2014-cü ildən 2021-ci ilə qədər İsveçrə çərçivə sazişi, həmçinin İnstitusional Saziş (InstA) adlanan
saziş üzrə Avropa İttifaqı ilə danışıqlar aparırdı.
Bu, ikitərəfli yanaşmanı möhkəmləndirmək məqsədi daşıyır.
2021-ci ilin mayında danışıqlar pozulduqdan sonra Avropa İttifaqı ilə danışıqlar 2024-cü ilin martında bərpa olunub.
Zeitgeschehen im Fokus-dan Thomas Kaiser yazır ki, hazırkı konstitusiya əsası – adlanan ortaq anlayış – artıq
çərçivə sazişi adlandırıla bilməz, yoxsa o, dərhal uğursuz olar.
Beləliklə, o dərhal "İkitərəfli Sazişlər III" adlandırıldı.
Son sorğuya görə, əhalinin əksəriyyəti ikitərəfli yanaşmanı dəstəkləyir, buna görə də
Federal Şuranın planı işləyir kimi görünür.
Amma bu, sadəcə əhalinin gözünə qum səpməkdir.
Kaiserin sözlərinə görə, fakt budur ki, Avropa İttifaqının Ümumi Anlayışda irəli sürdüyü tələblər
çərçivə sazişində irəli sürdüyü tələblərlə eynidir.
Bu, ikitərəfli sazişlərin şərhi ilə bağlı fikir ayrılıqları yarandıqda Avropa İttifaqı Ədalət Məhkəməsinin
son instansiya məhkəməsi kimi qərar verməsini tələb edir.
Kaiser deyir: "Sadə dildə desək, bu o deməkdir ki, Avropa İttifaqı qanunları tətbiq olunur."
Şvetsiya buna görə də Avropa İttifaqının qanunlarını avtomatik olaraq qəbul etməlidir, bu da eufemist şəkildə
"qanunvericiliyin dinamik qəbul edilməsi" adlandırılır.
Amma bunda heç bir dinamika yoxdur; İsveçrənin manevr etmək üçün yeri yoxdur.
Xarici İşlər naziri Ignazio Cassis 27 noyabr 2024-cü ildə Berndə mediaya danışdı.
Avropa Komissiyasının vitse-prezidenti Maros Sefcovic ilə görüş yaxınlaşırdı.
Kassisə görə, hədəf bu ilin sonuna qədər danışıqları məzmunlu yekunlaşdırmaqdır.
İsveçrənin Avropa tək bazarına qismən çıxışına görə Avropa İttifaqına ödəyəcəyi kohezyon
töhfəsinin məbləği yalnız son anda müzakirə olunacaq.
"Pul haqqında sonda danışa bilərik," dedi Cassis.
İsveç Radio və Televiziyası (SRF) tərəfindən aparılan tədqiqata görə, İsveçrə gələcəkdə kohezyon fondları çərçivəsində Avropa
İttifaqına ildə təxminən 350 milyon İsveçrə frankı ödəyəcək.
Bu, İsveçrənin bu günə qədər AB-nin şərqindəki daha kasıb ölkələr üçün illik təxminən 130
milyon ödəyəni ilə müqayisədə xeyli yüksəkdir.
1 dekabr 2024-cü ildə İsveçrə tabloid qəzeti BLICK-də dərc olunmuş məqalədə bir mənbə belə deyir:
Hətta danışıqlar mandatındakı hər bir bənd yerinə yetirilməsə də, demək olar ki: razılaşma əldə olunub.
Bern və Brüssel üçün aydındır ki, "biz kifayət qədər danışıqlar apardıq; qalan məsələlər daxildə həll edilməlidir."
BLICK-ə görə, aşağıdakı cədvəl planlaşdırılmışdı:
13 dekabrda Federal Şura yenidən AB dosyesini müzakirə edəcək.
Əgər o yaşıl işıq versə, Milad bayramı ərəfəsində, 21 dekabr şənbə günü kameraların işıqları yağış kimi yağacaq:
Sonra Avropa Komissiyasının prezidenti Ursula fon der Lyayen danışıqların simvolik
sonunu möhürləmək üçün şəxsən Bernə gələcək.
SRF tərəfindən 11 dekabrda dərc olunan məqaləyə görə, bu fikir həm Brüsseldə, həm də Berndə ifadə olunur.
BLICK-ə görə, hələ heç nə "bitmiş iş" deyil, amma Avropa İttifaqı ilə razılaşmanın Milad bayramları
dövründə yekunlaşacağına dair çoxsaylı işarələr var.
Milad bayramı dövründə?! – Xalqın başqa məsələlərlə məşğul olduğu vaxtda?! Bəlkə də bu, Avropa İttifaqı ilə
razılaşmanın çox səs-küy olmadan həyata keçirilməsi üçündür?
İndiyədək Avropa İttifaqı ilə çərçivə sazişinə qarşı həmişə böyük etiraz olub. Son danışıqlar
müqavimət çox güclü olduğundan pozulmalı oldu.
Tarixdə ictimaiyyətin başqa məsələlərlə məşğul olduğu vaxtlarda vacib qərarların qəbul edilməsi ilk dəfə deyil.
1913-cü il dekabrın 23-də, Milad axşamı ərəfəsində, son dərəcə zəifləmiş Konqres FED-in
yaradılması barədə düzəlişi sürətlə qəbul etdi.
2006-cı il Dünya Kubokunun "yay nağılı" zamanı Almaniya ƏDV-ni 16 faizdən 19 faizə qaldırmağa qərar verdi,
bu dəyişiklik 1 yanvar 2007-ci ildən qüvvəyə minəcək.
Daha çox nümunələri "Əsas hadisələr qəsdən yayındırma taktikası kimi istifadə olunurmu?" proqramında tapmaq olar.
Nəhayət, müstəqil İsveçrə internet televiziyası "HOCH2" ilə müsahibəsində yeni çərçivə sazişinin niyə son
dərəcə təhlükəli olduğunu İsveçrə Milli Şurasının üzvü Franz Grüter-in nə dediyinə baxın.
Siz Federal Şuranın Avropa İttifaqı ilə bağlamaq istədiyi çərçivə sazişini qısaca qeyd etdiniz.
Beləliklə, bu bir növ super-razılaşmadır, "Bilateral III" kimi də tanınır, amma bu fərdi razılaşmalar deyil, bütöv
bir paket, yəni "institusional həll" adlanan bir şeydir.
Niyyət ilin sonuna qədər razılaşmanın danışıqlarını başa çatdırmaq idi. Xarici siyasət üzrə ekspert və hər
halda Milli Şuranın üzvü kimi siz bu siyasətin həyata keçirilməsində yaxından iştirak edirsiniz.
Nə eşidirsən? Bu danışıqların vəziyyəti necədir?
Yaxşı, deyə bilərəm ki, Federal Şura bu danışıqları ilin sonuna qədər yekunlaşdırmaq istəyir.
Vacib: "İki tərəfli III" termini – AB vurğulayır ki, bunlar artıq iki tərəfli razılaşmalar
deyil, çünki onlar artıq iki tərəfli deyillər.
İki tərəfli o deməkdir ki, biz bərabər şərtlərlə razılaşmalar əldə etmişik, lakin bu halda bizə Avropa
hüququ tətbiq olunacaq, bu isə artıq iki tərəfli olmayacaq.
Əksinə, bu itaət müqaviləsi olardı. Yaxşı, Federal Şura onu bağlamaq istəyir.
Eyni zamanda, Bernin müxtəlif şöbələrində təxminən 100 nəfər daxili siyasətdə bütün zəruri
qanunvericilik dəyişikliklərini həyata keçirmək üçün çalışır.
Hələ də ən azı 30 qanunun dəyişdirilməsi lazım olduğu barədə söhbətlər var.
Və sonra – əgər bu cədvəl işə yarasa – Federal Şuranın baxımından məsləhətləşmə mesajı gələn il, yəni 2025-ci ildə göndəriləcək.
Federal Şuranın məlumatına görə, mesajın həcmi 1 000 səhifədən çoxdur, bu onun nə qədər böyük olduğunu təsəvvür etməyiniz üçün.
Və sonra o, gələn il, yəqin ki, ilin ikinci yarısında Parlamentə təqdim olunacaq və mən 2026-cı ilin
hansısa vaxtında referendum keçiriləcəyini gözləyirəm.
Bu, son 30 ildə keçiriləcək ən vacib referendum olacaq.
Mən dedim ki, bu bütün döyüşlərin anasıdır.
Beləliklə, bu, İsveçrə üçün həqiqətən həyat və ölüm məsələsidir – azad, müstəqil və birbaşa
demokratik olmağa davam edə biləcəyimizdən asılıdır.
– və bu baxımdan, böyük səsvermə ehtimal ki, 2026-cı ildə keçiriləcək.
Gəlin bu məqamları bir az daha nəzərdən keçirək.
Siz qısaca bunun nəyi təsir edəcəyini qeyd etdiniz. Açar söz: "birbaşa demokratiya".
Niyə düşünürsünüz ki, bu cür çərçivə sazişi altında bu risk altında olacaq?
Beləliklə, burada bir daha demək lazımdır ki, əsas kütləvi informasiya vasitələri hər gün hansısa qoruyucu
müddəalar, hansısa tələbə haqları və bu danışıqlardan irəli gələn hansısa məqamlar barədə xəbər verirlər.
Amma əslində həqiqətən böyük məsələ, yəni İsveçrənin Avropa İttifaqı ilə institusional əlaqələri artıq müzakirə belə olunmur.
Brüsseldə hələ də müzakirə olunan məsələ əslində yan şoudur.
Və bu razılaşmada ən vacib məsələ, birincisi, odur ki, biz Avropa İttifaqının qanunlarını avtomatik
– bu dinamik adlandırılır – qəbul etməli olacağıq.
Əgər İsveçrə əhalisi referendum və ya plebisit keçirərsə və nəticəyə əməl etməzsə, cəzalandırılacaq.
Bu müasir alman dilində kompensasiya tədbirləri adlandırılır.
Sonra, əgər razılaşa bilməsək, Avropa Məhkəməsinin ədalət məhkəməsi burada, İsveçrədə nə tətbiq
olunacağına dair son qərarı verir – sənədlərdə belə yazılıb.
Biz Brüssel koloniyası olardıq. Və nəhayət, amma ən azı vacib olmayan, biz Avropa
İttifaqına təkrarlanan əsasda pul ödəməli olardıq.
Bunlar İsveçrə üçün əslində ən böyük problemi təşkil edən dörd ən vacib məqamdır.
Və hələ də danışıqlar aparılan digər bütün məqamlar da vacib ola bilər, lakin onlar əsas problem deyil.
Sizi dinləyəndə görürəm ki, birbaşa demokratiya zəifləyir, təhlükə altındadır, suverenlik təhlükə
altındadır, biz artıq həqiqətən müstəqil deyilik.
Siz bu rüsumu sonda qeyd etdiniz. Mən bunu bir az daha ətraflı araşdırmaq istərdim.
Bu, adətən bazar giriş rüsumu adlanır, əslində bu bazara giriş biletidir.
Niyə bu qədər birtərəflidir? Avropa İttifaqının da İsveçrə bazarına çıxışı var.
Niyə İsveçrə belə bir rüsum almır?
Bu tarazsızlıq necə yaranıb? Və niyə bu qədər nəzərə çarpır?
Biz indi müxtəlif mənbələrdən yenidən eşitmişik ki, görünür, AB hər il bir neçə yüz milyon istəyir.
Bu, qısa müddətdə bir neçə milyard dollar edir. Bu necə baş verir?
Avropa İttifaqının baxımından – mən 2021-ci ilin noyabrında ilk danışıqlar pozulduqdan qısa
müddət sonra bir nümayəndə heyəti ilə Brüsseldə idim.
Brüsseldə İsveçrə həmişə böyük "gülməyi seçən" kimi təqdim olunub və Avropa İttifaqından fayda
götürdüyü üçün bizim ödəməli olduğumuz iddia edilir.
İndi təsəvvür edin ki, ABŞ AB ilə ticarət etsin, ya da Çin AB ilə ticarət etsin – heç kəs
bunun üçün pul tələb etməyi ağlına belə gətirməzdi.
İsveçrə–AB münasibətləri baxımından biz hələ də hər il təxminən 20 milyard daha çox alırıq, əksinə isə deyil.
Beləliklə, biz Avropa İttifaqının çox yaxşı müştərisiyik və əslində Aİ bizə pul ödəməlidir, əksinə deyil.
Beləliklə, dünya dəlicəsinədir və Avropa İttifaqı bunun Norveç modelinə əsaslanacağını gözləyir.
Və təxminən hesab edə bilərsiniz ki, biz hər il Avropa İttifaqına təxminən bir milyard ödəməli olacağıq.
Bu tamamilə anlaşılmazdır və mən həmçinin başa düşmürəm ki, niyə Federal Şura bunu danışıqlara əvvəldən daxil etməyib.
Beləliklə, bu məqamlar artıq Brüsseldə müzakirə olunmur.
Niyə belədir? Dövlət hökuməti nədənsə yolunu itirib? Bu onlar üçün vacib deyilmi?
Onlar başqa şeyləri o qədər yüksək qiymətləndirirlərmi ki, deyirlər: "Bu problem deyil, biz bir milyard ödəməyi üstün
tutarıq, çünki beləliklə qarşılığında çox şey əldə edəcəyik"?
Bu başqa şey nə olardı? Federal Şuranın rasionalılığı, məntiqi nədir?
Bir addım geri atmalıyıq. 26 may 2021-ci ildə Federal Şura Brüsseldə danışıqları dayandırdı.
O zaman Prezident Parmelin media qarşısına xanım fon der Leyenlə – üzündə daşlaşmış ifadə ilə dayanan –
çıxdı və ona dedi: "Biz bu razılaşmanı imzalaya bilmərik."
Və sonra Berndə aşağıdakılar baş verdi: digər partiyalar – kütləvi şəkildə – Federal Şuraya müdaxilə etdilər:
Bu mümkün deyil; o yeni danışıqlara başlamalıdır.
Xarici işlər naziri Ignazio Cassis o vaxt dedi: "Biz heç vaxt Çərçivə Sazişi 2.0-u imzalamayacağıq."
Amma indi onun etdiyi 2.0 formatlı çərçivə sazişindən də pisdir.
Çünki o vaxt bu vəsaitlər Avropa İttifaqına daxil deyildi.
Və sonra İsveçrə 2021-ci ilin sentyabrında Avropa İttifaqına şərtsiz olaraq bir milyard İsveçrə frankı ödəyib.
Bernlilər özlərini günahkar hiss edirdilər.
Mən həmçinin xatırlayıram ki, Brüsselə gedib İsveçriya adından üzr istəyən siyasətçilər var idi. Sadəcə bunu təsəvvür et.
Və məhz bu əhval-ruhiyyə Federal Şuranın Avropa İttifaqı ilə danışıqlara yenidən başlamasına səbəb oldu.
Təəssüf ki, bu dəfə mən Federal Şuranın bu məşqləri öz təşəbbüsü ilə dayandıracağına inanmıram.
O, yəqin ki – demək olar ki, mütləq – bunu Parlamentin qarşısına və nəhayət seçicilərin qarşısına gətirəcək.
Orada da böyük sual yaranır: "Bu, ştatların əksəriyyəti iləmi, yoxsa yalnız xalqın əksəriyyəti iləmi edilməlidir?"
Sadəcə bunun adi hal olmadığı, kantonların əksəriyyətinin tələb olunması insanların əhalinin çox tənqidi olduğunu
dərk etdiyini və hətta bu halda kantonların əksəriyyətinin qərarını ləğv etmək istədiklərini göstərir.
İndi Compass Təşəbbüsü var, bu da əslində eyni məqsədə – yəni bütün demokratiyanın, o cümlədən kantonların da
söz sahibi olmasına – nail olmaq istəyir. Kantonların əksəriyyəti ifadəsi ilə məhz bu nəzərdə tutulur.
Siz həmçinin sahibkarlısınız – əvvəldə dediyimiz kimi – yalnız siyasətçilər deyilsiniz.
Avropada biznes baxımından irəliləmək, ticarət etmək üçün nə lazımdır?
Ümumiyyətlə hər hansı xüsusi razılaşmalara ehtiyac varmı, yoxsa hansı növ siyasi çərçivə –
dəqiq çərçivə razılaşmaları demirəm – lazımdır?
Sərbəst ticarət kifayətdirmi? Yoxsa Avropa İttifaqı, Brüssel və Bernin istədiyi bu güclü institusional inteqrasiyaya
alternativ olaraq əslində ağlınızda hansı konsepsiya var?
Yaxşı, mən başlamaq üçün demək istəyirəm ki, bu mənim üçün də vacibdir: biz Avropa İttifaqı ilə müharibə istəmirik.
Yeri gəlmişkən, Avropa İttifaqı da yaxşı getmədikdə məmnun olmuram.
O yaxşı deyil. Avropa İttifaqı yaxşı iqtisadi vəziyyətdə deyil.
Beləliklə, mən bundan həqiqətən heç bir zövq almıram, amma nəhayət biz Avropa İttifaqı ilə yaxşı münasibətlərə maraqlıyıq.
Biz həmçinin Avropa İttifaqı ilə istədiyimiz qədər çox saziş bağlaya bilərik.
Amma qəbuledilməz olan odur ki, biz – və bu, o vaxt Federal Prezident Parmelinin Federal Şura adından
deməsinə icazə verilməyən ən vacib mesaj idi – nəhayət Avropa İttifaqına açıq danışmalıyıq:
Biz sizin qanunlarınızı qəbul etməyimizi tələb edən heç bir razılaşmaya girmək istəmirik və girməyəcəyik.
Və bunlar gələcəkdə bizi fərqləndirməyə imkan verəcək iqtisadi üstünlüklər və fərqliliklərdir – yüksək əməkhaqqı ölkəsi
olmağımıza baxmayaraq – əgər daha cəlbedici şəraitimiz, daha aşağı vergilərimiz, Avropa
İttifaqındakılardan daha liberaldırsa əmək qanunlarımız varsa.
Və bütün bu üstünlüklər İsveçrənin uzunmüddətli uğur qazanmasına da kömək edir.
Və əgər bütün bunları dəyişdirməli olsaq, Avropanın orta sinfinin orta səviyyəsinə qayıdacağıq.
O zaman artıq heç bir hüquqi fərq qalmayacaq.
Buna müasir dildə "bərabər şərait" deyilir.
Beləliklə, hər şey dəmirə uyğunlaşdırılıb. Hər kəsin eyni qanunları var. Və biz bunu istəmirik.
Biz bərabər uzunluqda şişlər istəmirik, daha uzun şişlər istəyirik.
Sonra biz iqtisadi cəhətdən uğurlu olmağa davam edəcəyik.