Kobanda 2014 kino 2021, Suisse ezalaki na masolo na Lisanga ya Mpoto (UE) mpo na boyokani ya moboko, oyo
eyebani mpe na nkombo ya Boyokani ya Bibongiseli (InstA).
Yango ezali na mokano ya kokómisa makasi lolenge ya kosala makambo kati na bango mibale.
Nsima masolo ya boyokani ekangamaki na sanza ya mitano 2021, masolo na Lisanga ya Mpoto
(UE) ebandaki lisusu na sanza ya misato 2024.
Thomas Kaiser ya Zeitgeschehen im Fokus akomi ete moboko ya lelo ya mibeko-mokonzi – oyo babengi boyokani ya bato nyonso
– ekoki lisusu kobengama boyokani ya cadre te, mpamba te soki ezalaki bongo, bakobwakaka yango na mbala moko.
Na yango, bapesaki yango nkombo ya sika mbala moko "Boyokani ya ngambo na ngambo III".
Kolanda ankɛtɛ moko ya sika, bato mingi basungi lolenge ya kosala makambo na ngambo mibale, yango wana
emonani lokola mwango ya Conseil Fédéral ezali kosimba.
Kasi oyo ezali kaka kokosa bato.
Kolanda Kaiser, likambo ya solo ezali ete Union Européenne ezali na masɛngami moko na Boyokani ya Biso
Nyonso lokola ezalaki na yango na Boyokani ya Cadre.
Esɛngaka ete, soki boyokani ezali te na ndimbola ya boyokani kati na bikolo mibale, Cour
de Justice ya Eropa nde ezwa ekateli ya suka.
Kaiser alobi: "Na maloba ya polele, elingi koloba ete mobeko ya Lisanga ya Mpoto nde esalelami."
Na yango, Suisse esengeli kondima mibeko ya Lisanga ya Mpoto na lolenge ya automatique, oyo babengaka na
maloba ya kitoko 'kondima mibeko na lolenge ya dynamique'.
Kasi likambo oyo ezali na mbongwana te; Suisse ezali na esika ya kosala eloko te.
Ministre ya Makambo ya Bapaya Ignazio Cassis alobaki na bapanzi sango na Bern na mokolo ya 27 sanza ya zomi na moko 2024.
Likita na Vice-Président ya Commission européenne, Maros Sefcovic, ezalaki pene ya kosalema.
Kolanda Cassis, mokano ezali kaka ya kokoma na boyokani ya solo na masolo liboso mobu oyo esila.
Motango ya mosolo ya lisungi ya bosangisi oyo Suisse akofuta na Lisanga ya Mpoto mpo na nzela na yango ya ndambo ya kokota
na zando moko ya Mpoto, bakolobela yango kaka na suka mpenza.
"Tokosolola likambo ya mbongo na suka," elobi Cassis.
Kolanda bolukiluki ya Radio na Télévision ya Suisse (SRF), ekoki kozala ete Suisse ekofuta Lisanga ya Mpoto (UE)
pene ya bamilio 350 ya ba francs suisses mbula na mbula na mikolo ekoya lokola misolo ya bosangisi.
Oyo eleki mosika koleka pene ya milio 130 oyo Suisse ezalaki kofuta mbula na mbula na
bikolo ya babola na este ya Union Européenne.
Na lisolo moko ebimisamaki na zulunalo ya Suisse BLICK na mokolo ya 1 Desembere 2024, moto moko ya kati alobaki boye:
Ata soki likambo nyonso ya mandat ya masolo ekokisami naino te, tokoki koloba ete boyokani esili.
Emonani polele epai ya Bern na Bruxelles ete "tosololaki mingi; oyo etikali esengeli ebongisama na kati ya mboka."
Engebene na BLICK, manaka oyo elandi ebongisamaki:
Na mokolo ya 13 sanza ya zomi na mibale, Conseil Fédéral ekolobela lisusu dosié ya Lisanga ya Mpoto.
Soki apesi ndingisa, ekobeta baflash ebele na mokolo ya mposo liboso ya Noël, le 21 Desɛ́mbɛ:
Sima, Prezidá ya Commission européenne, Ursula von der Leyen, akoya ye moko na Bern mpo na
kosukisa na lolenge ya elembo masolo ya boyokani.
Kolanda lisolo moko oyo SRF ebimisaki na mokolo ya 11 sanza ya zomi na mibale, likanisi
oyo ezali komonana na Bruxelles mpe na Berne.
Kolanda BLICK, likambo yango esili naino te, kasi bilembo ebele ezali komonisa ete boyokani
na Lisanga ya Mpoto ekosila na eleko ya Noele.
Na eleko ya Noël?! – Ntango bato bazali na makanisi na makambo mosusu?! Ekoki kozala ete ezali mpo boyokani
na Lisanga ya Mpoto (UE) eleka kozanga makelele mingi?
Kino sikoyo, ezalaki ntango nyonso na botomboki monene mpo na boyokani ya moboko na Lisanga ya Mpoto. Masolo ya
suka esengelaki etika mpo ete botɛmɛli ezalaki makasi mingi.
Ekozala mbala ya liboso te na lisapo ete bikateli ya ntina mingi bimonisami noki na tango
oyo bato bazali komitungisa na makambo mosusu.
Na mokolo ya 23 Desɛ́mbɛ 1913, mokolo moko liboso ya Bonɔ́kɔ ya Noele, mbongwana ya mobeko mpo na kotia FED endimamaki
na lombangu na Congrès oyo ezalaki na bato moke mpenza.
Na eleko ya "lisapo ya elanga" ya Coupe du Monde ya 2006, Allemagne ezwaki mokano ya komatisa TVA uta na 16 kino na 19
likolo ya nkama, kobanda na mokolo ya 1 sanza ya yambo 2007.
Bandakisa mosusu ekoki kozwama na programme "Bazali kosalela makambo ya minene na nko mpo na kobungisa makanisi?"
Na suka, tala ndenge Conseiller national Suisse Franz Grüter azali kolimbola na interview na chaîne ya televizyo
ya internet ya Suisse oyo ezali indépendante, "HOCH2", ntina nini accord cadre ya sika ezali likama monene.
Ouvaki kaka kolobela boyokani ya cadre oyo Conseil Fédéral alingi kosala na Union Européenne.
Bongo ezali lolenge moko ya boyokani ya monene koleka, oyo babengaka mpe "Bilateral III", kasi ezali te
boyokani ya moto na moto, ezali nde paket mobimba, oyo babengi solution institutionnel.
Mokano ezalaki ete boyokani esololama liboso mobu esila. Lokola moto ya mayele na makambo ya politiki ya bapaya
mpe, na lolenge nyonso, lokola membre ya Conseil National, ozali na kati mpenza ya politiki oyo.
Oyoki nini? Masolo oyo ezali ndenge nini?
Bon, nakoki koloba ete Conseil Fédéral alingi kosilisa masolo oyo liboso mobu esila.
Likambo ya ntina: liloba "Bilateral III" – Lisanga ya Mpoto (UE) emonisi polele ete yango ezali lisusu
boyokani ya mibale te, mpo esili kozala ya mibale.
Boyokani ya mipanzi mibale elingi koloba ete tozali na boyokani na makoki ndenge moko, kasi na likambo oyo, mobeko
ya Eropa bakotiyela biso na makasi, yango elingi koloba ete ekozala lisusu boyokani ya mipanzi mibale te.
Kasi, ekozala nde kontra ya botosi. Bon, Conseil Fédéral alingi kosilisa yango.
Na ntango moko, bato pene na nkama moko bazali kosala na ba departema ekeseni na Bern mpo na kosala mbongwana
nyonso ya mibeko oyo esengeli na politiki ya kati ya mboka.
Balobaka ete ezali na ata mibeko ntuku misato (30) oyo esengeli naino kobongisama.
Mpe bongo – soki manaka oyo ekendi malamu – na ndenge Conseil Fédéral emoni, sango ya botuni
makanisi ekobima na mobu ekoya, elingi koloba na 2025.
Kolanda Conseil Fédéral, message yango ezali na nkasa koleka nkoto moko, kaka mpo opesa yo likanisi ya bonene na yango.
Mpe na nsima, ekoya liboso ya Parlement na mobu ekoya, mbala mosusu na eteni ya mibale ya mobu, mpe nazali
kokanisa ete na eleko moko na 2026, referendum ekozala.
Oyo ekozala referendum ya ntina koleka na mibu 30 oyo eleki.
Nalobaki ete oyo ezali mama ya bitumba nyonso.
Bongo, likambo oyo ezali mpenza ya bomoi to liwa mpo na Suisse – soki tokoki kokoba kozala na
bonsomi, na lipanda, mpe na demokrasi ya mbala moko.
– mpe na kotalela yango, maponami ya monene ekoki kosalema na 2026.
Tólobela mwa mingi lisusu makambo oyo.
Olobelaki na mokuse nini ekokɔtɔ na likambo oyo. Liloba-fungola: "démocratie directe".
Mpo na nini okanisi ete boyokani ya lolenge wana ekoki kotia likambo oyo na likama?
Bongo, esengeli koloba lisusu awa ete, ba media ya minene bazali koyebisa mokolo na mokolo makambo lokola ba
clauses ya libateli, mpe mbongo ya bana-kelasi, mpe makambo mosusu oyo ezali kobima na masolo wana.
Kasi na bosolo, likambo ya monene mpenza, elingi koloba boyokani ya Suisse na ba institutions ya
Union Européenne, bazali lisusu kutu te kolobela yango.
Likambo oyo bazali naino kosolola na Bruxelles ezali solo likambo ya pembeni.
Mpe likambo ya motuya koleka na boyokani oyo ezali, ya liboso, ete esengeli biso tondima mibeko ya Lisanga ya
Mpoto ndenge ezali, na lolenge oyo ebongwanaka yango moko.
Soki bato ya Suisse basali referendum to plebiscite mpe batosi te resultat na yango, bakozwa etumbu.
Oyo ebengami bamesures compensatoires na Allemand ya mikolo oyo.
Na nsima, soki tolongi koyokana te, Cour de Justice européenne nde ezali na liloba ya suka na likambo etali nini
ekosalelama awa na Suisse – yango nde ekomami na mikanda.
Tokokoma colonie ya Bruxelles. Mpe na suka, kasi ya ntina mingi, esengelaki tofuta mbongo na Union Européenne mbala na mbala.
Oyo ezali makambo minei ya ntina mingi oyo mpenza ezali kotia mokakatano monene koleka mpo na Suisse.
Mpe makambo mosusu nyonso oyo bazali naino kosolola ekoki mpe kozala na ntina, kasi ezali te mokakatano monene.
Soki nayoki yo, namoni ete démocratie directe ezali kolemba, ete ezali na likama, ete souveraineté ezali
na likama, ete tozali lisusu na bonsomi ya solo te.
Olobelaki mbongo oyo na suka. Nalingi tósolola yango mwa moke lisusu.
Oyo babengi mbongo ya kokɔta na zando, na mokuse, ezali lokola tiké ya kokɔta na zando oyo.
Mpo na nini ezali kaka na ngambo moko? Lisanga ya Mpoto mpe ezali na nzela ya kokɔta na zando ya Suisse.
Mpo na nini Suisse efutisaka mbongo ya boye te?
Bokeseni oyo ebandaki ndenge nini? Mpe mpo na nini emonani polele boye?
Toyoki lisusu uta na banzela ebele ete emonani lokola Lisanga ya Mpoto (UE) elingi
bamilio nkama na nkama ya badollar mbula na mbula.
Yango ekómaka mbangu ba milliards ebele na ntango mokuse. Ndenge nini yango esalemaka?
Na ndenge Union Européenne ezali komona – nazalaki na Bruxelles na delegation moko mwa moke sima ya
masolo ya liboso ekweaki na sanza ya zomi na moko 2021.
– Na Bruxelles, Suisse emonanaka ntango nyonso lokola "moponi" monene mpe lokola azali kozwa matomba na
Lisanga ya Mpoto, yango wana esengeli biso tófuta.
Sikawa, kanisá soki Amerika esalaki mombongo na Lisanga ya Mpoto, to Chine esalaki mombongo na Lisanga ya Mpoto –
moto moko te akokaki kokanisa kosɛnga mbongo mpo na yango.
Mpe na oyo etali boyokani kati na Suisse na Union Européenne, biso tozali kaka kosomba biloko ya motuya ya soki
bamiliare ntuku mibale koleka mbula na mbula, kasi bango te.
Bongo, biso tozali bakiliya ya malamu mingi ya Lisanga ya Mpoto, mpe ya solo, Lisanga ya Mpoto nde
esengeli kofuta biso mbongo, kasi te biso kofuta bango.
Bongo mokili ezali ligboma, mpe Lisanga ya Mpoto elingi ete oyo esalema na kolanda ndakisa ya Norvège.
Mpe okoki kokanisa ete ekoki kokoma kino na miliard moko ya badollar na mbula, oyo tosengeli kofuta na Lisanga ya Mpoto.
Yango wana, ezali mpenza likambo ya kokamwa, mpe nazali mpe kososola te mpo na nini Conseil Fédéral
etie likambo oyo te na masolo banda na ebandeli.
Bongo, makambo oyo bazali lisusu kolobela yango te na Bruxelles.
Ndenge nini boye? Boye guvɛnɛmá ya etuka abungi nzela? Likambo oyo ezali na ntina te mpo na bango?
Bazali kopesa motuya makambo mosusu koleka boye ete balobaka, "Yango ezali likambo te, tolingi kofuta miliáre
mpo ete tozwa biloko mosusu ebele na esika na yango?"
Eloko mosusu oyo ekozala nini? Logique ya Conseil Fédéral ezali nini?
Esengeli tózonga nsima mwa moke. Na mokolo ya 26 sanza ya mitano 2021, Conseil Fédéral etikisaki masolo na Bruxelles.
Na ntango wana, Prezida Parmelin abimaki liboso ya bapanzi sango elongo na Mama von der Leyen – oyo atɛlɛmaki
wana na elongi ya libanga – mpe alobaki na ye: "Tokoki te kotia maboko na boyokani oyo."
Mpe na sima, likambo oyo elandaki esalemaki na Bern: ba partis mosusu bakotaki – na makasi mingi – epai ya Conseil Fédéral:
Yango ekoki kosalema te; asengeli kobanda masolo ya sika.
Ignazio Cassis, Ministre ya Makambo ya Bapaya, alobaki na tango wana: "Tokosinya ata mokolo moko te Boyokani ya Nzela 2.0."
Kasi oyo asali sikoyo ezali mabe koleka accord-cadre 2.0.
Mpo na ntango wana, mbongo oyo ezalaki na kati ya Lisanga ya Mpoto te.
Mpe na sanza ya libwa ya mobu 2021, Suisse efutaki Union Européenne franc Suisse miliár moko kozanga kotya likambo.
Bato na Berni bamiyokaki na ngambo.
Nakanisi mpe ete ezalaki na bato ya politiki oyo bakendeki na Bruxelles mpe basengaki
bolimbisi na kombo ya Suisse. Kanisá kaka yango.
Mpe ezalaki na molimo wana nde Conseil Fédéral ekozongaki na masolo na Lisanga ya Mpoto.
Mbala oyo, na mawa, nakanisi ete Conseil Fédéral ekokanga mosala oyo te ye moko.
Ekoki kozala – ata solo mpenza – akomema likambo oyo liboso ya Parlement mpe na suka liboso ya baponi.
Kuna mpe, motuna monene etelemi: "Esengeli likambo oyo ezwama na botiyi likolo ya ebele ya ba
cantons to kaka na botiyi likolo ya ebele ya bato?"
Kaka likambo ete oyo ezali likambo ya kokamwa, mpe esengeli ete cantons mingi koleka ndambo endima, emonisi polele ete bato
bayebi ete likambo oyo ezali ya ntina mingi – mpe balingi kutu koleka botiyi ya cantons mingi koleka ndambo na likambo oyo.
Sikawa ezali na Compass Initiative, oyo mpenza elingi kokokisa likambo moko, elingi koloba ete demokrasi mobimba –
bakisa mpe ba cantons – ezala na likoki ya kopesa likanisi. Yango nde elakisi 'majorité ya ba cantons'.
Bino mpe bozali bato ya mombongo – lokola tolobaki na ebandeli – kasi bato ya politiki mpamba te.
Esɛngaka nini mpo na kokende liboso na Eropa na makambo ya mombongo?
Esengeli mpenza boyokani ya ntina mingi, to lolenge nini ya cadre ya politiki – kasi te mpenza boyokani
ya cadre – kasi cadre ya lolenge nini nde esengeli?
Mombongo ya bonsomi ekoki? To likanisi nini mpenza ozali na yango lokola nzela mosusu na esika ya bomoko ya makasi ya bibongiseli
oyo Lisanga ya Mpoto (UE), Bruxelles mpe Bern balingi?
Bon, nalingi kobanda na koloba ete likambo oyo ezali mpe na ntina mingi mpo na ngai: tolingi bitumba na Lisanga ya Mpoto te.
Lisusu, nasepelaka te soki Union Européenne mpe ezali kosala malamu te.
Azali malamu te. Lisanga ya Mpoto ezali na esika ya malamu ya nkita te.
Yango wana, nazwi esengo ata moke te na likambo oyo, kasi na suka ya manso, tolingi
kozala na boyokani ya malamu na Lisanga ya Mpoto.
Tokoki mpe kosala boyokani ebele na Lisanga ya Mpoto (UE) ndenge tolingi.
Kasi oyo endimami te ezali ete biso – mpe oyo nde sango ya ntina koleka oyo Prezida Fédéral Parmelin apesaki na
nkombo ya Conseil Fédéral na tango wana – tosengeli na suka koloba polele na Lisanga ya Mpoto:
Tokoki te mpe tokondima te boyokani nyonso oyo esengi ete tondima mibeko na bino.
Mpe oyo nde matomba mpe bokeseni ya nkita oyo ekopesa biso makasi ya komitiya liboso na mikolo mizali koya – atako tozali mboka ya
lifuta ya likolo – soki tozali na mibeko-misala oyo ebendaka bato mingi, soki tozali na mpako ya moke, soki tozali na mibeko ya
mosala oyo epesaka bonsomi mingi koleka oyo ya Lisanga ya Mpoto.
Mpe matomba oyo nyonso esalisaka mpe Suisse ete elongaka na mikolo ezali koya.
Mpe soki esengeli na biso tóbongola yango nyonso, bongo tokozonga na katikati ya bato ya mosolo ya katikati ya Eropa.
Na nsima, bokeseni ya mibeko ekozala lisusu te.
Na maloba ya lelo, babengaka yango "esika ya makasi mpo na moto nyonso".
Bongo, biloko nyonso bizali na molɔngɔ na nse ya ebɛti ya ebende. Moto nyonso azali na mibeko moko. Mpe biso tolingi yango te.
Tolingi ba broche ya molayi ndenge moko te, tolingi ba broche ya milayi.
Bongo tokokoba kozala na elonga na makambo ya nkita.