2014 yildan 2021 yilgacha Shveytsariya Yevropa Ittifoqi bilan institutsional kelishuv (InstA) deb ham
ataladigan ramka kelishuvi bo'yicha muzokaralar olib bordi.
Bu ikki tomonlama yondashuvni mustahkamlash maqsadida.
2021 yil may oyida muzokaralar to'xtagach, Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralar 2024 yil mart oyida qayta boshlandi.
Zeitgeschehen im Fokus'dan Tomas Kayzer yozadi: joriy konstitutsiyaviy asos – shunday deyiladigan
umumiy tushuncha – endi ramka kelishuvi deb atalishi mumkin emas, aks holda u darhol rad etilardi.
Shunday qilib, u darhol "Ikki tomonlama kelishuvlar III" deb qayta nomlandi.
Yaqinda o'tkazilgan so'rovnoma natijalariga ko'ra, aholining aksariyati ikki tomonlama yondashuvni
qo'llab-quvvatlaydi, shuning uchun Federal Kengashning rejasi samara berayotgandek ko'rinadi.
Ammo bu aholining ko'ziga qum sepishdek.
Kaiserga ko'ra, haqiqat shundaki, Yevropa Ittifoqi Umumiy Tushunishda ham, ramka kelishuvida ham bir xil talablarga ega.
Bu ikki tomonlama kelishuvlarni talqin qilish bo'yicha kelishmovchiliklar yuzaga kelganda, Yevropa Adliya Sudi oxirgi
instansiya sudi sifatida qaror qabul qilishini talab qiladi.
Kaiser shunday deydi: "Oddiy til bilan aytganda, bu Yevropa Ittifoqi qonunchiligi qo'llanilishini anglatadi."
Shveytsariya shuning uchun Yevropa Ittifoqi qonunlarini avtomatik ravishda qabul qilishi kerak, bu eufemistik
tarzda "qonunchilikni dinamik qabul qilish" deb ataladi.
Ammo bunda hech qanday dinamika yo'q; Shveytsariyada manevr qilish uchun joy yo'q.
Tashqi ishlar vaziri Ignazio Kassis 2024-yil 27-noyabrda Bern shahrida ommaviy axborot vositalari bilan suhbatlashdi.
Yevropa Komissiyasi vitse-prezidenti Maros Sefcovic bilan uchrashuv yaqinlashib qolgan edi.
Kassisga ko'ra, maqsad shu yil oxirigacha muzokaralarni mazmunli yakuniga yetkazishdan iborat.
Shveytsariyaning Yevropa yagona bozoriga qisman kirish huquqi evaziga Yevropa Ittifoqiga to'laydigan
kohetsiya hissasining miqdori faqat oxirida muhokama qilinadi.
"Pul haqida oxirida gaplashamiz," dedi Kassis.
Shveytsariya Radiosi va Televideniyesi (SRF) tadqiqotiga ko'ra, Shveytsariya kelajakda Yevropa Ittifoqiga
kohezyon mablag'lari bo'yicha yiliga taxminan 350 million shveysariya frankini to'lash ehtimoli mavjud.
Bu, Yevropa Ittifoqining sharqidagi kam rivojlangan mamlakatlar uchun Shveytsariya hozirgacha yiliga
taxminan 130 million to'lab kelganidan ancha yuqori.
2024-yil 1-dekabrda Shveytsariyalik tabloid gazetasi BLICKda chop etilgan maqolada ichki manba shunday degani keltirilgan:
Garchi muzokara vakolatidagi har bir band bajarilmagan bo'lsa ham, deyish mumkinki: biz kelishuvga erishdik.
Bern va Bryussel uchun aniqki, "biz yetarlicha muzokara qildik; qolgan masalalarni ichki tarzda hal qilishimiz kerak."
BLICKga ko'ra, quyidagi jadval rejalashtirilgan edi:
13 dekabr kuni Federal Kengash Yevropa Ittifoqi dosyesini yana bir bor muhokama qiladi.
Agar u yashil chiroqni yoqsa, Rojdestvo oldidan, 21 dekabr, shanba kuni kameralarning yorug'lik chaqnashlari bo'ronidek bo'ladi:
Keyin Yevropa Komissiyasi prezidenti Ursula fon der Lyayen muzokaralarning ramziy
yakunini muhrlash uchun shaxsan Bernga keladi.
SRF tomonidan 11 dekabrda e'lon qilingan maqolaga ko'ra, bu fikr ham Bryussel, ham Bern shaharlarida ifoda etilmoqda.
BLICKga ko'ra, hali hech narsa aniq emas, lekin Yevropa Ittifoqi bilan kelishuv Rojdestvo
bayramlari davrida yakunlanishiga ko'plab ishoralar bor.
Rojdestvo davrida?! – Xalq boshqa masalalar bilan band bo'lgan paytda?! Bu Yevropa Ittifoqi bilan kelishuvni
katta shov-shuvsiz amalga oshirish uchun bo'layotgandir?
Hozirgacha Yevropa Ittifoqi bilan tuziladigan ramka kelishuviga qarshi doimo katta norozilik bo'lib kelgan. Oxirgi muzokaralar
qarshilik juda kuchli bo'lgani uchun to'xtatishga to'g'ri keldi.
Muhim qarorlar jamoatchilik boshqa masalalar bilan band bo'lgan paytlarda qabul qilinishi tarixda birinchi marta emas.
1913-yil 23-dekabrda, Rojdestvo kechasidan bir kun oldin, Federal zaxira tizimini (FED) tashkil etish to'g'risidagi tuzatish
juda kamchilikka uchragan Kongress tomonidan tezda ma'qullandi.
2006 yilgi Jahon chempionatining "yozgi ertagi" davomida Germaniya 2007 yil 1 yanvardan boshlab qo'shilgan
qiymat solig'ini 16 foizdan 19 foizga oshirishga qaror qildi.
Qo'shimcha misollarni "Asosiy voqealar ataylab chalg'itish taktikasiga aylantirilayaptimi?" dasturida topish mumkin.
Nihoyat, mustaqil Shveytsariya internet-televideniye kanali "HOCH2" bilan intervyuda yangi ramka kelishuvi nega
juda xavfli ekanligini Shveytsariya Milliy Kengashi a'zosi Franz Grüter qanday tushuntirayotganini tomosha qiling.
Siz hozirgina Federal Kengashning Yevropa Ittifoqi bilan tuzmoqchi bo'lgan ramka kelishuvi haqida qisqacha tilga oldingiz.
Demak, bu bir turdagi super-kelishuv bo'lib, "Bilateral III" nomi bilan ham tanilgan, lekin bu alohida kelishuvlar emas, balki
butun bir paket, shunday deyiladigan institutsional yechim.
Maqsad kelishuvni yil oxirigacha muzokara qilib yakunlash edi. Tashqi siyosat bo'yicha ekspert va, har holda, Milliy Kengash
a'zosi sifatida siz bu siyosatda yaqindan ishtirok etasiz.
Nima eshityapsiz? Bu muzokaralar qanday holatda?
Xo'sh, men ayta olamanki, Federal Kengash bu muzokaralarni yil oxirigacha yakunlamoqchi.
Muhim: "Bilateral III" atamasi – Yevropa Ittifoqi ularning endi ikki tomonlama kelishuvlar emasligini,
chunki ular endi ikki tomonlama emasligini ta'kidlaydi.
Ikki tomonlama bo'lishi biz teng shartlarda kelishuvga ega bo'lishimizni anglatadi, lekin bu holda bizga Yevropa qonunchiligi
majburiy bo'ladi, ya'ni bu endi ikki tomonlama bo'lmaydi.
Aksincha, bu bo'ysunish shartnomasi bo'lardi. Xo'sh, Federal Kengash uni tuzishni xohlaydi.
Shu bilan birga, Bernning turli bo'limlarida taxminan 100 kishi ichki siyosat bo'yicha barcha zarur
qonunchilik o'zgarishlarini amalga oshirish ustida ishlamoqda.
Kamida 30 ta qonunni hanuzgacha o'zgartirish kerakligi haqida gap ketmoqda.
Va agar bu jadval amalga oshsa – Federal Kengash nuqtai nazaridan, kelasi yili, ya'ni
2025 yilda maslahatlashuv xabari e'lon qilinadi.
Federal Kengashga ko'ra, xabar 1 000 betdan ortiq, bu uning qanchalik ulkan ekanligini tasavvur qilishingiz uchun.
Va keyin u kelasi yili, ehtimol yilning ikkinchi yarmida, Parlamentga taqdim etiladi, va men
2026-yilda biror paytda referendum bo'lishini kutaman.
Bu so'nggi 30 yil ichidagi eng muhim referendum bo'ladi.
Men aytdimki, bu barcha janglarning onasidir.
Shunday qilib, bu Shveytsariya uchun haqiqatan ham hayot va o'lim masalasi – biz erkin, mustaqil va
to'g'ridan-to'g'ri demokratik bo'lib qolishimiz mumkinmi.
– va shu nuqtai nazardan, katta ovoz berish ehtimol 2026 yilda bo'lib o'tadi.
Keling, bu nuqtalarni biroz ko'proq ko'rib chiqaylik.
Siz qisqacha bu nimaga ta'sir qilishini tilga oldingiz. Kalit so'z: "to'g'ridan-to'g'ri demokratiya".
Siz nima uchun bunday keng qamrovli ramka kelishuvi bilan bu xavf ostida bo'lishini o'ylaysiz?
Shunday qilib, yana bir bor aytish kerakki, ommaviy axborot vositalari har kuni qandaydir himoya bandlari,
qandaydir talaba to'lovlari va bu muzokaralardan kelib chiqqan qandaydir nuqtalar haqida xabar bermoqda.
Ammo aslida haqiqatan ham katta muammo, ya'ni Shveytsariyaning Yevropa Ittifoqi bilan
institutsional aloqalari, endi hatto muhokama ham qilinmayapti.
Brussel­da hanuz muhokama qilinayotgan narsa aslida ikkinchi darajali masala.
Va ushbu kelishuvdagi eng muhim masala, birinchidan, biz Yevropa Ittifoqi qonunlarini avtomatik ravishda – bu
dinamik deb ataladi – qabul qilishimizga to'g'ri keladi.
Agar Shveytsariya aholisi referendum yoki plebistsit o'tkazib, uning natijasiga rioya qilmasa, u jazolanadi.
Bunga zamonaviy nemis tilida kompensatsion chora-tadbirlar deyiladi.
Keyin, agar biz kelisha olmasak, Yevropa Adliya Sudi Shveytsariyada nima qo'llanilishiga oid yakuniy
qarorni chiqaradi – hujjatlarda aynan shunday yozilgan.
Biz Bryussel koloniyasi bo'lardik. Va nihoyat, lekin kam emas, biz doimiy ravishda Yevropa
Ittifoqiga pul to'lashimizga to'g'ri kelardi.
Bu haqiqatan ham Shveytsariya uchun eng katta muammoni tug'diradigan to'rtta eng muhim nuqtadir.
Va hanuz muzokara qilinayotgan boshqa barcha nuqtalar ham muhim bo'lishi mumkin, lekin ular asosiy muammo emas.
Sizni tinglab, men bevosita demokratiya zaiflashayotganini, tahdid ostida ekanligini, suverenitet tahdid ostida ekanligini
va biz endi chinakam mustaqil emasligimizni ko'ryapman.
Siz bu to'lovni oxirida tilga oldingiz. Men buni biroz batafsil o'rganmoqchiman.
Bu shunday deyiladigan bozorga kirish to'lovi bo'lib, asosan ushbu bozorga kirish chiptasidir.
Nega bu shunchalik bir tomonlama? Yevropa Ittifoqi ham Shveytsariya bozoriga kirish huquqiga ega.
Nega Shveytsariya bunday to'lovni olmaydi?
Bu nomutanosiblik qanday paydo bo'ldi? Va nega u shunchalik yaqqol namoyon bo'lmoqda?
Biz hozir turli manbalardan yana eshitdikki, ko'rinishidan Yevropa Ittifoqi har yili bir necha yuz millionni xohlayapti.
Bu qisqa vaqt ichida bir necha milliardga tezda yetadi. Bu qanday sodir bo'ladi?
Yevropa Ittifoqi nuqtai nazaridan – men 2021 yil noyabr oyida birinchi muzokaralar
buzilgach, delegatsiya bilan birga Bryusselda edim.
Brussel­da Shveytsariya har doim katta "cherry picker" (faqat o'zi xohlaganini tanlovchi) sifatida
tasvirlangan va Yevropa Ittifoqidan foyda ko'rayotgani uchun biz to'lashga majbur bo'lamiz.
Endi tasavvur qiling, agar AQSh Yevropa Ittifoqi bilan savdo qilsa yoki Xitoy Yevropa Ittifoqi bilan savdo qilsa
– hech kim buning uchun pul talab qilishni o'ylamas edi.
Shveytsariya–Yevropa Ittifoqi munosabatlari nuqtai nazaridan biz har yili ularga qaraganda
taxminan 20 milliardga ko'proq xarid qilamiz.
Shunday qilib, biz Yevropa Ittifoqining juda yaxshi mijozimiz va aslida Yevropa Ittifoqi bizga pul to'lashi kerak, aksincha emas.
Dunyo aqldan ozgan, va Yevropa Ittifoqi buning Norvegiya modeliga asoslanishini kutmoqda.
Va siz taxminan hisoblashingiz mumkin, biz Yevropa Ittifoqiga yiliga taxminan bir milliardgacha to'lashimizga to'g'ri keladi.
Bu mutlaqo tushunarsiz, va men shuningdek, nega Federal Kengash buni boshidan muzokaralarga kiritmaganini ham tushunmayapman.
Demak, bu nuqtalar endi Bryussel­da muhokama qilinmayapti.
Qanday bo'ldi? Davlat hukumati qandaydir yo'ldan ozib qoldimi? Bu ular uchun muhim emasmi?
Ular boshqa narsalarni shunchalik qadrlaydilarki, "Bu muammo emas, biz milliard to'lashni afzal ko'ramiz,
chunki shunda bizga juda ko'p narsa qaytadi", deyishadimi?
Bu boshqa narsa nima bo'lardi? Federal Kengashning mantiqiyligi, logikasi nima?
Biz bir qadam orqaga chekinishimiz kerak. 2021-yil 26-may kuni Federal Kengash Bryussel'dagi muzokaralarni to'xtatdi.
O'sha paytda Prezident Parmelin von der Leyen xonim bilan – u yuzida toshday ifoda bilan turgan edi –
ommaviy axborot vositalari oldida paydo bo'ldi va unga: "Biz bu kelishuvni imzolay olmaymiz", dedi.
Va keyin Bernda quyidagilar sodir bo'ldi: boshqa partiyalar – keng ko'lamda – Federal Kengashga aralashdilar:
Bu mumkin emas; u yangi muzokaralarni boshlashi kerak.
Tashqi ishlar kotibi Ignazio Cassis o'sha paytda shunday dedi: "Biz hech qachon Framework Agreement 2.0 ni tuzmaymiz."
Ammo u hozir qilgan ish 2.0 formatidagi ramka kelishuvidan ham yomondir.
Chunki o'sha paytda bu mablag'lar Yevropa Ittifoqiga kiritilmagan edi.
Va Shveytsariya 2021 yil sentyabr oyida Yevropa Ittifoqiga shartsiz ravishda bir milliard shveysariya frankini to'ladi.
Bern aholisi o'zini aybdor his qildi.
Men shuningdek, Bryusselga borib, Shveytsariya nomidan uzr so'ragan siyosatchilar ham
bo'lganini eslayman. Faqat buni tasavvur qiling.
Va aynan shu kayfiyat Federal Kengashni Yevropa Ittifoqi bilan muzokaralarni qayta boshlashga olib keldi.
Afsuski, bu safar men Federal Kengashning bu mashg'ulotni o'z tashabbusi bilan to'xtatishiga ishonmayman.
U ehtimol – deyarli aniq – buni parlamentga va oxir-oqibat saylovchilar oldiga olib chiqadi.
U yerda ham katta savol tug'iladi: "Bu ish shtatlarning ko'pchiligi bilanmi yoki faqat
aholining ko'pchiligi bilanmi amalga oshirilishi kerak?"
Faqat shu holat – bu oddiy masala emasligi, kantonlarning ko'pchiligi talab etilishi – odamlar aholi juda tanqidiy
ekanini anglashini va hatto bu holda kantonlarning ko'pchiligi qarorini bekor qilishni ham xohlashlarini ko'rsatadi.
Endi Compass tashabbusi mavjud bo'lib, u aslida bir xil narsaga erishmoqchi, ya'ni butun demokratiya – kantonlar
ham – o'z fikrini bildirishi mumkin bo'lsin. Mana shu kantonlar ko'pchiligi bilan nazarda tutiladi.
Siz ham tadbirkorlarsiz – boshida aytganimizdek – faqat siyosatchilar emassiz.
Yevropada biznes nuqtai nazaridan savdo qilish va oldinga chiqish uchun nima kerak?
Umuman olganda maxsus kelishuvlar kerakmi yoki qanday siyosiy ramka – aniq ramka kelishuvlari emas – qanday ramka zarur?
Erkin savdo yetarlimi? Yoki Yevropa Ittifoqi, Bryussel va Bern istayotgan bu kuchli institutsional integratsiyaga
muqobil sifatida aslida qaysi tushunchani nazarda tutyapsiz?
Xo'sh, men boshida aytmoqchimanki, bu menga ham muhim: biz Yevropa Ittifoqi bilan urushni xohlamaymiz.
Aytgancha, Yevropa Ittifoqi ham yaxshi ishlamayotganida men ham xursand bo'lmayman.
U yaxshi emas. Yevropa Ittifoqi iqtisodiy jihatdan yaxshi holatda emas.
Shunday qilib, men bundan hech qanday zavq olmayman, lekin oxir-oqibat biz Yevropa
Ittifoqi bilan yaxshi munosabatlarni istaymiz.
Biz shuningdek, istaganimizcha ko'p kelishuvlarni Yevropa Ittifoqi bilan tuzishimiz mumkin.
Ammo qabul qilib bo'lmaydigan narsa shundaki, biz – va bu o'sha paytda Federal Prezident Parmelin nomidan Federal Kengash
vakili sifatida aytishga ruxsat berilmagan eng muhim xabar edi – nihoyat Yevropa Ittifoqiga ochiqchasiga gapirishimiz kerak:
Biz sizning qonunlaringizni qabul qilishimizni talab qiladigan hech qanday kelishuvga kira olmaymiz va kirmaymiz.
Va bu iqtisodiy afzalliklar va farqlar kelajakda bizni ajralib turishimizga imkon beradi – garchi biz yuqori maoshli mamlakat
bo'lsak ham – agar bizda jozibaliroq shart-sharoitlar bo'lsa, agar soliqlarimiz pastroq bo'lsa, agar mehnat
qonunlarimiz Yevropa Ittifoqidagilardan erkinroq bo'lsa.
Va bu barcha afzalliklar Shveytsariyaga uzoq muddatda muvaffaqiyat qozonishga ham yordam beradi.
Agar bularning barchasini o'zgartirishga to'g'ri kelsa, unda biz Yevropaning o'rtacha o'rta sinfiga qaytib ketamiz.
Shundan keyin hech qanday huquqiy farqlar qolmaydi.
Buni zamonaviy tilda "teng sharoit" deb atashadi.
Demak, hamma narsa temir bilan tartibga solingan. Hamma uchun qonunlar bir xil. Va biz bunga rozi emasmiz.
Biz teng uzunlikdagi shishlarni xohlamaymiz, biz uzunroq shishlarni xohlaymiz.
Keyin biz iqtisodiy jihatdan muvaffaqiyatli bo'lishni davom ettiramiz.