Ýene bir gezek ORF-iň dokumental filmindäki ýeterlik däl habar berişe üns çekmegiň zerurlygy bar.
2024-nji ýylda Wena şäherinde geçirilen Howa we Energiýa boýunça Halkara Konferensiýasynda gatnaşyjylar
manipulatiw howa žurnalistikasy barada öwrenip, ORF-iň hem ony halaýandygyny bildiler.
Bu konferensiýanyň mynasybeti bilen,
Kla.TV şu gün atom we şöhle fizigasy boýunça hünärmen telekeçi Dr Bernhard Strehl tarapyndan
berlen düşünjeli mahabatyň parçalaryny hödürleýär.
Ol klimat baradaky 50-den gowrak berk esaslanýan mahabatlary bilen Awstriýanyň klimat barlagçylarynyň gyzyl matasyna öwrüldi.
Koronawirus krizisi döwründe Strehl we birnäçe dostlary IMMUN assosiasiýasyny esaslandyrdylar,
onuň iki ugurly maksady bar – lukmançylyk we hukuk.
Administratiw kazyýet derejesinde geçirilen köp sanly hukuk çäreleri arkaly Strehl Awstriýada administratiw kazyýetde birini
wekillemek üçin advokat bolmagyň zerur däldigini öwrenipdi.
Öz beýanlaryna görä, ol eýýäm köp adamy mugt wekillik edip, şu wagta çenli 20-den gowrak işde tejribe toplady.
Strehl özüniň düşnükli ýüze çykarmalary bilen tanalýar.
Şonuň üçin Awstriadaky ähli metbugat ony "nazi" we "sag ekstremist" diýen şygarlary bilen dymdyrmaga synanyşýar.
Esasy media serişdelerinde klimat propagandasy nähili işleýär?
Dr. Strehl-iň gysgaldylan görnüşde "Awstriyada klimat propagandasy. Biz oňa garşy durýarys"
atly örän maglumat beriji lekciýasyny tomaşa ediň.
(Bernhard Strehl:) ... 'global ýylylyk' termini hakykatdanam diňe koronawirus krizisi gutarandan soň ulanylyşyna başlady.
Birden, azyndan şu ýerde, Awstriyada, 'global ýylylyk' termini ulanylyşa girizildi.
Öňler oňa hemişe global ýylylyk ýokarlanmasy diýilýärdi.
Ol 1980-nji ýyllardan bäri şeýle bolup gelýärdi.
Soňra ol birden biraz gowşady.
Birden hemmeler howa üýtgemesi barada gürleýärdi.
Menimçe, Climategate munuň içinde belli bir rol oýnady. Sebäbi hatda köpçülikleýin habar serişdeleri hem bu
klimat ylymynda bir zatlaryň doly dogry däldigini duýup galdy.
Indi soňky döwürde bu ýagdaý örän agyrlaşdy. Indi global ýylylyk ýokarlanmagy we howa dözülmejek ýagdaýy bar.
we BMG-niň Baş sekretary Guterres meseläniň düýbüne degdi – "global bişirme".
Men onuň jümlesini şu ýerde getirýärin:
Global ýylylygyň döwri tamamlandy. Global bişiriliş döwri başlandy.
Mende asly bar.
Men häzir size onuň şol wagt hakykatdan näme diýendigini görkezjek:
Global ýylylygyň döwri gutardy.
Global gyzmagyň döwri geldi.
Howa dem alyp bolmaýar.
Issylyk çydap bolmajak.
Fossil ýangyçlardan alynýan girdejiniň derejesi we klimatyň çäre görülmezligi kabul ederliksizdir.
(…) Emma ol şol ýerde käbir zatlary aýtdy.
Howa dem alyp bolmaýar. Gyzgynlyk çydap bolmaýar.
Emma meni iň köp geň galdyran zat, onuň munuňy geçen ýylyň (2023) iýul aýynda BMG-niň Ähli umumy mejlisiniň öňünde aýtmagy boldy.
Şeýle hem köp sanly metbugat wekilleri bardy, we bu ýagdaý ýönekeýçe kabul edildi.
Heç kim hiç zat aýtmady.
Indi men Will Happeriň sözlerini getirjek: "Ol näme çekipdi?"
Indi geçeliň.
Başga bir gaty täze däl termin klimat krizisi.
Indi hemmesi diňe krizis.
Men hem ähli awstriyalyk metbugat serişdelerinde klimat krizisini inkär edijidirin.
Indi kimdir biri "bir minut garaş, bu biraz başgaça bolup biler" diýse, oňa derrew inkärçi,
klimat krizisini inkär ediji diýlip at berilýär.
Biz onuň näme üçin ulanylýandygyny takyk bilýäris.
Elbetde, bu ulanylýar, sebäbi Holokost inkärçileri bar we bizi hem şol bir kategoriýa goýýarlar.
German dilli dünýäde örän aldamçy bir zat bar.
Bu şonuň ýaly atlandyrylýan Iklim Žurnalistikasy Toru.
Şol ýerde birnäçe ýüz jurnalist we media hünärmeni işleýär.
Ol haýsy sözleriň ulanylmalydygyny kesgitleýär.
Adamlar indi "klimanyň üýtgemegi" diýen termini ulanmaýarlar; ol gaty ýumşak eşidilýär.
Iklim krizisi termini ulanylmalydyr.
Bu esasan rugsat berlen sözlemlerden düzülen sözlük bolup, habaryň mümkin boldugyça täsirli ýetirilmegini üpjün edýär.
Men muny aýdýaryn, sebäbi ORF-den hem redaktorlar bar.
We biz soňra munuň näme üçin degişli bolandygyny düşündireris. (...)
We elbetde, sosial media bar, ol ýerde ýaşlar aýratyn hem ekranyna degişip galýarlar we
ähli maglumatlaryny sosial mediýadan alýarlar.
Awstriyada hem alternatiw media bar.
(…) Olaryň örän giň diapazony bar.
Emma köpçülikleýin ilat bu metbugat serişdelerinden gaça durýar, sebäbi olar hem sag-kanat ekstremist diýip belliklenýär.
Awstriyada hemmesinden erbet zat mekdepler we uniwersitetlerdir.
Bu arassa propagandadyr, ideologik bejergi we ideologiýadyr...
Bu ynanmajak.
Bolup geçýän zatlara ynanmak kyn!
Men munuň nähili mümkin bolup biljekdigini düýbünden düşünmeýärin. Meniň üçin olar indi uniwersitet däl.
Men Wena Tehnologiýa Uniwersitetinde okadym.
Emma häzirki wagtda, hakykatdanam Bologna ylalaşygyndan bäri, olar bu ulgamy girizenden bäri,
bu uniwersitetler meniň üçin uniwersitet däl.
Çünki koronawirus pandemisinden bäri gözleg we okuw bermek azatlyklary ýok boldy.
Indi men döwlet efir gullugyny gysgaça belläp geçmek isleýärin, sebäbi biz onuň garşysyna çäre görýäris.
Bu ýerde oňa Awstriýa Efir Korporasiýasy – ORF diýilýär.
We onuň şu kanallary bar: ORF1, ORF2 we ORF III.
Bu ýerde, elbetde, Germaniýanyň döwlet mediasyny hem-de köp sanly hususy kanallaryny entek hem gowy alyp bilersiňiz.
Men size diňe görkezmek isleýärin – bu şu ýylyň soragnamasy, bu stansiýalaryň mart aýyndaky ýetip bilýänligi.
Ol häzir takmynan 40 töweregi.
Eger biz has ýakyndan seretseň, şeýle diýsek, iň ýokary 10-a seredýäris we şunuň ýaly görýäris:
ORF 2 iň giň ýaýlymly bolup, awstrialylaryň 20%-i ony her gün tomaşa edýär.
Şonuň üçin şol ýerde "habar" diýlip atlandyrylýan zat efire berilýär.
Şol ýerde akylly propagandanyň işleýändigi şonuň üçin, şeýle diýsek-de bolar.
ORF 1 beýlekisi.
Soňra gyzykly, hakykatdanam gyzykly: üçünji orunda tankytçy efir beriji ServusTV bar, ZDF bilen boýn-boýna.
Eger-de has ýakyndan seretseňiz, ORF III ýok.
Men bu adamlar bilen telefonda gürleşdim we näme üçin diýip soradym. Şonuň üçin bu maglumatlary
ýygnýan bir kompaniýa bar. Näme üçin ORF III goşulmandyr?
Akylly bir bahana bilen, sebäbi bu ORF-den örän gymmat, kiçi bir kanal: "Ol şonça täze, reýting basyşyndan goramaly."
Emma ol 15 ýyldan bäri işleýär.
Emma men olaryň bilen söhbetdeşlikde ORF III-iň 2,8% bolandygyny bildim. (...) Men olaryň muny
basyp goýmak isleýänleriniň sebäbini düşünýärin.
Olaryň uly býujeti bar, emma bu bu aralygy hiç hili esaslandyrmaýar.
We şonuň ýaly edip olar muny örtmek isleýärler. (...)
Şonuň üçin propaganda nähili işleýär we ol näme gazanmakçy?
Aslynda onuň gazanmak isleýän zady razylyk döretmekdir – ýagny häkimýetdäki ýa-da hökümetiň isleýän zatlary üçin.
Iňlis şygary "Manufacturing Consent".
Meniň munuň jogabym: "Razylyk döredilýär."
Şonuň üçin sen adamlara şeýle täsir edýärsiň, olar bolmaly zatlara razy bolýarlar.
Bu nähili işleýär?
Bu duýgular barada.
Sende hemişe duýgular bar, sebäbi olar tankytçy pikirlenişi öçürýärler we ony böwetleýärler.
Bu örän howply, sebäbi biz ondan özümizi gorap bilmeris.
Bu, maglumatyň soňra biziň aňymyzyň aşagy gatlagyna girýändigi üçindir.
Şuursyzlyk muny öçürip bilmeýär. (...)
Edilýän zat örän ýaramaz, we ol senzura bilen el-ele gidýär.
Çünki bir gezek, aýdalyň, adamlary belli bir ugra öňünden programmalap goýsaňyz, olar başga bir pikir eşitmegine
ýa-da başga bir düşünjä eýe bolmagyna ýol bermeli dälsiňiz.
Käbir örän meşhur tejribeler bar, olar adamlaryň, şeýle diýsek, öz ynançlaryna garşy
hereket etmäge täsir astyna alynýandygyny görkezýär.
Emma synag toparynda ýeke bir adam birden ters pikir beýan etse, köpçülikleýin adamlar çalt pikirlerini üýtgedýärler.
Şonuň üçin hemmämiz senzura edilýäris.
Örän dar, şeýle diýilýän pikir koridory döredilýär.
Bu diňe duýgular. Haýsy duýgular bolandygynyň hiç hili ähmiýeti ýok.
Bularyň elbetde höwes, euforiýa we ş.m. ýaly oňyn bolup biljek islendik zatlary öz içine alýar.
Indi bolsa, esasanam howa üýtgemesi ugurynda biziň üçin iň möhüm zat şudur: "Men gowy
adamlaryň biridim; men iň zähmetkeş howany goragçysy."
Şonuň üçin olar hemmesi hem hoşniýetli oýnaýarlar.
- Elbetde, negatiw duýgular hem bar – ýigrenje, örän möhümdir.
Pikirlenmäňizi öçürmek üçin iň möhüm duýgy gorkudyr.
Şonuň üçin gorky hemişe ilkinji döreýän zatdyr.
Bu mehanizmler sebäpli, häzir meniň pikirimi paýlaşýan we meniň dogry pikirde
bolýandygymy ynanýan beýleki hemmeler erbet adamlardyr.
Şonuň üçin men gowy adamlaryň biridim, beýlekiler bolsa erbet adamlardyr.
We bu örän gowy ýerine ýetirildi.
Olar 100 ýyldan gowrak wagt bäri tejribe geçirýärler.
Elbetde, bu maksatly toparlara bagly.
Şonuň üçin dürli adamlar habarlara dürliçe reaksiýa bildirýärler.
Gorky bolsa-da, hemmesini öz içine alýan bir zatdyr.
Eger gorkyny döredip bilseňiz, ony ulanyp bilersiňiz; bu ajaýyp.
Ol derrew tankytçy pikirlenişi öçürýär.
Iň möhüm zat, indi munuň ählisini dogry utgaşdyrmaly.
Şonda iň gowy netijeleri alarsyň.
Men garşydaşlarymyza ýakynlaşýan adam.
Men howa sektiniň, meniň atlandyrýan howa ajyollahleriniň gurnan çärelerine gidýärin.
Olaryň sapaklary şeýdip gurnalan: ilki bilen hemişe gorky döredilýär.
Gaty erbet, klimat dözgüni we onuň bilen gelýän ähli zatlar, we suw basyşlary artýar.
Soňra indiki ädim gelýär. Soňra bolsa: Bu biziň günämiz.
Aslynda biz munuň siziň günäňizdigini aýdýarys, diňleýänleriňiz. Soňra hemmeler özüni günäkär duýýar.
Soňra siz diýýärsiňiz: Emma indi halas ediji gelýär, ol size näme etmeli däldigiňizi aýdýar.
Meseläni çözmekde goşant goşup biljek zadym bar.
Men bu betbagt wakanyň bolmazlygyna kömek edip bilerin.
Men diňe klimat goragy üçin öz paýymy etmeli.
Meselem, men elektrik awtoulag sürmeli, sebäbi şol ýagdaýda men klimaty gorap bilýärin.
Men bolsa gowy işleri edýän adam, men gowy adamlaryň biridim.
Mesele şunda. Şeýdip işleýär.
Men muny birnäçe leksiýada diňledim.
Bu hakykatdanam gaty zalym NLP = neýro-lingwistik programmirleme.
We adamlar derrew özüne çekilýärler.
Soňra olar munuň nähili howplydygyny tanandyklary üçin hem örän şatlanýarlar.
Siz geljekki nesil üçin bir zat etmek isleýärsiňiz. (...)
Men aýdşym ýaly, wirtual hipnoza sezewar edilen adamlaryň arasynda birlik täsiri bar we olar biri-birine goldaw bildirýärler:
Biz hemmämiz gowy adamlardyris we biz – gaýtalap aýdýaryn – beýleki adamlara örän berk göreşmeli. Indi bolsa, örän möhüm:
Propaganda aňsatlyk bilen tanalýar. Onuň propaganda bolandygyny derrew bilersiňiz.
Çünki hemmesi hemişe duýgulara bagly bolýar. Özüňi synlamaly.
Bir habary ýa-da islendik zady eşidenimde, öz-özümi synlamaly bolýaryn.
Eger men emosional reaksiýa görkezem, nähili bolmasyn, onda bu propaganda.
Bu maksatlaýyn ýagdaýda edilýär, men emosional reaksiýa görkezjek bolýaryn. Sebäbi, men
aýdşym ýaly, bu meniň pikirlenmegimi böwetleýär.
Oňa biraz öwrensip galmak gerek. Hakykatdanam munuň üstünde duýgur bolmaly.
Elbetde, gaýtalamak örän möhüm nokatdyr.
Diňe yzygiderli däl, eýsem ähli mediada bir wagtda.
Her kesi bir hatarda saklamak, başga bir garaýşyň belli bolmazlygy üçin. Sebäbi bu, içlerinde az-da bolsa şübhe saklaýan
adamlaryň islenýän pikiri derrew terk etmegine sebäp bolup biler.
Bu diýmek, diňe bir hakykatyň bardygyny aňladýar, we men aýdşym ýaly, kritik soraglar berilmeli däldir,
sebäbi pikirler koridoryndan çykmaga rugsat berilmeýär.
(…) Okeý, indi bolsa hakyky casus belli-e.
Men aýdşym ýaly, bu Kiçi buz döwri barada dokumental programma.
Ol geçen ýylyň ahyrynda (2023-nji ýylyň 29-njy dekabrynda) üç çärýek sagatlap işledi.
Bu gaty gyzykly.
Men häzir bu programmanyň ilkinji minutyny, ýagny giriş bölegini çalaryn:
"Howa olaryň garşysyna bileleşipdir ýaly görünýär."
Sowuk we ýagyşly howa hem-de ekinleriň ýetmezçiligi näçe wagt dowam eder?
We olar ähli çagalaryny goldap bilerlermi?
16-njy asyryň ahyrynda adamlar bilen tebigatyň arasyndaky gatnaşykda indi hiç zat dogry ýaly görünmeýär.
Agyr ýer titremesi Wena şäherini siljedi we hatda Aziz Stefan katedralyny hem zeperledi.
Sowuk döwürler we ekstremal howa hadysalary Kiçi Muzly Däwri adamzada agyr synag edýär.
17-nji asyryň başlarynda jemgyýetdäki durnuksyzlyk Ýewropanyň öz-özüni ýok etmegi üçin gapyny açdy.
Şonuň üçin görýäňiz, bu Roland Emmerich-iň betbagtçylyk filmleriniň birine meňzeýär – örän
duýgyja baý, howply ssenariýalar, gorky döredýär.
We bu, hakykatdan hem, özüni "dokumental film" diýip atlandyrýan bu doly metrajly kinofilmiň baş temasy bolup durýar.
Häzir bu filmde "alym" diýlip atlandyrylýan adamlaryň gaýtalanýan sahnalary bar. Häzir bu filmde "ylmy
netijeler" diýlip atlandyrylýan zatlar görkezilýär.
Adam (Roland Weißmann) möhümdir.
Ol özi bilen öwgä düşýän adam, ol ORF-iň Baş Direktory – munuň näme üçin möhümdigini aýdaryn.
Şonuň üçin biziň bu betbagtçylyk filmi bar, we indi bulary ylmy faktlardyr.
Bu filmde – we bu biziň şikaýatymyzyň esasy nokady – temperatura grafikleri bar.
Soňra olar studiýa şertlerinde görkezilýär, bu ýerde alyp baryjy peýda bolýar – emosional aýratyn film şeýle gysga pursatlar
bilen gaýtalanyp kesilýär – we ilkinji grafika şeýle görünýär:
Bularyň hemmesi soňky 2000 ýylyň temperaturalary bolup, olar Rim ýyly döwri, Orta asyrlar ýyly döwri
we Kiçi buz döwri ýaly döwürleri takyk görkezýär.
- Soňra, bu dört esse köpeldilen hokkeý çomaşy ýaly bolýar, - soňra ol gaty dik ýokarlanýar we reňkini hem görüp bilersiňiz.
- Ilki bilen, tutuş surat perspektivanyň ugruna şonça gönükdirilenki, häzirki pursat ulylaşdyrylan görnüşde,
reňkler al-gyzyla meňzeýär – we ünsli seretseňiz, setirleriň galyňlygy hem ahyryna çenli, şeýle diýsek, artýar.
Emma has-da erbeti, soňky 12 000 ýyly görkezende, ol şeýle görünýär.
Hawa, düýbünden akylsyz, we, aýdylyşy ýaly, has-da gowy bolýar.
Ol munuň barada hakykatdan hem bir zat aýdýar.
Ol aýdýar: "Bu ýerde iň soňky zirwe – ol şu, düýbünden gyzyl; biz şol."
Ol "şol ýerde biz, hakykatdanam kronologik tertip" diýmeýär; biz "ol ýerde" diýmeli; ýok, ol şeýle diýýär.
Ol esasan şeýle diýýär: Munuň sebäbi biz, indi günäli biz.
Men aýdýan, bu egrileriň şol ýerde bolmagy ynanmajak zat.
- Biraz ünsli seretseňiz, gradus Celsius diýlip ýazylmagy gülkünç; - şonuň üçin onuň
nähili ýaramaz ýasalandygyny görüp bilersiňiz.
Eger ölçeýişleri seretseňiz, biri +1,4° we beýlekisi +1,5°.
Şonuň üçin bu hiç hili ylmy standartlara laýyk gelmeýär.
Muny nygtamak möhümdir, sebäbi ORF hem ýokary hilli iş ýerine ýetirmäge borçlydyr.
Bu kanuny talapdyr.
Şonuň üçin ol şeýle görünýär.
Diňe şol ýerde däl – aýdylyşy ýaly, bu dokumental programmanyň hakykatdanam iň ýokary pursady.
Onda düýbünden ýalňyş bolan başga-da köp zat bar.
Şonuň üçin biz şeýle diýdik: "Bir minut garaş, bu uly ýalan, bu propagandadyr, biz garşy göreşeris."
Muny nähili garşylaýarys?
Awstriyada atlandyrylýan jemgyýetçilik şikaýaty diýlip atlandyrylýan zat bar.
Şonuň üçin ORF-iň ORF Kanunyna laýyk gelmedigine ynanýan islendik adam degişli edara –
Awstriýanyň Aragatnaşyk Edarasyna şikaýat edip biler.
Ol bu şikaýatyny efirden soň alty hepde içinde tabşyryp biler.
Bu biraz has kynlaşýar, sebäbi ol şol alty hepde içinde 120 goldaw golyny toplamaly.
Adatça munuň üstünde has köp bolmaly, sebäbi resmi sebäplere görä ORF soňra olaryň 20 göterimini geçersiz diýýär.
Şonuň üçin biz adatça 200 getirýäris. Eger goldaw köp bolsa, bu ORF-e edilen ilkinji
şikaýat däl, käwagt hatda 1000 gol hem ýygnanýar.
Şonuň üçin bu biziň gurama hökmünde hiç hili problema däl.
Emma ilki bilen ony tertipleşdirmeli, sebäbi adamlar ORF goşant belgisini girizmeli.
Eger-de bir çärä stend bilen baryp, mysal üçin, "Bu biziň şikaýatymyz, haýyş edýäris, gol çekip beriň"
diýseňiz, adamlar gol çekmäge şat bolýarlar – ýöne kim öz ORF goşant belgisini bilýär?
Indi biz olardan ony bize e-poçta arkaly ibermegini aýdyp bilmeli, we bu gynansak-da adamlaryň üçden iki bölegini aýyryp salar.
Gynansak-da, olar hasaba alynan bolsalar-da, öz nomerlerini iberip bilmeýärler.
Emma biz adatça bu resmi päsgelçiligi ýeňip bilýäris.
Biz ORF Kanunyň haýsy bölümine ýa-da hatda haýsy kiçi bölümine bozulandygyny takyk kesgitlemeli.
We soň, elbetde, şikaýaty esaslandyrmaly.
Aýdşym ýaly, bu işde bize kömek edýän we ony diňe meseläniň özüniň we tankytlaryň çäginde däl, eýsem hukuk
nukdaýnazaryndan hem dogry düzmäge mümkinçilik berýän gaty gowy advokatlaryň dostu bolmagym üçin men örän bagtly.
Bu ilatly şikaýat häzir berilýär.
Gowy tarapy şunda: munuň hiç hili hakyky çykdajysy ýok.
Şonuň üçin hiç hili töleg tölänsiz şikaýat edip bilersiňiz.
Şeýle hem advokat tutmak borçlulygy ýok.
Şonuň üçin eger özüňi ýeterlik gowy diýip pikir edýän bolsaň, ony aňsatlyk bilen edip bilersiň.
Oňa diňe şahsy wagt gerek, pul däl.
Soňra resmi päsgel geçilenden soň, KommAustria şikaýaty ORF-e iberýär we hukukçylar indi beýanat berýärler.
- Soň men ýa-da wekil garşy beýanat ýazarys, - we bu käbir gezek ýazmaça alyş-çalyş ediljek.
Emma iň soňy alty aýdan soň, bu ygtyýarlyk, KommAustria, karar bermeli.
Awstriyada munuň "karar" diýlip atlandyrylýar.
- Bu hukuk nukdaýnazaryndan möhümdir, sebäbi indi oňa garşy çykyp bolýar; - ony indiki derejä götermek bolýar.
"Okej, bu karar bolup biler, ýöne hemişe şikaýat etmek prosesi bar" diýmek.
Emma munuň üstüne geçmezden ozal, ORF Kanunyna has ýakyndan seredeliň.
ORF-iň hakyky wezipesi näme?
Siz ony häzir okaýyp bilersiňiz. Şonuň üçin umumy ilat we ş.m. üçin giňişleýin maglumat.
- We şol ýerde "ylmy araçylyk we öňe sürmek" diýlip ýazylan – bu onuň esasy wezipesi.
Muny etmek onuň borjy. We başga-da dürli zatlar.
Häzirlikçe şeýle goýaryn.
Muny häzir jikme-jik okaýandygym möhüm däl.
Men her halda möhüm sözleri hemişe nyşanlandyrdym.
We soňra programmanyň nähili gurluşlandyrylmalydygy barada hem örän düşnükli görkezmeler bar.
We iň ýokaryda eýýäm "obýektiw saýlama" diýilýär.
Şeýlelik bilen, 'obýektiw' sözi ilkinji gezek peýda bolýar.
Soňra-da aýdylýar, tankytçy pikirler hem görkezilmeli.
Hilli-türlüligi nazara almak
Ol muny kanuna laýyklykda etmeli.
Aşakda ýene-de şeýle diýilýär: Teswirler, seljermeler we ş.m. Obýektiwlik ýörelgeleri.
- Bu ýerde biz 'obýektiwlik' sözüni ýene-de görýäris.
Soňra mazmuny nähili gurmalydygy barada goşmaça kiçi paragraflar bar.
Indi ol hili diýýär.
Şonuň üçin men ony grafika goşdum. Ahyrynda, grafika bir şaka.
Mysal üçin, bu grafikiň ulanylýan maglumatlary üçin hiç bir çeşme görkezilmeýär.
Sen bilýärsiň, (...) men şol ýere islendik köne grafiki goýup bilmerin.
- Soňra ol giň gerimli, garaşsyz, tarapsyz we ýene-de obýektiw bolmaly; - ol hakykaty we çeşmesini üns
bilen barlamaly we barlap boljak faktlara eýerip durmaly.
We – bu ilatyň bilimlenmegine goşant goşmaly.
Häzir hemmesi hakykatdanam ajaýyp.
Eger ol muny etse, Awstriyada biziň örän gowy bir metbugatymyzyň bolardy.
Emma ol şeýle etmeýär!
Indi biz meseläniň özenine gelýäris.
- Şeýle atlandyrylýan iş geçirilişi bar, ýagny birinji derejeli häkimlik. KommAustria iň soňy alty aýyň içinde karar kabul eder.
- Soňra biz hemişe ikinji nusgaga barýarys.
Çünki ORF ýeňilende, ol indiki ýokary derejeli ygtyýarlylyga ýüzlenýär.
Bu Federal administratiw kazyýetidir.
Eger men ýa-da klubymyz ýeňilse, biz hemişe meseläni derrew indiki derejä çykarýarys.
We bu hakykatdanam gaty gowy.
Bu üç hakimin paneli.
Ol söz-söz ýazga alyndy.
Şaýatlar ady bilen görkezilip bilner we kazyýet çykdajylary ýene-de örän pes bolup, diňe 30 ýewrodyr.
Ýeke-täk mesele çykdajylardyr.
Hatda ýeňseňiz hem, eger hünärmenleriňiz we ş.m. bar bolsa, öz hukuk çykdajylaryňyz bilen galýarsyňyz.
Gynansak-da, Awstriyada ýagdaý şonuň ýaly.
Emma Awstriýada jenaýat hukugynda hem ýagdaý şeýledir.
Soňra has ýokary bir häkimýet bar – ol iň ýokary häkimýetdir.
Bu Awstriyada hemişe Adalat sudy diýlip atlandyrylýar.
Bu ýagdaýda administratiw sud bolup, ony bilen paralel, hakykatdan hem garaşsyz Konstitusiýa sudy bar; ol
ýerde mysal üçin ORF Kanunyndaky käbir düzgünleriň konstitusiýa garşydygy barada şikaýat edip bolýar.
Şonuň üçin meselä göni hüjüm etmeýärsiňiz, eýsem şeýle diýýärsiňiz: Bu esasy düzgün Konstitusiýa laýyk däl.
Ýa-da prosedura özünde ýalňyşlyklar bar.
Siz şony hem henizem kabul edip bilersiňiz.
Ol hem kazyýetdir.
Bu umumylykda iň ýokary kazyýetdir – Konstitusiýa kazyýeti, ýokary kazyýet.
Täjribämiz näme?
Şeýlelik bilen, bu ORF-e garşy getirýän iklim işi biziň ilkinji işimiz däl.
KommAustria bu gol ýazgylary we beýleki ähli zatlar bilen gaty berk resmi kriteriýalara eýe – we açyk-aydyn ORF-iň tarapdarydyr.
Şonuň üçin ol şikaýaty mümkin boldugyça böwetlemäge synanyşýar.
Ol şikaýatçylaryň nukdaýnazaryndan ýagdaýyň häzir başgaça seredilmelidigini görkezmek üçin dürli delilleri tapýar.
Ikinji instansiýa – Federal administratiw kazyýet bilen, iň bolmanda meniň işleşen hakim
toparlary bilen gaty gowy tejribelerimiz boldy.
Ol ýerde takmynan 35 sany sudýa işleýär. Birnäçe senat bar we olar tarapsyz.
Proseduralar hem şonuň ýaly alnyp barylýar, olar munuň üstünde täsir etmezlige synanyşýarlar.
Bu sudlarda örän köpdür.
Eger sud işi belli bir ugra gönükdirilse, sudýa hakykatdan hem işiniň netijesini kesgitläp biler.
Administratiw sudlarymyzda delilleriň ret edilmegi ýa-da şaýatlaryň, aýtsak, kabul edilmezligi örän köpdür.
Emma meniň Federal administratiw kazyýet bilen tejribäm gaty tarapsyz.
Emma indi bu kynlaşýar.
Biziň kazyýetlerimiz, ýagny iň ýokary kazyýetlerimiz, hemmesi syýasy taýdan bellenýär.
Bu bolsa köp ugurlarda kanun hökmüniň amalda ýok edilmegine getirýär.
Çünki iň ýokary häkimiýetler, soňky karary kabul edýänler, hakykatdan hem obýektiw we garaşsyz däldikleri
ýa-da olaryň obýektiw we garaşsyz bolup-bolmandygy şübheli ýagdaýda bolsa, bu elbetde örän problematikdir.
Hususan-da Konstitusion kazyýet. Ol açyk-aydyn syýasy taýdan bellenendir.
We soňra, meniň aýdşym ýaly, uly sorag bar: Ol hakykatdan hem garaşsyz bolup bilermi?
Men Konstitusiýa kazyýeti barada birnäçe söz aýtmak isleýärin.
Ol 14 sany sudýadan ybarat, şolardyr.
Men aýdşym ýaly, bu häzir örän gyzykly.
Adamlar ýurduň iň gowy sudýalarynyň Konstitusiýa kazyýetinde işleýändigini pikir edip bilerler. Emma ýagdaý düýbünden başgaça.
Olaryň arasynda bir-de öňki hakim ýok!
Bu hakykatdan-da ynanmajak.
Emma şeýle bolýar.
Olar hukuk babatynda bilimli bolmalydyrlar.
Menimçe, olar hem hukuk ugrundan bakalawr derejesini tamamlamaly.
Olaryň arasynda köp sanly uniwersitet professorlary bar, ýagny haýsydyr bir ýerde hukuk institutynyň müdiri bolup
işläp geçen ýa-da häzir hem işjeň bolup işleýän adamlar.
Administrasiýada hukukçy bolup işleýän köp döwlet gullukçylary bar – ýa-da iň erbeti, olar ministrliklerde
göni syýasy wezipelerde işleýärler ýa-da öň işlemişler.
Bu döwlet gullukçylarynyň syýasata örän ýakyn bolmagydyr.
We iň erbet tarapy şunda: käbir ýagdaýlarda işlerinde syýasatçylary ýa-da syýasy
partiýalary wekilleşdirýän advokatlar gatnaşýar.
Şonuň üçin biziň Konstitusiýa kazyýetimiziň örän dramatik syýasy tarapkärçiligi bardygy düýbünden aýdyň.
Bu hem taraplaryň hasabyna ýazylýar, sebäbi taraplaryň teklip etmäge hukugy bar – we
olaryň teklip edýän ähli zady tassyklanylýar.
Şeýlelik bilen soňky 20 ýylyň dowamynda Awstriyada häkimiýetiň nähili paýlanylandygyny we ol ýerde
haýsy hökümetleriň bolandygyny görüp bilersiňiz.
Soňra olar hemmesi öz dalaşgärlerini, şeýle diýsek, Konstitusiýa kazyýetine itýärler.
Dogrusyny aýtsam, bu örän, örän meseleli, sebäbi – olar hakykatdan hem tarapsyz höküm çykaryp bilýärlermi?
Mysal üçin, soňky wagtda bir iş tamamlandy; biz ony birinji we ikinji instansiýada ýeňdik.
Bu üç hakemden ybarat panel. Owadan düşündiriş, 24 sahypa.
Soňra ORF Konstitusiýa kazyýetine gitdi.
Advokatlar aýtdylar: "Okej, biz hakykatdanam işi ýitirdik."
Biz syýasy taýdan bellenýän Konstitusiýa kazyýetine barýarys, olar administratiw kazyýetiň
kararyny gülkünç bir düşündiriş bilen ýatyryp goýýarlar.
Şonuň üçin olary okaýarka özüňe: "Yene näme çekipdirler?" diýýärsiň. Kanun – bu ýerde ünsli
bolmaly – kanun hökmüniň işlemezligi ynanmajak ýaly.
Men adalatyň bozulmagy barada gürlemek islemeýärin, ýöne birden nähili düşündirişleriň öňe sürülýändigi ynanmajak ýaly.
Emma men gowy işleşýän bir advokat häzir biziň Awstriýanyň Konstitusiýa kazyýetimizi
Ýewropa Adalat Kazyýetine bermäge synanyşar.
Çünki bizde henizem bu derman bar.
Käwagt ... näderejede ynanmak kyn, we gynansak-da, iň ýokary häkimlik karary kesgitleýär.
Şonuň ýaly-da, döwletde iň güýçli adam kimdir?
Töwekgelçilik ýagdaýyny yglan edýän adam. Koronawirus krizisi döwründe ol biziň saglyk ministrimizdi.
Ol birden krizis ýagdaýyny yglan etdi we häzir hemme zat ýatyryldy. Şonuň üçin krizis ýagdaýynda konstitusiýa ýok edilýär.
Başga näme edýäris, men eýýäm aýtdym...
Hormatly tomaşaçylar, programmanyň aşagynda doly uzynlykdaky leksiýa baglanyşygyny taparsyňyz.
Bu pursatdan peýdalanyp, çykyş eden Dr Bernhard Strehl-e, şeýle hem EIKE, Heartland Institute we
CFACT platformalaryna minnetdarlyk bildirýäris.