איז דאָ אַ סימאַלטאַנע אינטערפֿערענץ מיט די סיגנאַלן וואָס דער מוח
וויל שיקן צו אונדזערע צעלן כדי זיי צו רעפּאַרירן.
עס האָט נישט קיין זינען אַז דער מוח זאָל שיקן די סיגנאַלן צו אונדזערע צעלן צו זאָגן זיי זיך צו ריפּאַרירן, ווען
עס איז אַזוי פיל שטאָרונג אַז זיי וואָלטן עס נישט הערן.
אַזוי וואַרט עס, דער מוח וואַרט ביז עס ווערט פינצטער.
וואָס פֿאָרשונג האָט געוויזן אַז עלעקטרישע פעלדער, מאַגנעטישע פעלדער אָדער ראַדיאָ־וואָלן האָבן
אַ השפּעה אויף די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין?
יאָ, נו, דער באַטעלע אינסטיטוט אין אַמעריקע האָט זינט די שפּעטע 1970ער יאָרן אַ סך אַרבעט געטאָן אויף דעם טעמע.
און זײַנע וויסנשאַפֿטלער, באַרי ווילסאָן, דיק סטיווענס און די מענטשן האָבן אָנגעהויבן טראַכטן וועגן דעם,
ווײַל מיר ווייסן אַז דער מוח האַלט אויפֿהערן צו פּראָדוצירן מעלאַטאָנין ווען מען צינדט אָן די ליכט.
זיי האָבן געמיינט, נו, אפֿשר קענען אונדזערע מוחן נישט אונטערשיידן צווישן די עלעקטרישע פעלדער וואָס מיר אַרטיפישעל גענערירן,
און די נאַטירלעכע ליכט וואָס מיר אַלע וויסן איז בײַם טאָג, ווײַל מיר פשוט פּראָדוצירן נישט מעלאַטאָנין בײַם טאָג.
עס זענען זייער גוטע ביאָלאָגישע סיבות דערפֿאַר.
אַזוי האָבן זיי געמיינט אַז די עלעקטרישע פעלדער וואָלטן אונטערדריקן די סינטעז פֿון מעלאַטאָנין, וואָס דערנאָך וואָלט
געפֿירן צו קענסער, בעיקר צו ברוסט־קענסער בײַ פֿרויען, ווײַל זיי וואָלטן ניט מער געהאַט די
אימונאָלאָגישע באַשיצן וואָס נאָרמאַלערווייַז איז פֿאַראַן.
אַזוי דער מוח אינטערפּרעטירט ראַדיאָ־וואָלן ווי ליכט־וואָלן?
יאָ, מיר קענען זיי נישט אונטערשיידן.
זעבאַר ליכט האָט אויך אַ פֿרעקווענץ.
די היפּאָטעזע אַז די פּינעאַל־גלאַנד קען נישט אונטערשיידן צווישן ליכט־פֿרעקווענצן און מענטש־געמאַכטע פֿרעקווענצן איז דורך
אַ רײַכן פֿאָרשונג־שטאָף אָן קיין צווייפל באַווייזט געוואָרן.
דירעקטע אונטערדריקלעכע ווירקונגען פֿון שוואַכע מאַגנעטישע פעלדער (50 הערץ און 16 2/3 הערץ) אויף די סינטעז פֿון מעלאַטאָנין אין דער
פּינעאַלער דריז פֿון דזשונגאַרישע האַמסטערס (Phodopus sungorus)
די רעזולטאַטן פֿון דער איצטיקער שטודיע ווײַזן אַז נידעריק־פֿרעקווענצדיקע מאַגנעטישע פעלדער
קענען רעדוצירן די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין אין איזאָלירטע האַמסטער־פּינעאַל־גלאַנדן.
... רעדוצירן די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין ...
… ווירקונגען פֿון עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער אויף דעם פאָטאָפֿאַזישן צירקולירנדיקן
מעלאַטאָנין־אינהאַלט אין אמעריקאנער קעסטלען …
אין קורצן, EMF האָט השפּעה געהאַט אויף פּלאַזמע־מעלאַטאָנין בײַ זכר־אַמעריקאַנער קעסטלען, ...
עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער קענען השפּעה האָבן אויף זייער מיגראַציע...
… אַבסענץ פֿון אַ כראָנישן עפעקט פֿון אויסזעצונג צו קורצװעל־ראַדיאָ־סיגנאַלן אויף די
מעלאַטאָנין־קאָנצענטראַציע אין די שפּײַז פֿון מילכיקע קױן.
אַזוי, אַ פֿאַרשפּעטיקטער אַקוטער ווירקונג פֿון עלעקטראָמאַגנעטישע פֿעלדער אויף די מעלאַטאָנין־קאָנצענטראַציע איז ...
A 0.5 G, 60 Hz מאַגנעטיש פעלד דערדרוקט די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין אין פּינעאַלאָציטן.
… אַ דורכשניטלעכע 46% רעדוקציע אין נאָראַדרענאַלין־אינדוצירטע פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין אין פּינעאַלאָציטן. די רעזולטאַטן
שטיצן די היפּאָטעזע אַז עקספּאָזיציע צו עלעקטראָמאַגנעטישע פֿעלדער קען גורם זײַן צו מעלאַטאָנין־סופּפּרעסיע
אין דער פּינעאַלער דריז דורך השפּעה אויף יחיד־צעלן.
אויסשטעלונג צו מעלאַטאָנין־אונטערדריקונג
קען פּראָדוצירן אין דער פּינעאַלער דריז,
דורך השפּעה אויף יחיד־צעלן.
EMF/EMR רעדוצירט מעלאַטאָנין בײַ חיות און מענטשן ד״ר ניל טשערי 2 סעפּטעמבער 2002 זיבעצן שטודיעס ווײַזן אַז ELF און RF/MW
עקספּאָזיציע רעדוצירט מעלאַטאָנין. זעכצן שטודיעס האָבן באַמערקט אַ באַטײַטנדיקע
EMR-פֿאַרבונדענע רעדוקציע אין מעטאַלאָנין בײַ מענטשן.
צי מיינט איר אַז עס איז באַשטימטער באַווייַז אַז עלעקטרישע פעלדער, מאַגנעטישע פעלדער און ראַדיאָ־וואָלן
האָבן השפּעה אויף די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין?
די דאָזיקע פֿאָרשונג, וואָס ווײַזט אַז די מעלאַטאָנין־ניוואָען פֿון קעסטרילן (קאַניאַדז) פֿאַרקלענערן זיך בײַ אויסשטעלונג; אַז
ווילדע שטאָרקן וואָס נעסטן אויף געבײַדעס לעבן ראַדיאָ־מאַסטן האָבן ווייניקער צאָל קינדער אין פֿאַרגלײַך מיט שטאָרקן־נעסטן
וואָס זענען ווײַט פֿון ראַדיאָ־מאַסטן; שטודיעס וועגן אַמען, בינען און פֿאַרשיידענע מינים פֿון פֿייגל, און
שטודיעס וועגן ים־זויגערס, ווײַזן אַלע אין דער זעלבער ריכטונג.
אָבער דאַן זענען דאָ לאַבאָראַטאָרישע שטודיעס פֿון צעלן אין דער פּינעאַלער דריז, וואָס טאַקע סינטעטיזירן מעלאַטאָנין.
איך קוק אויף די ווירקונג פֿון מאַגנעטישע פעלדער אויף די צעלן.
און בײַ יעדער פֿאַזע פֿון דער מעלאַטאָנין־אָפּשאַצונג האָט מען געוויזן, אַז מאַגנעטישע
פֿעלדער שטערן די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין.
אַזוי, די בײַװײַזן זענען קלאָר אין אַלע אַספּעקטן פֿון מעלאַטאָנין־פּראָדוקציע און פֿון דער אינהיביציע
פֿון מעלאַטאָנין־פּראָדוקציע דורך מאַגנעטישע פעלדער.
די פאָרשונג דעקט טאַקע יעדן אַספּעקט פֿון דעם וועג.
וואָלט איר געזאָגט אַז דאָס איז גענוג באַשטימענדיק?
יאָ, איך וואָלט געזאָגט אַז דאָס איז באַשטימענדיק.
די וואונדערלעכע זאַך וועגן אונדזערע גופֿים איז זייער פֿעיִקייט צו קעגנווירקן די פּראָדוקציע פֿון
פֿרײַע ראַדיקאַלן דורך פּראָדוצירן מעלאַטאָנין.
מיר האָבן אין זיך אַ פּינטלעכן באַלאַנס, אַ פּערפעקטן פאַרטיידיקונג־סיסטעם.
אונדזערע גופֿים האָבן גענומען מיליאָנען יאָרן צו פּערפֿעקצירן די טעכניק.
אַ טעכנאָלאָגיע געשאַפֿן לויט דער סביבה אין וועלכער מיר האָבן זיך אַנטוויקלט.
אָבער האָט זיך אונדזער סביבה נישט עקספּאָנענציעל געביטן אין די לעצטע דעקאַדעס?
פֿאַר דעם נאַקעטן אויג זעט די וועלט אויס ווי די זעלבע, אָבער אויף צעלולאַרן ניווע איז דאָס די גרעסטע
סביבה־ענדערונג וואָס אונדזערע לעבן האָבן קיינמאָל דערלעבט.
עס איז קלאָר אַז אַזאַ ריזיקע ענדערונג וואָלט אומפֿאַרמיידלעך אומגעוואָרפֿן אַזאַ דעליקאַטן באַלאַנס.
און די קאַנסעקווענצן פֿון אונדזער גוף וואָס פּראָדוצירט נישט די ריכטיקע כּמות מעלאַטאָנין קענען זײַן טויטלעך.
וויסנשאַפֿטלער אַרום דער וועלט גלייבן איצט אַז פֿרײַע ראַדיקאַלן קענען זײַן די סיבה אָדער אַ בײַשטײַערנדיקער
פֿאַקטאָר אין יעדער באַקאַנטער קרענק, נישט נאָר קענסער.
אין אָנהייב פֿון דעם 20סטן יאָרהונדערט איז קינדערלעכע לוקעמיע געווען אַ מעדיצינישע ראַריטעט.
זינט דעמאָלט האָבן מיר נאָר געזען אַ פאַרגרעסערונג אין לעוקעמיע בײַ קינדער.
עס וואַקסט יעדן יאָר בײַ בערך צוויי פּראָצענט.
און דאָס געלט אויך פֿאַר פילע אַנדערע קראַנקייטן: אויטיזם, מוח־טומאָרן, קענסער.
די ראַטעס פֿון קענסער אין די 1910ער יאָרן זענען מסתּמא געווען נאָר האַלב אַזוי הויך ווי הײַנט.
לויט שטודיעס און וויסנשאַפֿטלעכע פאָרשונגען, זענען נאָך פילע אַנדערע קראַנקייטן אויך פֿאַרבונדן מיט אויסזעצונג צו
עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער און ראַדיאַציע, נישט נאָר פֿון עלעקטרישע דראָטן, נאָר אויך פֿון ראַדיאָ־ און מיקראָװאַַל־פעלדער.
אין די לעצטע פֿופציק יאָר זײַנען מיר אַרײַנגעטונקען געוואָרן אין אַן אָקעאַן פֿון
עלעקטראָמאַגנעטישער שטראַלונג. זי אַרומגייט אונדז איבעראַל.
אונזעעוודיק, מיר קענען עס נישט זען. אָבער מיר ווייסן אַז עס איז דאָרט.
יעדער מאָל ווען דו נוצט דיין מאָביל־טעלעפֿאָן, ווייסטו אַז ער איז דאָרט.
עס איז זייער שווער צוריקצוקערן די זייגער. אוממעגלעך.
אָבער מיר דאַרפֿן זײַן מודע צו די געזונט־השפּעות, כּדי מיר זאָלן האָבן די ברירה צו נעמען זיכערהייט־מיטלען.
אויב מיר ווילן דאָס, מוזן מיר עס טאָן.
וואָס באַזאָרגט מיר זענען די זאַכן וואָס טאַקע פּאַסירן איצט (באַמערקונג: אַרויפֿגעשטעלט אויף יוטוב אין 2013).
מיר האָבן אפֿשר נישט גענוג אויפֿמערקזאַמקייט געגעבן.
איינער פֿון די זאַכן וואָס פּאַסירן איצט איז אויטיזם, אָדער לאָמיר עס רופן בײַ זײַן ריכטיקן נאָמען: אויטיזם־ספּעקטרום־שטערונג.
צי מיינט איר אַז מיר האָבן דערגרייכט אַ פּונקט אין וויסנשאַפֿט וווּ מיר האָבן כּמעט נישט קיין קאָנטראָל־גרופּע איבער צו פּרוּוון
אַזעלכע זאַכן, ווײַל כּמעט יעדער האָט אַ מאָביל־טעלעפֿאָן, כּמעט יעדער האָט וויי־פֿיי, און כּמעט
יעדער איז אויסגעזעצט צו עלעקטראָמאַגנעטישע פֿעלדער?
יאָ, מיר אַלע דערגרייכן אַ פּונקט, וווּ אַזוי פילע מענטשן ווערן אויסגעזעצט צו עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען
און ווייפי, אַז מיר האָבן ניט מער קיין קאָנטראָל־גרופּע צו זען דעם חילוק צווישן דער
געזונטהייט פֿון די אויסגעזעצטע און די ניט־אויסגעזעצטע.
אויב איך מעג ציען אַ אַנאַלאָגיע:
מיר האָבן אַנטדעקט אַז רויען קען גורם זײַן צו לונגען־קענסער.
דאָס איז געווען ווײַל עטלעכע מענטשן האָבן נישט גערויכערט, און זיי האָבן געשאַפֿן די קאָנטראָל־גרופּע.
אויב אַלעמען וואָלט גערויכערט, וואָלטן מיר קיינמאָל נישט אַנטדעקט אַז רויכערן קען גורם זײַן צו לונגען־קענסער.
און אַלע וואָלטן געשטאָרבן פֿון לונגען־קענסער, און עס וואָלט אנערקענט געוואָרן ווי אַ
נאַציאָנאַלע קרענק אָן צו זײַן פֿאַרבונדן מיט רויען.
וואָס פּאַסירט מיט די אינטערפֿערענץ פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען איז אַז מיר פאַרלירן אַלע יענע טיילן פֿון
דער באַפעלקערונג וואָס זענען נישט אויסגעזעצט צו זיי.
אפילו די ווייניק וואָס האָבן נישט קיין מאָביל־טעלעפֿאָן, זענען אַרומגערינגלט מיט ראַדיאַציע פֿון מאָביל־טעלעפֿאָנען;
ווען זיי גייען קויפֿן, אויף דער באַן, וווּ זיי גייען!
עס איז נישט נאָר דער "קאַנאַרי אין דער קאָול־מיין", ווי איך.
לעסאָף, אויב איר פשוט פֿאַרגרעסערט די עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער אין דער אַטמאָספֿערע, וואָס איז טאַקע וואָס מיר טאָן, און איצט
האָבן מיר אַ מיליאָן מאָל מער עלעקטראָמאַגנעטישע פעלדער און מיקראָוואָלן אין דער סביבה ווי מיר האָבן געהאַט 30 יאָר צוריק.
אין אַ געוויסן מאָמענט וועט עס אויך אָנהייבן צו ווירקן אויף דיר!
עס איז זייער שווער צו זאָגן וווּ מיר וועלן זײַן אין 15 יאָר.
אבער איך וואָלט געזאָגט אַז נאָר אין די לעצטע פּאָר יאָר דערקענען מיר וויפֿל די שעדלעכע ווירקונגען קאָסטן די באַפעלקערונג.
און דאַן וועקן מיר זיך און קוקן אויף די סיבות. און מיר וועלן מוזן עפּעס טאָן וועגן די סיבות.
מיר זענען אַ געניאַלער אָבער קאָמפּליצירטער אָרגאַניזם.
דער אופֿן ווי אונדזערע גופֿים פֿונקציאָנירן איז ניט צופֿעליק און ניט עפּעס וואָס איז געשען איבער נאַכט.
ווי יעדער אַנדערער לעבעדיקער באַשעפֿעניש אויף דעם פּלאַנעט, האָבן מיר זיך צוגעפּאַסט צו דער סביבה אין וועלכער מיר לעבן.
אַ סביבה וואָס האָט זינט דער אָנהייב פֿון דער צײַט אַ דעליקאַטן באַלאַנס פֿון פֿעלדער און רעזאָנאַנצן געוויזן.
די פֿענאָמענען ניט נאָר אַרומגעבן אונדז, זיי מאַכן אונדז וואָס מיר זענען.
די צעלן אין אונדזערע גופֿים קאָמוניקירן מיט איינאנדער דורך ליכט־פֿרעקווענצן, אַזוי ווי אונדזער דנ״א
ניצט עלעקטראָמאַגנעטישע פֿרעקווענצן צו רעפּראָדוצירן.
אין דער האַרץ פֿון אַלעס זענען פּראָטאָנען און עלעקטראָנען, פּאָזיטיוו און נעגאַטיוו
געלאָדן, וואָס מאַכן אַלע לעבן מאַגנעטיש.
ווי אַלע לעבעדיקע זאַכן, זײַנען מיר אויסגעשטאַטעט מיט קריפּטאָכראָם־צעלן, וואָס מאַכן אונדז מעגלעך צו
דערקענען די פעלדער אויף וועגן וואָס מיר כּמעט ניט פֿאַרשטיין.
מיר זענען באַשעפֿענישן פֿון פֿרעקווענץ, עלעקטריציטעט, ליכט און מאַגנעטיזם.
און עס האָט געדויערט מיליאָנען יאָרן צו ווערן דאָס; אַ פּראָצעס וואָס האָט אָנגעהויבן מיט דער ערשטער צעל.
כאָטש מיר האָבן אָנגענומען די וויירלאָזע טעכנאָלאָגיע און זי אַרײַנגעבויט אין אונדזער טעגלעכן לעבן, האָבן
אונדזערע גופֿים נישט געהאַלטן טריט אויף צעלולאַרן מדרגה.
די פֿרעקווענצן וואָס איצט אַרומגעבן אונדז זענען פֿאַר אונדזערע צעלן אַזוי פרעמד, ווי זיי וואָלטן געווען פֿאַר
אונדזערע אויגן, אויב מיר וואָלטן זיי נאָר געקענט זען.
אונדזערע קינדער ווערן געבוירן אין אַ וועלט וואָס זייערע גופֿים פשוט קענען נישט פֿאַרשטיין.
וווּ וועט דאָס אַלעס פֿירן?
בשעת דער פֿילם ווערט געמאכט, ווערט די 4G־טעכנאָלאָגיע איבער דער גאַנצער וועלט אַרײַנגעפֿירט. צו
מאַכן דאָס מעגלעך, ווערן די גרעניצן אויפגעהויבן.
ווייפי איז בנימצא אין כּמעט יעדן היים, שול און געשעפֿט, און עס אַרומגייט אונדז שטענדיק.
די DECT טעלעפֿאָן־טעכנאָלאָגיע קען מען געפֿינען אין כּמעט יעדן הויז.
אין אַ צײַט ווען די אינדוסטריע זאָל זײַן פֿאַראַנטוואָרטלעך און זיך אָפּהיטן, ווײַזט זי אַן אומפֿאַראַנטוואָרטלעכע
פֿאַרנאַכלעסיקונג פֿון אונדזער לאַנג־טערמיניקער געזונט.
געלט הערשט איבער דער וועלט.
און די מסתּמאקייט אַז זיי וועלן אַנטוויקלען אַ געוויסן וועגן דעם איז בערך אַזוי הויך ווי
זי איז געווען פֿאַר דער טאַבאַקאָ־אינדוסטריע.
אַזוי אויב עס וועט זײַן אַ ענדערונג, וועט זי נישט קומען פֿון זיי.
עס מוז קומען פֿון אונדז!
מיר דאַרפֿן נאָר עפֿענען אונדזערע אויגן און דערקענען דעם פּראָבלעם.
צי פּלאַנירט איר צו נוצן דעם MTHR צו פֿינאַנצירן פאָרשונג וועגן דער ווירקונג פֿון ראַדיאָ־וואַלן אויף מעלאַטאָנין?
באַטראַכטנדיק אַז דאָס איז דער מעכאַניזם וואָס מענטשן קלאָר ווײַזן אויף ווען זיי זאָגן אַז
מאָביל־טעלעפֿאָנען שטערן די פּראָדוקציע פֿון מעלאַטאָנין.
מעלאַטאָנין איז אַ אַנטיאָקסידאַנט, אַ וואַקוּם־קלײַנער פֿאַר פֿרײַע ראַדיקאַלן, אויב איר ווילט.
ווען מיר אַרויסגעבן אַ פאָרשונג־פּראָפּאָזאַל, וואָס איז וואָס מיר טאָן איצט, בשעת מיר באַטאָנען געביטן פֿון
באַזונדערן אינטערעס, לאַדן מיר אַפּליקאַציעס און פּראָפּאָזאַלן איבער דעם גאַנצן ספּעקטרום.
אָבער די מוזן ווערן פּריאָריטיזירט צוזאַמען מיט די אַנדערע אַפּליקאַציעס וואָס מיר
באַקומען. מיר האָבן אַ באַגרענעצטן בודזשעט.
אָבער מיר פּלאַנירן דערווייַל נישט קיין פאָרשונג אין מעלאַטאָנין. דאָס איז דערווייַל נישט אַ פּריאָריטעט.
די MTHR דאַרף נאָך אינוועסטירן אין פאָרשונג וואָס אונטערזוכט ווי מאָבילע טעלעפֿאָנען ווירקן אויף מעלאַטאָנין.