6-njy dekabrda Rumyniýanyň Konstitusion sudy prezidentlik saýlawlarynyň birinji tapgyryny ýatyryp, saýlawlaryň
ähli prosesiniň gaýtadan geçirilmelidigine karar berdi.
Ses berişiň birinji tapgyrynda garaşsyz dalaşgär Călin Georgescu iň köp ses toplady we gaýtadan ses berişiň saýlaw tapgyrynda
liberal USR partiýasynyň wekili Elena Lasconi bilen bäsleşjekdi.
Bu gaýtadan ses berişlik daşary ýurtlarda ýaşaýan rumyn raýatlarynyň arasynda eýýäm geçirilýärdi we soragnamalara
görä, Georgescu ýeňiş gazanmak üçin gowy mümkinçilige eýe bolupdy, ýöne sud tarapyndan garaşylmadyk ýagdaýda togtadyldy.
Bu karar içeride hem-de daşary ýurtlarda örän çekeleşmeli bolup, köp synçylaryň pikirine görä,
ýurduň demokratik proseslerine kanunsyz girmektir.
Lasconi demokratiýanyň aýak astynda ezilýändiginden şikaýat etdi.
Georgescu we birinji tapgyrynda ýeňilen AUR partiýasynyň dalaşgäri George Simion döwlet çalasdyrmasy barada gürrüň etdiler.
Alman gazetasy Die Welt hem "döwlet çalas" diýen termini ulanyp, ÝB-niň taryhynda ilkinji gezek saýlaw "nädogry
netijäniň ýüze çykjak bolandygy sebäpli" ýatyrylandygyny ýazdy.
Bu karara ýeterlik esaslar barmy?
Saýlawyň ýatyrylmagy giň gerimli karardyr we ol berk esaslara esaslanmalydyr.
Ses beriş gutularyna ýa-da ses beriş kompýuterlerine hiç hili täsir ýetirildi mi?
Sesler birden köp gezek hasaplandymy?
Netijeler galp görkezildi mi?
Ses beriş kagyzlary birnäçe gezek berildimi?
Adamlar ses beriş kararlarynda basyma sezewar boldularmy?
Şeýle zatlaryň hiç biri bilinmeýär.
Rumyniýada sesleri sanamak prosesi örän açyk-aýdyň.
Ähli partiýalaryň wekilleri ses beriş prosesini synlaýarlar we ses beriş kagyzlarynyň hasaplanmagyna gatnaşýarlar.
Her zat kameralar tarapyndan ýazga alynýar.
Şeýle-de bolsa, dokuz hakimin sekizi däp bolan PSD we PNL partiýalaryndan gelýän Konstitusion sud saýlawdan soň
hiç bir sebäp görkezmän sesleri gaýtadan sanamagy buýurdy.
Bu saýlawyň iki gezek barlanandygyny aňladýardy.
Emma sesleri gaýtadan sanamak başga netijelere getirmedi.
3-nji dekabrda, saýlaw ýatyrylmazdan üç gün öň, Konstitusion kazyýet saýlawyň kanunydygyny yglan etdi.
Saýlaw galpçylygynyň hiç hili subutnamasy ýokdy. Şonuň üçin soňra sudňň pikriniň çalt üýtgemegine näme sebäp boldy?
Saýlaw netijeleriniň kanuny diýlip yglan edilenden bir gün soň, Rumyniýanyň wagtlaýyn prezidenti Klaus Iohannis bäş sany razwedka
hasabatyny ýaýratdy; olar döwlet tarapyndan guramaçylykly alnyp barlan sosial media kampaniýasynyň
Georgescuň saýlanmagyna mümkinçilik döredenini görkezýärdi.
Ýyllar ozal döredilen, ýöne soň ulanylman galan müňlerçe "sleeper" hasap TikTok gysga wideo platformasynda we Georgescu-y
goldap, ony giňden wagyz eden Telegramda işjeňleşdirildi.
Şeýle hem Georgescu-ny goldaýan, sosial torlarda aýratyn meşhur bolup, öz köp sanly yzarlaýjylaryna teklipleri bilen täsir edýän
we şonuň üçin pul tölän täsir edijiler hem bardygy aýdylýar.
Bu aralykda, Georgescu tarapdarlary diýlip şübhelenilen adamlara hem reidler geçirildi.
Georgescu özü şeýle buýruklar berendigini inkär edýär. Ol saýlaw kampaniýasyna hiç hili pul harçlamandygyny hem aýdýar.
Daşary ýurt aralaşmasy
Häzirki bilimlere görä, Călin Georgescu-nyň ruslar tarapyndan hakykatdanam
goldanylandygyny ýeterlik derejede kesgitlemek mümkin däl.
Emma bu düýbünden mümkin – we Georgescuň ýeňşi hem şübhesiz Russiýanyň bähbitlerine laýyk geljekdi.
Mesele şunda: sosial media platformasynda bir dalaşgäri goldamak saýlawy ýatyryp salmak üçin hakykatdanam ýeterlik sebäpmi?
Elbetde, saýlawyň özüniň kanuna laýyk geçirilendigi anyk tassyklanyldy.
Georgescu giňden wagyz edilse-de, ses berijiler seslerini nirede berjekdigine karar berýärler.
Mundan başga-da, Georgescu TikTok-da güýçli täsir galdyrsa-da, ol telewideniýe debatlaryna örän az gatnaşdy.
Umuman aýdanyňda, köpçülikleýin habar beriş serişdelerinde esasan belli partiýalaryň dalaşgärleri bardy.
Bu TikTokyň çak edilýän öňdebaryjylygyny çalt deňleýär.
Mundan başga-da, şübhesiz, daşary ýurtlardan gelýän beýleki aktýorlar hem saýlaw kampaniýasyna garyşdylar.
Açyk syr däl, mysal üçin, milliardçy George Soros birnäçe ýyl bäri Gündogar Ýewropanyň ähli ýurtlarynda syýasy işlere giňden
gatnaşyp, hökümet däl guramalar toruny döretdi we gazançlar arkaly metbugaty, uniwersitetleri we başga-da köp
zatlary maliýeleşdirip, olary islenýän ugra gönükdirýär.
2017-nji ýylda Rumyniýanyň sosial demokratlary kanun çykaryş arkaly Soros jemgyýetçilik guramalarynyň
täsirini çäklendirmäge synanyşdylar, bu bolsa gany akdyrylan köçe protestlerine getiripdi.
Sorosy aç-açan tankyt eden öňki Sosial Demokratik Partiýanyň lideri Liviu Dragnea ýaly syýasatçylar sud işleri bilen
dolduryldy, gorkuzmak synanyşyklaryna sezewar edildi we konspirasiýa
nazaryýetçileri hem-de ahmaklar hökmünde gülkünç edildi.
Rumyniýanyň öňki premýer-ministri Wiktor Ponta Sorosyň hökümetiniň agdarylmagyna goşant
goşandygyny subut edýän deliller bardygyny aýtdy.
Soros häzirki wagta çenli üç esasy partiýany şonça bir tertibe getirdi, Rumyniýaly syýasatşynas Bogdan Duka 2020-nji ýylda
Soros üçin Rumyniýada indi hiç hili kynçylyk galmandygyny aýtdy.
USR partiýasyna baglylykda ol hatda şeýle diýdi: Sorosyň Rumyniýada öz partiýasy, USR, bardy.
Şeýlelik bilen, Soros, daşary ýurtly bolup, birnäçe ýyl bäri syýasy meýdany dolandyryp gelýär.
Emma, bu daşary ýurt aragatnaşyklary hiç haçan Konstitusion kazyýeti saýlawy ýatyryp bilmedi.
Şonuň üçin häzir näme üçin?
Munuň bir möhüm düşündirişi, Georgescuň Ukrainadaky uruş baradaky pozisiýasy bolup biler,
ony ol saýlaw kampaniýasy mahalynda beýan etdi.
Georgescu hemişe Ukrainaya ýarag iberilmegine garşy we parahatçylyk gepleşikleriniň tarapdary bolup çykyş etdi.
Ol Russiýa bilen dialogy goldaýar we rumyn halkyny uruşdan daşda saklamagy hem-de ony maliýeleşdirmän durmagy isleýär.
Pul rumyn halkyna degişlidir we olaryň bähbidine ulanylmalydyr.
Bu beýanatlaryň esasynda, Georgescu saýlawyň birinji tapgyryny ýeňende NATO-nyň baş
edarasynda aladalanma signalary çalynmaly eken.
Bu, Prezidentiň Rumyniýada, esasan howpsuzlyk syýasaty babatynda örän güýçli orny eýelemegi bilen baglydyr.
Ol ýaragly güýçleriň baş komandiri we daşary syýasat üçin jogapkärdir.
Ol NATO we ÝB sammitlerinde ýurdy wekilleýär.
Ol şeýle hem milli bähbit meseleleri boýunça referendum geçirip başlamak hukugyna eýedir.
Georgescu NATO-dan ýa-da ÝB-den çykmak islemeýändigini nygtady.
Meniň isleýänim bolsa-da, men bir pozisiýa tutmak, şol ýerde diz çökmek däl, hemmesini kabul etmek däl.
Şeýlelik bilen Georgescu tarapyna güýjiň geçmegi alyans üçin uly kynçylyklar döredip biler,
esasanam Rumyniýa NATO üçin möhüm agza döwletdir.
Rumyniýa arkaly bileleşik Karçagala deňzine çykýar, ol ýerde Russiýa üçin uly strategik
ähmiýete eýe bolan Krym ýarymadasy ýerleşýär.
Eger Russiýa bilen konflikt ýüze çyksa, Rumyniýa geografik ýerleşişi sebäpli günortaky kenary döredip biler.
Rumyniýa harby çykdajylara NATO-nyň ÜDM-iň 2%-i boýunça maksadyndan ýokary çykýar we Ukrainany
Patriot raketa goragy ulgamy bilen üpjün etdi.
Rumyniýada häzirki wagtda Ýewropadaky iň uly NATO bazasy 2,5 milliard dollarlyk çykdajy bilen
gurulýar, ol 10 000 esgeri ýerleşdirip biler.
NATO-nyň iki raketadan goramak bazasynyň biri hem Rumyniýanyň Deveselu şäherinde ýerleşýär.
Putin birnäçe gezek munuň howp bolup durýandygyny açyk görkezdi, sebäbi Russiýa ýadro ukyply Tomahawk kruiz raketalarynyň
we roketleriniň hem şol ýerden atylmagyndan gorkýar.
Georgescu bu raketalary milli utanç diýip häsiýetlendirdi.
Bu, elbetde, NATO-nyň eşitmegi halaýan zat däl.
Georgescu başga ugurlarda hem syýasy ýolbaşçylyk bilen gabat gelmeýär.
Ol CO2-niň howanyň üýtgemesine jogapkärdigine ynanmaýar we koronawirus bilen baglanyşykly karantin
çäklendirmelerini adamzada garşy jenaýat diýip häsiýetlendirdi.
Rom Klubynyň Ýewropa boýunça öňki prezidenti we BMG-niň Adam Hukuklary we Howply Galyndylar boýunça ýörite
raportçysy hökmünde Georgescu global güýç merkezleriniň ýokary gatlaklaryna düşünje gazandy we whistleblower boldy.
Ol şaýatlyk berdi, dünýäniň iň möhüm güýç merkezlerini dolandyrýan global oligarhiýa ulgamy bardygyny we onuň agzalarynyň
pedofiliýa ulgamy arkaly biri-biri bilen baglanyşyklydygyny.
Bu beýanatlary we pozisiýalary bilen Georgescu özüni global güýçler bilen aç-açan garşylyk ýoluna goýdy; olar bolsa bu
adamyň NATO-nyň iň möhüm agza döwletleriniň birinde merkezi orny eýelemegine synlap durmak islemeýändiklerini aç-açan görkezdiler.
Bu, belli toparlaryň Konstitusion kazyýete 3-nji dekabrdaky saýlawy tassyklamak baradaky kararyny gaýtadan
gözden geçirmegini teklip edip-etmedikleri soragyny döredýär.
Awistriýanyň Rumyniýanyň Şengen sebitine doly goşulmagyna garşy uzak wagtlyk veto hukugynyň bir hepde soň "tatlandyryjy" hökmünde
geň galdyryjy ýagdaýda aýrylyp salynmagy çaklama meselesidir.
Konstitusion kazyýetiň häzirki karary bilen saýlaw prosesiň ähli tapgyrlary täzeden bolar.
Saýlawlaryň gaýtadan geçirilmegine uzak wagt bolar. Soňky parlament saýlawlaryndan soň bu saýlawlary gurup biljek hiç bir
hökümet henizem düzülenok, şonuň üçin martyň ortalaryndan soňky döwürde bir senäniň
kesgitlenmegi barada ara alnyp maslahatlaşylýar.
Diňe koalisiýa hökümeti düzüleninden soň täze prezidentlik saýlawynyň senesi kesgitlener.
Soňra dalaşgärligi yglan etmek we goldaw berýän gol ýazgylary täzeden tabşyrmak üçin möhletler başlar.
Georgescuň täzeden ýaryşa gatnaşyp biljekdigi şübheli, ýa-da şol wagta çenli ony saýlawdan doly çykarmak
üçin ýeterlik aýyplamalar tapylar ýa-da dörediler mi?
Häzirki prezident we Dünýä Ykdysady Forumynyň agzasy Klaus Iohannis, bu ýyl NATO Baş sekretary wezipesine hem dalaş
eden, saýlaw geçirilençä wezipesinde galjakdygyny öňünden aýtdy.
Sud kararyndan soň, Iohannis Ýewropa Komissiýasynyň Prezidenti Ursula fon der Leýen bilen jikme-jik gepleşik geçirdi.
Iki hem soňundan biragyzdan "sosial torlaryň howpsuzlygyny berkitmek" isleýändiklerini yglan etdiler.
Açyk dilde aýdanyňda, bu ähtimal senzura ýa-da beýleki usullar arkaly Georgescuň täze saýlaw ýagdaýynda sosial
mediada giň gerime eýe bolup bilmezligini üpjün etmek diýmekdir.
Beýleki metbugat serişdeleriniň häzir Călin Georgescu-y nyşan almak we ony ilatyň gözünde
abraýsyz etmek üçin birnäçe aýlyk wagty bar.
Esasy sorag şundan ybarat: rumyn halky bu tagallalary yzarlarysmy ýa-da has uly ugur üýtgetmäge karar bererlermi?