2014-жылдан 2021-жылга чейин Швейцария Европа Биримдиги менен «Институционалдык макулдашуу» (InstA) деп да аталган
алкактык макулдашуу боюнча сүйлөшүүлөрдү жүргүзүп келди.
Бул эки тараптуу ыкманы бекемдөө максатында.
2021-жылдын май айында сүйлөшүүлөр үзүлгөндөн кийин, 2024-жылдын март айында Европа
Биримдиги менен сүйлөшүүлөр кайрадан башталды.
Zeitgeschehen im Fokus басылмасынан Томас Кайзер жазгандай, учурдагы конституциялык негиз – «жалпы түшүнүк»
деп аталган – эми алкактык макулдашуу деп атала албайт, анткени болбосо ал дароо эле четке кагылмак.
Ошентип, ал дароо эле «Эки тараптуу макулдашуулар III» деп кайра аталып калды.
Жакында жүргүзүлгөн сурамжылоого ылайык, калктын көпчүлүгү эки тараптуу ыкманы колдойт, ошондуктан
Федералдык Кеңештин планы иштеп жаткандай көрүнөт.
Бирок бул жөн гана элдин көзүнө кум себүү.
Кайзердин айтымында, чындык мындай: Европалык Биримдиктин Биргелешкен түшүнүк боюнча
талаптары алкактык келишимдеги талаптары менен бирдей.
Бул эки тараптуу келишимдерди түшүндүрүүдө пикир келишпестиктер жаралган учурда Европа Биримдигинин Адилет
соту акыркы инстанция катары чечим чыгарарын талап кылат.
Кайзер дейт: «Жөнөкөй тил менен айтканда, бул ЕСтин мыйзамы колдонулат дегенди билдирет.»
Швейцария ошондуктан ЕСтин мыйзамдарын автоматтык түрдө кабыл алышы керек, бул эвфемизм менен
«закондарды динамикалуу кабыл алуу» деп аталат.
Бирок бул жерде эч кандай динамика жок; Швейцарияда маневр жасоого орун жок.
Сырткы иштер министри Игнацио Кассис 2024-жылдын 27-ноябрында Бернде медиага билдирди.
Европа Комиссиясынын вице-президенти Марош Шефчович менен жолугушуу жакында эле боло турган эле.
Кассис билдиргендей, максат — быйыл жыл аягына чейин сүйлөшүүлөрдү мазмундуу жыйынтыкка жеткирүү бойдон калууда.
Швейцария Европалык бирдиктүү базарга жарым-жартылай кирүүсү үчүн ЕСке төлөөнү көздөп жаткан когезия
салымынын суммасы жөнүндө талкуулоо эң акыркы учурда гана өтөт.
«Акча жөнүндө аягында сүйлөшө алабыз», деди Кассис.
Швейцария Радио жана Телевизиясынын (SRF) изилдөөсүнө ылайык, Швейцария келечекте Европа Биримдигине когезиялык фонддор
боюнча жылына болжол менен 350 миллион швейцария франкы төлөйт.
Бул Швейцариянын Европа Биримдигинин чыгышындагы жакыр өлкөлөргө жылына болжол менен 130
миллион евро төлөп келген суммасынан кыйла жогору.
2024-жылдын 1-декабрында Швейцариялык таблоид гезит BLICK'те жарыяланган макалада ич ара булак мындай деди:
Эгерде сүйлөшүү мандатындагы ар бир пункт толук аткарылган жок болсо да, биз келишимге жетиштик деп айтууга болот.
Берн менен Брюсселге экөөгө тең «биз жетиштүү сүйлөштүк; калганын ички саясатта чечүү керек» экени ачык.
BLICKке ылайык, төмөнкү график пландаштырылган:
13-декабрда Федералдык кеңеш Европа Биримдиги боюнча досьени дагы бир жолу талкуулайт.
Эгер ал жашыл жарык берсе, Рождестводон мурда, 21-декабрда, сенби күнү камералардын жаркылдактарынын жаасы болот:
Андан кийин Европа Комиссиясынын президенти Урсула фон дер Ляйен сүйлөшүүлөрдүн
символикалык аякталышын бекитүү үчүн өзү Бернге келет.
SRF 11-декабрда жарыялаган макалага ылайык, бул пикир Брюссел менен Бернде тең билдирилүүдө.
BLICKтин маалыматына караганда, эч нерсе али кепилденген жок, бирок Европа Биримдиги менен макулдашуу Рождество
майрамы учурунда жыйынтыкталат деген көптөгөн белгилер бар.
Рождество мезгилиндеби?! – Эл башка маселелерге алаксып турган учурдабы?! Бул Европа Биримдиги менен келишим
көп ызы-чуусуз эле өтүп кетсин деп уюштурулган жокпу?
Азыркыга чейин Европа Биримдиги менен алкактык макулдашууга дайыма катуу нааразычылык болуп келген. Акыркы
сүйлөшүүлөр каршылык өтө күчтүү болгондуктан токтотулду.
Тарыхта эл башка маселелерге алаксып турган учурларда маанилүү чечимдерди күч менен кабыл алуу биринчи жолу эмес.
1913-жылдын 23-декабрында, Рождество кечесине бир күн калганда, Федералдык резерв системасын түзүү боюнча өзгөртүү өтө эле
азайган Конгресстин макулдугу менен шашылыш түрдө кабыл алынды.
2006-жылдагы Дүйнө чемпионатынын «жайкы жомогу» учурунда Германия 2007-жылдын 1-январынан тартып кошумча
нарк салыгын 16 пайыздан 19 пайызга көтөрүүнү чечти.
Кошумча мисалдар «Чоң окуялар атайылап диверсиондук тактика катары колдонулуп жатабы?» программасында табылат.
Акырында, көз карандысыз швейцариялык интернет-телеканал «HOCH2» менен болгон маегинде Швейцария Улуттук Кеңешинин
мүчөсү Франц Грутер жаңы алкактык макулдашуунун эмнеге өтө кооптуу экенин түшүндүргөнүн көрүңүз.
Сиз жөн гана Федералдык Кеңештин Европа Биримдиги менен түзгүсү келген алкактык макулдашууну кыскача гана айтып өттүңүз.
Ошондуктан бул бир түрдүү супер-келишим, «Bilateral III» деп да белгилүү, бирок бул жеке келишимдер
эмес, бул бүт пакет, аталган институционалдык чечим.
Бул келишимди жылдын аягына чейин талкуулоону максат кылган. Сиз тышкы саясат боюнча адис жана, ар кандай учурда, Улуттук
Кеңештин мүчөсү катары, бул саясатка тыгыз аралашып турасыз.
Сен эмнени угасың? Бул сүйлөшүүлөрдүн абалы кандай?
Жакшы, мен Федералдык Кеңеш бул сүйлөшүүлөрдү жылдын аягына чейин жыйынтыктоону каалайт деп айта алам.
Маанилүү: «Bilateral III» термини – ЕС эми булар эки тараптуу макулдашуулар эмес экенин, анткени
алар эми эки тараптуу эмес экенин баса белгилейт.
Эки тараптуу деген биз тең шарттарда макулдашууга ээ болобуз дегенди билдирет, бирок бул учурда бизге Европалык
мыйзамдар киргизилет, демек ал эки тараптуу болбой калат.
Тескерисинче, бул баш ийүү келишими болмок. Федералдык Кеңеш аны түзгүсү келет.
Ошол эле учурда Берндеги ар кандай бөлүмдөрдө болжол менен 100 адам ички саясатта керектүү бардык
мыйзамдык өзгөртүүлөрдү киргизүү үчүн иштеп жатат.
Азыркыга чейин жок дегенде 30 мыйзамды өзгөртүү керек экени айтылууда.
Андан кийин – эгер бул график иштеп чыкса – Федералдык Кеңештин көз карашынан консультациялык билдирүү
кийинки жылы, башкача айтканда 2025-жылы чыгарылат.
Федералдык Кеңештин маалыматына караганда, билдирүү 1000ден ашык барактан турат, бул анын
канчалык чоң экенин элестетүүгө жардам берет.
Андан кийин ал кийинки жылы, балким жылдын экинчи жарымында Парламентке киргизилет, жана мен
2026-жылдын бир учурунда референдум өтөт деп күтөм.
Бул акыркы 30 жылдагы эң маанилүү референдум болот.
Мен бул бардык согуштардын эң чоңү экенин айттым.
Бул Швейцария үчүн чындап эле өмүр менен өлүм маселеси – биз эркин, көз карандысыз жана
түздөн-түз демократиялуу бойдон кала алабызбы.
– жана ошол жагынан караганда, ири добуш берүү, балким, 2026-жылы өтөт.
Бул пункттарды бир аз тереңирээк карап чыгалы.
Сиз бул нерсенин эмнеге таасир этерин кыскача айтып өттүңүз. Ачкыч сөз: «түз демократия».
Сиздин оюңузча, мындай алкактык келишим бул нерсени тобокелге салат беле?
Ошентип, бул жерде дагы бир жолу айтылып кетиши керек, негизги масс-медиа күн сайын кандайдыр бир кепилдик бере турган
беренелер, кандайдыр бир студенттик төлөмдөр жана бул сүйлөшүүлөрдөн чыккан айрым пункттар тууралуу кабарлап жатат.
Бирок чындыгында, чындап эле чоң маселе, тактап айтканда Швейцариянын Европа Биримдиги менен институционалдык
байланыштары, эми муну талкуулоо да токтоп калды.
Брюсселде азыр талкууланып жаткан нерсе чындыгында экинчи пландуу гана.
Бул келишимдеги эң маанилүү маселе, биринчиден, биз автоматтык түрдө – аны динамикалык деп аташат
– ЕСтин мыйзамдарын кабыл алышыбыз керек болот.
Эгер Швейцариянын калкы референдум же плебисцит өткөрүп, анын жыйынтыгын сактабаса, ага жаза салынат.
Бул заманбап немис тилинде компенсациялык чаралар деп аталат.
Андан кийин, эгерде биз макулдаша албасак, Европалык Сотунун Адилет Соту Швейцарияда эмне колдонуларын акыркы
чечим менен аныктайт – документтерде дал ушундай жазылган.
Биз Брюсселдин колониясы болмокпуз. Акырында, бирок эң маанилүүсү, биз ЕСке үзгүлтүксүз негизде акча төлөшүбүз керек болмок.
Бул Швейцария үчүн чындап эле эң чоң көйгөйдү жараткан төрт эң маанилүү пункт.
Азыркыга чейин сүйлөшүүлөр жүрүп жаткан башка бардык пункттар да маанилүү болушу мүмкүн, бирок алар негизги көйгөй эмес.
Сизди угуп жатып, түз демократия алсырап баратканын, коркунуч алдында турганын, суверенитет коркунуч алдында экенин
жана биз чындап эле көз карандысыз эмес экенибизди көрүп турам.
Сиз бул акыны аягында айттыңыз. Мен бул тууралуу бир аз тереңирээк иликтегим келет.
Бул, аталган, базарга кирүү акысы, негизинен бул базарга кирүү билети.
Эмне үчүн ал ушунчалык бир тараптуу? ЕС да Швейцария базарына кире алат.
Швейцария эмнеге мындай акы албайт?
Бул теңсиздик кантип пайда болду? Жана эмнеге ал ушунчалык көрүнүктүү?
Биз эми ар кандай булактардан кайрадан угуп жатабыз, ЕС, көрүнүп тургандай, жыл сайын бир нече жүз миллион каалайт.
Бул кыска убакыттын ичинде бир нече миллиардга тез эле жетет. Бул кантип болот?
ЕСтин көз карашынан – мен 2021-жылдын ноябрь айында биринчи сүйлөшүүлөр үзүлгөндөн көп
узабай делегация менен Брюсселде болчумун.
– Брюсселде Швейцария дайыма чоң «черри пикер» катары көрсөтүлүп, Европа Биримдигинен пайда
көрүп жатканы үчүн биз төлөшүбүз керек деп айтышат.
Эми элестетип көрүңүз: эгерде АКШ Европа Биримдиги менен соода кылса же Кытай Европа Биримдиги менен
соода кылса – эч ким андан акча талап кылбайт эле.
Швейцария менен ЕСтин мамилелери боюнча биз жыл сайын алардан болжол менен 20 миллиардга көп сатып алабыз.
Ошентип, биз Европа Биримдигинин абдан жакшы кардарыбыз, жана чындыгында Европа Биримдиги
бизге акча төлөшү керек, тескерисинче эмес.
Дүйнө акылга сыйбас болуп калды, жана Европа Биримдиги муну Норвегия моделине негизделээрин күтүп жатат.
Жана сиз болжол менен жылына Европа Биримдигине төлөшүбүз керек болгон сумма бир миллиардга чейин жетерин эсептей аласыз.
Бул толугу менен түшүнүксүз, жана мен дагы Федералдык Кеңеш бул маселени башынан эле
сүйлөшүүлөргө эмнеге киргизбегенин түшүнбөйм.
Ошентип, бул пункттар эми Брюсселде талкууланып да жатпайт.
Эмне үчүн? Мамлекеттик өкмөт кандайдыр бир жолдон адашып калдыбы? Бул алар үчүн маанилүү эмеспи?
Алар башка нерселерди ушунчалык жогору баалашабы, «Бул эч кандай маселе эмес, биз миллиард төлөөнү артык көрөбүз, анткени
андан кийин бизге башка көп нерсе кайтып келет» дешет беле?
Бул башка нерсе эмне болмок эле? Федералдык Кеңештин рационалдуулугу, логикасы эмнеде?
Биз бир кадам артка чегинишибиз керек. 2021-жылдын 26-майында Федералдык Кеңеш Брюсселдеги сүйлөшүүлөрдү токтотту.
Ошол учурда президент Пармелин фон дер Лейен айым менен – ал бетинде таштай катуу мимика менен турган – медиа өкүлдөрүнүн
алдына чыгып, ага: «Биз бул келишимге кол кое албайбыз», – деди.
Андан кийин Бернде төмөнкү окуя болду: башка партиялар Федералдык Кеңешке массалык түрдө кийлигишти:
Бул мүмкүн эмес; ал жаңы сүйлөшүүлөрдү баштоого тийиш.
Игнацио Кассис, тышкы иштер катчысы, ошол учурда мындай деди: «Биз эч качан Алкактык келишим 2.0 жасабайбыз.»
Бирок анын азыркы кылганы 2.0 форматындагы алкактык келишимден да жаман.
Анткени ошол учурда бул каражаттар Европа Биримдигине киргизилген эмес.
Андан кийин Швейцария 2021-жылдын сентябрь айында Европа Биримдигине бир миллиард швейцария франкын шартсыз төлөдү.
Берндеги адамдар өзүн күнөөлүү сезишти.
Мен ошондой эле Брюсселге барып, Швейцария атынан кечирим сураган саясатчылар болгонун эсимде сактайм. Болгону эле элестет.
Жана ошол маанай Федералдык Кеңештин Европа Биримдиги менен сүйлөшүүлөргө кайра киришине алып келди.
Тилекке каршы, бул жолу мен Федералдык Кеңеш бул машыгууну өз демилгеси менен токтотот деп ишенбейм.
Ал, балким – дээрлик сөзсүз – бул маселени Парламентке жана акыры шайлоочулардын алдына алып чыгат.
Ал жерде да чоң суроо жаралат: «Бул чечимди кантондордун көпчүлүгү кабыл алышы керекпи же элдин көпчүлүгү ганабы?»
Бул кадимки эле нерсе эмес, кантондордун көпчүлүгүн талап кылуу фактысы эле калктын абдан критикалык экенин элдин
түшүнгөнүн жана бул учурда кантондордун көпчүлүгүнүн чечимин да жокко чыгаргысы келгенин көрсөтүп турат.
Азыр Compass Initiative деген демилге бар, ал чындыгында бир эле максатка жетүүнү көздөйт, тактап айтканда бүтүндөй
демократия – анын ичинде кантондор да – өз пикирин билдире алат. Кантондордун көпчүлүгү деген ушул.
Сиздер да ишкерсиздер – башында айтканыбыздай – жөн гана саясатчылар эмессиздер.
Европада бизнес жагынан алдыга чыгып, соода жүргүзүү үчүн эмне керек?
Жалпысынан атайын келишимдер керекпи же кандай саясий алкак – так алкактык келишимдер эмес – керек?
Эркин соода жетиштүүбү? Же Евробиримдик, Брюссель жана Берн каалаган бул күчтүү институционалдык интеграциянын
ордуна сиз чындыгында кандай концепцияны көздөп жатасыз?
Жакшы, мен баштагым келет, бул да мен үчүн маанилүү: биз ЕС менен согушту каалабайбыз.
Айтор, Европа Биримдиги да жакшы иштебей жатса, мен да ыраазы эмесмин.
Ал жакшы эмес. Европа Биримдиги жакшы экономикалык абалда эмес.
Мен чындап эле башкалардын кайгысына кубанган жокмун, бирок акыры биз Европа Биримдиги менен жакшы мамиледе болууга кызыкдарбыз.
Биз ошондой эле каалаганча көп Европа Биримдиги менен келишимдерди түзө алабыз.
Бирок кабыл алынгыс нерсе – биз, жана бул ошол учурда Федералдык Кеңештин атынан Федералдык Президент
Пармелинге айтууга уруксат берилбеген эң маанилүү билдирүү эле – акыры ЕБге ачык эле айтышыбыз керек:
Биз сиздердин мыйзамдарыңызды кабыл алууну талап кылган эч кандай келишимдерге кире албайбыз жана кирбейбиз.
Ал эми бул экономикалык артыкчылыктар жана айырмачылыктар бизге келечекте өзгөчөлөнүүгө мүмкүндүк берет – биз жогорку эмгек акы
төлөгөн өлкө болсок да – эгерде бизде жагымдуураак шарттар, төмөн салыктар жана Европа
Биримдигиндегиден либералдашкан эмгек мыйзамдары болсо.
Жана бул бардык артыкчылыктар Швейцарияга узак мөөнөттө ийгиликтүү болууга да жардам берет.
Эгер биз булардын баарын өзгөртүүгө туура келсе, анда биз Европанын орточо орто классына кайра түшөбүз.
Андан кийин мыйзамдык айырмачылыктар болбойт.
Бул заманбап тилде «тең шарттар» деп аталат.
Ошентип, баары темирдей так. Баарына бирдей мыйзамдар. Ал бизге керек эмес.
Биз бирдей узундуктагы шампурларды каалабайбыз, биз узун шампурларды каалайбыз.
Андан кийин биз экономикалык жактан ийгиликтүү болууну улантабыз.