"E ngā kaititiro o tā mātou hui pāpāho a MWGFD mō te kaupapa: 'Te rongoā i muri i a Korona, arotake me te tirohanga'."
E ngā hoa me ngā kaitautoko, i roto i taku tuhinga kua taitaraia e au ko "Te aranga o te mate urutā coronavirus hei pūāhua mō
tētahi rongoā hou", e hiahia ana ahau ki te whakautu i te pātai he aha te āhua o tētahi rongoā
whai whakaaro i muri i te mate urutā coronavirus.
He momo rongoā e whakahoki ana i te tangata ki te pokapū, me tētahi pūnaha tiaki hauora e tūmanakohia ana
kia kore wawe e herea, e aukatia rānei e ngā here me ngā aukatinga o tētahi pūnaha whakamahi hua.
Kei te hiahia hoki ahau ki te matapaki i ngā mea me mahia e tātou i te wā whakawhitinga, i reira tonu ai tātou e pāngia ana e te
rangatiratanga hauora o tēnei kaupapa kāore e aro ki te tangata, ā, otirā, he aha ngā mahi ka taea
e ia tangata hei tiaki, hei pupuri i tōna hauora.
Mai i te tau 2020, i waenganui i te mate urutā coronavirus e kīia nei me ngā tau i whai ake, kua piki haere te mōhio o te tangata,
nā rātou ake wheako mamae i te nuinga, ki te tino rerekē, ahakoa te tino pōraruraru, ahakoa te pōraruraru o te āhua o tō tātou
pūnaha tiaki hauora me te rongoā, ka taea hoki te tiro ki te aranga coronavirus hei whai wāhi, hei huringa nui e taea ai e
tātou te mōhio i te mamae, kua tino hē te huarahi o te rongoā i roto i ngā tekau tau kua pahure, ā, me hoki wawe ki tōna uara
tūturu me tōna tūranga hei toi whakaora whānui e aro ana ki te mana, te ora me te hauora o te tangata hei kotahitanga
kāore e wehewehea o te tinana, o te hinengaro, me te wairua.
Mai i taku tirohanga, ka taea hoki te kite i te raru o te huaketo koronavīra hei whakatuwhera kanohi, hei karanga whakaoho,
ā, nō reira hei kaiāwhina whānau mai mō tētahi rongoā hou.
I mua i taku tuku i ētahi whakaaro motuhake mō te āhua o tētahi rongoā hou, arā ngā whakaaro me ngā tūtohutanga e tūmanako ana
ahau ka whakawhanakehia, ka whakakīa e te tokomaha o ngā tāngata ū ki te kaupapa, e hiahia ana ahau kia whakamaharatia
poto, kia mārama hoki ki a tātou katoa te āhua ohorere, o te kino rawa atu o tō tātou pūnaha tiaki hauora i tēnei wā.
Ahakoa i aku wā ako, engari ināianei, mai i taku tīmatanga mahi hei tākuta i te tau 1989, kua kite au e piki
haere ana ia tau te pānga o te umanga rongoā ki te rongoā.
Kua tukuna ki te mākete ngā rongoā e piki haere ana te utu, ā, he tino ruarua ō rātou tauwhitinga tūraru-painga i ētahi wā, ā, kua
whakatairangahia kaha e ngā kamupene rongoā, pērā i ngā statini hei whakaiti i te koholesterōl, ngā aukati papu pūtau (proton
pump inhibitors) hei aukati i te waikawa puku, me te maha haere o ngā werohanga, pērā i te werohanga mō te mate pukupuku ā-waha o
te kōpū, arā ko te werohanga HPV, e tūtohutia ana ināianei e STIKO, te Komiti Tūmau mō ngā Whakatoenga, ehara i te mea mō ngā
kōtiro anake, engari mō ngā tama hoki mai i te iwa tau, ahakoa kāore he hua rangahau pūtaiao mārama
hei whakaatu i te whaihua tūturu o tēnei tikanga.
Ahakoa he tino iti rawa ngā taunakitanga pūtaiao e wātea ana mō te nuinga o ngā whakarite hou, i tere tonu ngā
pūtea inihua hauora ā-ture ki te whakaae ki te utu i ngā utu.
I taua wā anō, i whakakorehia te kapi mō ngā rongoā otaota utu iti, arā, ngā whakarite otaota e whakamahia ana i te rongoā
ā-taiao, kāore rawa he pānga taha, mai i te tau 2004, ā, kāore he whakakapi i tukuna; ā, i tino whakaitia
haere hoki ngā utu whakahoki mō ngā ratonga hauora.
Kei te piki haere ia tau te wāhanga o ngā pūtea hauora e riro ana i te rāngai rongoā.
Ka iti hoki te moni mō te hunga e whakarato ana i ngā ratonga i te rāngai hauora.
Nā reira, kāore ngā moni whiwhinga mai i ngā koha a ngā tāngata inihua e tae atu ki ngā tākuta, ki ngā kaimahi hōhipera,
ki ngā kaiwhakaora tinana, ki ngā kaimahi tiaki tūroro rānei.
Ehara i te mea e whakangao ana te moni ki ngā taputapu hōhipera, ki ngā whakatikatika tonutanga rānei, ki te whakahou
rānei; engari ka rere tika ki ngā pūtea o ngā kamupene rongoā e puritia ana e ngā rangatira whai mana.
Kua roa rātou e whakakī ana i ā rātou putea mō ngā tau, ā, kua mahue te mea nui rawa atu i tō tātou
pūnaha hauora, arā, te hauora me te oranga o te iwi.
Kua tino mārama ināianei ki a mātou, nā te aranga e kīia nei ko te mate urutā coronavirus, te whānuitanga kua
tae atu o tēnei rangatiratanga a te rōpū ahumahi rongoā.
Kāore rātou i whai āwangawanga, nā ngā kamupene rongoā nunui pērā i a Pfizer, Moderna, BioNTech me AstraZeneca i kawe ki te mākete
ngā werohanga coronavirus whakamātautau, i hangaia i runga i ngā ira, kāore i tino whakamātauria, ā, mā ngā kirimana whai hua
piriona pauna i tukuna ki ngā whenua takitahi, ā, nā te nuinga o ngā tākuta i werohia ki te neke atu i te 70% o
te taupori o te ao, me te kore pātai, me te kore whakahe.
Pūtaiao, kua roa e pokanoa ana , pērā i ngā tikanga i ngā whare wānanga me ngā whakaputanga i ngā
pukapuka rangahau motuhake, kua whai wāhi hoki ki tēnei.
Ahakoa ngā kaitautoko kaha o te werohanga, kāore e taea e rātou te whakahē i te whānuitanga mutunga kore o ngā kino tino nui i
puta mai i tēnei, tae atu ki ngā matenga o ngā miriona tāngata.
Ka aro atu ngā mātanga hauora me ngā rōia ki ngā hua kino mō ngā tekau tau e heke mai nei.
Ko ngā mōhiotanga i puta mai i a mātou i te tirohanga ki muri i ngā āhua huna he tino ohorere, he tino kāore e whakapono hoki,
arā, i whakaritea, i whakahaerehia hoki te mate urutā coronavirus e kīia nei me te kaupapa ārai mate e hāngai ana, i runga i
te tino hē, i te tino whakama, hei wāhanga o tētahi mahere a te hunga e tarai ana i ngā aho i muri i ngā āhua huna.
Nā te āwhina a te WHO, te UN me te EU, i whakarite katoa i te kaupapa mō te hunga kei runga rawa, ā, me te mahi
ngātahi a ngā kāwanatanga o te nuinga o ngā whenua puta noa i te ao, kua urutāhia, kua pokanoa hoki e te mafia mana.
He tino whakamā tēnei: ahakoa te nui rawa o te tūponotanga kino o ēnei werohanga ira, kua whakahaua e te WHO kia
whakamahia anō te hangarau mRNA, e kīia nei, ki roto i ētahi atu werohanga ārai mō te tangata me ngā kararehe.
Kei te kaha haere tonu te mahere mō tēnei, ā, ehara i te mea mō te whai painga ā-pūtea anake, engari he mea whakarite
kia whara, kia ngoikore, kia whakangaro rānei i te tangata.
He pai mēnā ka taea e au te kī he ariā whakawhēkenga noa iho tēnei katoa.
Hei whakarite i a tātou anō, me whai mōhiohio tātou mō ngā mea kē kua whakamaheretia hei wāhanga o tēnei rārangi kaupapa.
Ā, me titiro tātou ki Berlin.
E ai ki ētahi o koutou kua kite, i tū te Hui-ā-Ao mō te Hauora i Berlin mō te wā tekau mā rima i ngā
rā i pahure ake nei, mai i te 13 ki te 15 o Oketopa.
I tēnei – pēnei i tā te paetukutuku a te kaiwhakarite i kī, ā, e kī ana au – "he huinga ahurei, ā-ao, rautaki mō te hauora o te
ao", ka hui tahi ngā kamupene rongoā matua me ngā kaitākaro, ngā kaiwhakatau kaupapa me ngā kaiwhakahaere mana i
te rāngai hauora o te ao, ā, ka whakakotahi i ngā mahere mō ngā hōtaka hou ā-ao mō tō tātou hauora.
Ki taku whakaaro me kī atu ahau, he kino ki tō tātou hauora.
Hei tāpiri atu ki ngā kamupene rongoā nui, te pūtake rongoā o Wellcome Trust me te Pūtake Rockefeller, ka pūtea hoki tēnei
kaupapa amuamu e ngā kaitūpono noa, pērā i te Pūtake Bill & Melinda Gates me CEPI, te Kotahitanga mō ngā Auahatanga Whakarite
Mate Urutā, arā, te Kotahitanga mō ngā Auahatanga i roto i te Ārai Mate, he kotahitanga ā-ao mō ngā werohanga i raro i te
hononga tūmatanui–tūmataiti hei rangahau, hei whakawhanake hoki i ngā werohanga hou, mō – e ai ki tā Wikipedia, ā, e kī
ana – "hei whakautu pai ake, hei whakautu tika hoki ki ngā putanga pea o ngā mate huaketo hou e tata mai ana".
I waenga i ngā kaikōrero maha o tēnei hui, ko te Kāwana Pūtea ā-Motu, a Scholz, i whakapuaki, i raro i ngā patupatu nui, i
tētahi pūtea āwhina e toru ngā nama miriona euro, arā, 360 miriona euro tonu, mai i ngā pūtea
tāke a te iwi Tiamana ki te Rōpū Hauora o te Ao.
Kua whakapakari anō tēnei i te tūnga rangatira o Tiamana ki te pūtea i te rōpū whakatairanga rongoā nui rawa atu.
I roto i ngā kaikōrero i whakauru ai ngā mātanga hauora me ngā kaitāpoi pērā i a Bill Gates me te Tumuaki-Matua o te WHO, a
Tedros, i tino koa pea ia ki tana wikitoria i Geneva i te 1 o Pipiri i tēnei tau, arā, ko te panoni tino kore-pōtitanga ki ngā
tikanga hauora ā-ao, i whakatinanahia mā tētahi mahi huna, ā, nā reira ka whai ia i te āheinga ki te tere
whakapuaki i ngā mate urutā i runga i te amuamu, ā, ki te tono tonu i ngā werohanga e tika ana.
Ā, ka herea ēnei ture hauora hou ki ngā whenua katoa, mēnā kāore ngā kāwanatanga o ngā whenua mema e
whakahē mārika i mua o Aperira o te tau e heke mai nei.
Nō te mea he tino mōrearea tēnei ki a tātou katoa mēnā kāore e taea e tātou te aukati, ā, e hiahia ana hoki mātou ki te
whakamōhio ki ngā mema pāremata maha rawa e taea ana mō te nui o te rangatiratanga ā-motu e tūpono ana, ka aro mātou ki tēnei take
motuhake i tō mātou hui pāpāho MWGFD e whai ake nei, ā te 22 o Huitanguru 2025 – ka taea e koe te tuhi i tēnei rā ināianei.
Engari, me hoki anō tātou ki ngā kaupapa o te Hui-ā-Ao mō te Hauora.
Hei tāpiri atu ki ngā whakatūpato e kaha ake ana te reo a ētahi atu komiti maha mō ngā mate hou morearea me ngā pūtau mate pērā i
te mate manu me te huaketo Marburg, i matapakihia hoki ngā take e whai ake nei i tēnei hui i
Berlin, ā, me whakaoho i a tātou kia aro nui.
Ka kī atu au: "Te mōrearea o te mate urutā nā te panonitanga āhuarangi, te hauora
rānei i roto i te pakanga me te tautohetohe".
Ka hoatu tēnei ki a mātou he whakaaro mō te huarahi e anga ana tēnei rārangi kaupapa.
Tērā pea ko te whakatenatena anake ko te whakataukī o te hui o tēnei tau, arā: "Te
Whakatū i te Whakawhirinaki mō te Ao Hauora ake".
E whakaatu ana tēnei kua āwangawanga te rōpū hunga e riri ana ki te tangata katoa, nā te mea kei te
kite haere tonu te tokomaha i ā rātou mahere teka.
Ā, ko ngā kaiwhakauru matua o te WEF, arā, te World Economic Forum i raro i te arataki a Klaus Schwab, e āhua
rite ana ā rātou whakaaro, nā rātou i tīpako "Te Whakahou i te Whakawhirinaki" hei whakataukī.
He tino pōhehe kia whakapae i tēnei he huringa ohorere o te manawa, he huringa huarahi rānei a te mafia mana.
Mō te wā e mau tonu ana, e kino rawa atu ana rānei tēnei āhuatanga whakamataku, ā, e noho tonu ana mātou i raro i te hoari
o Damocles o tēnei kaupapa huna a te atua kino, ko te mahi matua mā mātou ngā tākuta, engari ko te mahi matua hoki o ngā
kaiwhakaora rerekē, ā, o te hunga katoa e mahi ana i te rāngai rongoā, ko te tiaki i te hunga e whakawhirinaki
ana ki a mātou, kia pai rawa atu ai mātou ki te ārai i ngā whakaeke a tēnei rōpū whakatoihara tangata.
I tēnei horopaki, he mea nui mā mātou ngā tākuta, e herea ana e ā mātou paerewa matatika, te Oati a Hippocrates me te Tauākī o
Geneva a te Rōpū Hauora ā-Ao, kia mahara ki te wāhanga i whakatakotoria i reira, e pānuitia ana pēnei, ā, ka kī atu au:
Ahakoa kei raro i te whakatumatuma, kāore au e whakamahi i taku mātauranga hauora hei takahi
i ngā tika tangata me ngā herekore ā-tangata.
Ko te tikanga o tēnei, ko mātou ngā tākuta e arotahi ana ā mātou mahi ki te hauora me te oranga o te hunga e rapu āwhina ana i a
mātou, kāore e tika kia whakamataku mātou e ngā whakahē me te whakawā i te wā e tiaki ana
i te hauora me ngā oranga o ā mātou tūroro.
Mēnā kāore mātou, ko ngā tohunga hauora me ngā kairangahau tokoiti kua toe, kua whakahē i te whai wāhi ki tēnei kaupapa kino
huna, me te toenga o te tangata kāore anō kia mauheretia e te whakatairanga, e kore e taea e mātou te
whakahaere tere i tētahi mahi hei whawhai ki tēnei, ka tūpono mātou ki te mōrearea o tētahi ahi tūturu.
Nō reira, e tino hiahiatia ana e mātou ngā tākuta me ngā mātanga hauora.
Ā, kia rongo ai te hunga katoa e whakarongo ana ki ahau, kia manakohia rātou ki te hono mai ki a mātou.
Me whai tākuta kāore e whakaae kia pokanoa rātou e ngā hiahia o ngā karatē rongoā, ā, ka mahi māia, ka whakatau mārika hoki i te
tiaki i te hauora o ngā tūroro e whakawhirinaki ana ki a rātou.
Ngā tākuta e tino whakahē ana i ngā ariā me ngā kaupapa a ngā kaiwhakahaere huna, i hokona i raro i te āhua o te aroha tangata:
Agenda 2030, te Whakahou Nui, te Kirimana Mate Urutā me te whakarerekētanga o ngā tikanga hauora ā-ao, te
WHO, me te mea e kīia nei ko te Tiriti ā-Mua a te UN.
Ā, kāore e kore, ko te tiwhikete ā-ipurangi mō te werohanga me ngā pūrongo hauānga hiko, i
whakawhanakehia anake mō te kaupapa o te aroturuki whānui.
Ā, kāore e kore, me tino whakahē a ia tangata katoa ki a rātou; ko tāku anake te tuku tohutohu.
Kua noho tonu te kawenga mō tō tātou hauora, tuatahi rawa atu, ki ā tātou ake ringa.
He wāhanga tino hira anō tēnei o tēnei rongoā hou, ā, ka ngana ahau ki te whakarāpopoto poto i konei.
Me whai kawenga ia tangata mōna anō, ā, mō āna tamariki nohinohi hoki, ā, me tiaki i tō rātou hauora whai rawa
mai i te tīmatanga mā te whai i tētahi āhua noho hauora.
Ka taea e ngā tākuta, ngā kaiwhakaora rerekē me ērā atu kaiwhakarato ratonga hauora te whai wāhi tautoko hira
hei kaitohutohu, hei hoa hoki mō te ārai, te tiaki i te hauora, me te aukati, te karo rānei i te māuiui.
Ka tīmata tēnei haepapa whaiaro mō tō tātou hauora ki te kai hauora.
E ai ki a Hippocrates, te tākuta me te kaiako Kariki, i kī ake i te neke atu i te rua
mano mā whā rau tau ki muri: "Me rongoā tō kai."
Ko te kai tūturu, i tōna tino tikanga, he huawhenua i tupu māori, he hua, he nati me ētahi nati anō, me ngā otaota rongoā, ngā
ranu, ngā hinu kua pēhia mā te makariri, te tote moana māori, te tote toka rānei kāore he
tāpiritanga, me te wai puna e tino kore poke ana.
Ki taku whakaaro, ko te āhuatanga tino pai kia whai whenua ake tō ia tangata, kia taea ai e ia te whakatō huawhenua, hua me ngā
otaota rongoā, otirā ngā momo tawhito e tere ana te whakatipu i ngā kākano, ā, ka whakawhānui i tōna pūnaha kai mā te whakawhiti
kākano me ngā hua ki ngā hoa noho tata me ngā hoa piri.
Ka āhei tēnei i a mātou ki te whakatete ki ngā mahere huna kino a ngā kamupene kākano nui pērā i a Monsanto me ōna hoa pērā, e
hiahia ana ki te rangatira i ngā mākete o te ao mā ngā otaota kua whakarerekētia ā-ira, i
whakaputaina mā te whakamahi i ngā paturopi tino mōrearea.
Me whakarite e te hunga e hiahia ana ki te whakauru ika, mīti rānei ki tō rātou kai, kia tiakina te kararehe i
runga i te huarahi e tika ana mō tōna momo, kia puta rānei i te hī, i te hopu rānei i te ngahere.
Ā, mō tēnei kaupapa, e hiahia ana hoki ahau ki te whakamahara atu ki a koutou he mea nui kia whakatenatena i ngā kaiwhenua kia hoki
ki te ahuwhenua organika mā te whakamahi i ngā tikanga whakatipu taiao, pērā i te tikanga i ngā whakatipuranga e toru ki muri,
kāore he matū whakatupu ahuwhenua, he paturopi rānei i hangaia ahumahi, kāore hoki he kākano kua whakarerekētia ā-ira, e
whakaputa ana i ngā mate, ā, e utu nui ana hoki mō ngā raihana.
Ka āhei hoki tēnei i ngā kaiwhenua kia whakawātea i a rātou anō i te mauroa a ngā
kamupene matū ahuwhenua me ngā hangarau ahuwhenua.
E whakapono ana ahau me tino tūpato ake tātou i te whiriwhiri i ā tātou kai.
Ka taea e mātou te whakakore i te 80% o ngā hua i roto i te hokomaha i te wā tonu, ā,
koinei tonu te mahi e kīia nei he tiaki kaihoko.
Kāore ēnei kai, e kīia ana he kai, e tika ana kia kīia he kai.
Ā, kāore rātou e whai wāhi ki tō tātou oranga mō te wā roa.
He tino rerekē te pono. I te wā roa, ka puta he kino mau roa ki tō tātou hauora.
Ko te whānuitanga o ngā kai kore hauora e wātea ana he take nui e whakapiki ana i te pikinga haere tonu o ngā mate ā-āhua noho,
pērā i te koroheketanga o ngā niho, te momona nui, te mate huka momo rua, te pēhanga toto teitei, te mate
atepū me te whakangaromanga o ngā hononga, te mate Alzheimer me ētahi atu momo mate mahara.
Hei noho hauora, he mea nui kia whakamahi i ngā kai tino māori, ā, kia whakarite i ngā kai reka, ngawari ki te ngongo,
i runga i te huarahi e tiakina ai te nuinga o ngā huāora.
Anei hoki, he nui rawa ngā mea hei ako mā te tokomaha. Hei hiahia, me tīmata tēnei ki ngā tamariki i ngā kura.
Ānei anō hoki, he whānui ngā momo mahi mō ngā kaiwhakarato ratonga hauora.
Me tīmata te kai hauora i te wā hapūtanga me te whāngote, ā, kia haere tonu i te wā pēpi me te tamarikitanga tuatahi.
Hei noho hauora, me whai hoki i te nui o te whakangungu tinana me ngā mahi ā-tinana, pērā i ngā hākinakina; he pai ake ki waho, kia
nui te whakaaturanga ki te rā. Hei tauira, ngā hīkoi me ngā hikoi roa i ngā wāhi taiao kāore i whakangaromia, i
ngā ngahere kī ana i ngā momo tipu, i ngā maunga, i ngā taha o ngā awa, o ngā roto rānei.
Ka tūtohutia hoki te hīkoi waewae kore hei huarahi kia ū koe ki te whenua, kia taea ai e tō tinana te ngongo i
ngā elekitirona mai i te whenua mā ngā papa o ō waewae.
Ka taea hoki te whakatūtū i a koe ki te whenua mā te kauhoe, te kaukau rānei i roto i ngā wai taiao
pērā i te moana, ngā roto, ngā awa, ngā waipuke rānei.
Kua whakaaturia e te toenga utu hiko i roto i te tinana e whakatairanga ana i te whakaora whara me te
whakahou, ā, e whakaiti ana i ngā pānga kino o te electrosmog.
He mea nui hoki mō tō tātou hauora te pupuri i ngā hononga pāpori pai, pērā i roto i te whānau, i waenga i ngā hoa me ngā hoa
mōhio, ā, ahakoa i te wāhi mahi; ā, ko te mea whakamutunga, engari ehara i te mea iti rawa,
he hononga pai ki te Atua, tō tātou Kaihanga.
Mēnā ka whai anō te tangata i ngā tikanga māmā kua whakahuatia ake nei, kāore rātou e hiahia kia tere ki
te tākuta, kia inu rongoā rānei mō ngā mea iti katoa.
Tērā pea he āhua rerekē tēnei kōrero e puta ana i tētahi tākuta – nō muri iho, tērā pea ka whakaaro te tangata ka
whiwhi moni ngā tākuta mō ia haerenga a ō rātou tūroro.
Ehara tēnei i te mea kia waihanga i ngā whakawhirinaki, kia akiaki rānei i ngā tūroro kia toro auau ki te
tākuta; engari he mea āwhina i te katoa kia whai kawenga mō tō rātou ake hauora i te taumata e taea ana.
Ā, kāore i ngā wā katoa e hiahiatia ana he tākuta mō tērā.
Kua whakaūhia mā ngā tatauranga, ko te nui ake o te kapi o ngā tākuta i tētahi rohe, me te maha ake o ngā wā e toro ana te
tangata ki te tākuta, ko te iti ake o tō rātou tūmanako ora.
Tērā pea he take anō nā te mea ka hoki ngā tūroro ki te kāinga me tētahi rongoā anō i muri i ia haerenga ki te tākuta.
Ā, e mōhio ana mātou e rima ngā wā atu te tokomaha o ngā tāngata e mate ana i Tiamana nā ngā pānga taha o ngā
papa rongoā, i whakatairite ki ngā aitua waka huarahi.
Ā, kāore anō hoki i whakaurua ngā mate i puta mai i ngā pāhekoheko o ngā rongoā takitahi rerekē.
Nō reira me ako anō tātou i tēnei, ā, me whakaako i ngā kura: he aha ngā whai wāhitanga whakamīharo e tukuna tonu nei e
te taiao ki a tātou, ā, he aha ngā mana whakamīharo o te tinana tangata mō te whakaora ā-tinana me te whakahaere.
Me tere whakaarohia anō tō tātou huarahi, ā, me whakatū he momo rongoā hou e whakahoki ana i te tangata ki te pokapū.
Ko tā mātou mahi tino nui mō tēnei huarahi hou ki te rongoā, ko te whakakore i a mātou i raro i te mana whakahaere me te
whakawhirinaki ki ngā kamupene rongoā me ngā whakahaere e mahi tahi ana ki a rātou, tae atu ki te WHO me ngā mana hauora ā-motu.
Hei tauira, me tiaki tātou i ā tātou tamariki i ngā werohanga e kīia ana he werohanga ārai, e tīmata ana i te wā tuatahi o te
pēpi. Ki te tirohia āta ngā rangahau, kāore he taunakitanga pūtaiao mō ēnei werohanga, engari kua whakaaturia e whara
ana i te pūnaha ārai mate e whanake ana, ā, nā reira ka māmā ake te pā o te mate ki te tangata, kaua e whakapakari.
Ki taku whakaaro he tino ruarua ngā werohanga mō ngā pēpi hou, tae atu ki te werohanga ono.
He tiakitanga pūpū tō ngā pēpi hou me ngā tamariki e whāngai ana ki te miraka ū, arā, ka tiakina rātou e tō rātou whaea, māna
e tuku ngā ārai mate nui hei whawhai ki ngā momo huaketo maha, mā te papatipu i te tuatahi, ā muri ake mā te miraka ū.
I muri mai, ka pā atu rātou ki ngā huaketo i tō rātou taiao, ā, ka pāngia rātou e ngā momo mate huaketo maha, nā
reira ka whakawhanake ake, ka whakakaha hoki i tō rātou ake pūnaha ārai mate kua tino hoahoatia.
Me whakawhirinaki nui ake tātou ki te taiao i konei, ā, kaua e whakararuraru i a ia e ngā awe o waho kāore e taea te tatau.
I ngā tau tata nei, tae atu ki ngā tekau tau kua pahure, kua whakaurua he maha rawa o ngā werohanga ārai e kīia ana hei
tiaki i ngā tamariki me ngā rangatahi, ā, kua whakaurua ki ngā taunakitanga a STIKO, te Komiti Tūmau mō ngā Werohanga.
He nui ngā taunakitanga, tae atu ki ngā hua rangahau, e whakaatu ana kāore tēnei e whakapai ake i te hauora o ngā tamariki; inā
hoki, ka māmā ake te pā o ngā mate pāwera o ngā momo katoa, ngā mate ā-pūtau pērā i te mate huka me te mate pāwera
o te tirohīra a Hashimoto, ngā mate ā-roro pērā i te āutisma me te ADHD, me ngā mate manawa pūmau.
I te tirohanga tata, ka kitea he nui ake i te iti rawa ngā taunakitanga pūtaiao hauora mō ngā werohanga.
He maha o ngā rangahau i whakamahia hei tūāpapa mō ngā taunakitanga ārai mate e iti rawa ana te tokomaha o ngā kaiuru,
kāore he rōpū whakahaere tika, ā, he maha ngā wero nui o ngā painga whaiaro, nā te mea i te nuinga o ngā wā ko ngā kamupene
rongoā, ko ngā kaihanga ārai mate anō hoki, e mahi ana hei kaitautoko o ngā rangahau, ā, kua āwhina hoki
ngā kaimahi o te kamupene, ngā kaituhi rānei i utua e ngā kamupene rongoā, ki ngā whakaputanga.
Ka pā hoki tēnei ki te kīia nei he werohanga HPV, arā, te werohanga mō te mate pukupuku o te korowha, ā, ahau, hei tākuta
mō ngā mate wāhine, kua whakatūpato tonu ahau i te tīmatanga.
Nō reira, me tino whakahē tātou i ngā werohanga ā-ture katoa.
Ka hē hoki te werohanga ā-ture, ahakoa kua whakataua e te Kōti Ture Matua ā-Motu he tautoko i te werohanga ā-ture e
kīia nei he werohanga ā-ture i runga i ngā whare ratonga, he whakataunga pea i mahia i raro i te pēhanga tōrangapū.
Heoi, ka taea e tātou te tūmanako ka tika kia arotakea anō tēnei i te wā tata, i muri i te whakataunga whakahirahira a
te Kōti Whakahaere o Osnabrück i te 3 o Mahuru i tēnei tau.
Ko te rongoā hou e pai ana ki ahau me whai i tētahi huarahi whānui, e tiro ana ki te tangata hei kotahitanga
kāore e wehewehea o te tinana, o te hinengaro, me te wairua.
Ko te hokinga ki ngā rongoā me ngā tikanga tuku iho, pērā i te whakamahi i ngā otaota ngahere ā-rohe, i te
nuinga o ngā whānau i ngā tekau tau ki muri, hei tiaki i te hauora, hei ārai i te māuiui.
Ki taku whakaaro, ko tētahi mātāpono nui o te mahi rongoā, otirā mō ngā maimoatanga me ngā whakaurunga – arā, te whakamahi i ngā
rongoā matū me ngā tikanga pokanga – me pēnei: "kia nui rawa atu te mea e hiahiatia ana, kia iti
rawa atu te mea e taea ana" me "iti ake, he nui ake."
Ā, pērā anō, ko te kī "primum non nocere", arā, kia kaua e mahi he aha ki te tūroro e taea ai te whakaputa i
tētahi kino nui ake i tua atu i te mate e pā ana ki a ia.
Hei tauira, e tino hāngai ana te rongoā tuku iho me te naturopathy ki ēnei mātāpono ārahi.
I ia whenua o te ao, kua roa e whakawhitia ana, ā, i ētahi wā, kei te ora tonu te tikanga rongoā
ā-iwi i ngā whakatupuranga ki ngā whakatupuranga.
Ka whai wāhi tēnei ki te whakamahi i ngā otaota ā-rohe i roto i ngā momo tī, wai hua, wai wairewa waipiro, me ngā ranunga hinu
rānei, ka taea e koe te whakarite māu anō i te kāinga; ā, kei roto hoki ngā mirimiri, ngā kaukau, ngā enemā, ngā kapi me ngā
werohanga wai mahana, wai mātao rānei, me ētahi atu tikanga ā-tinana pērā i te hikoi i
runga i te ua ata me te whakawera i raro i te rā.
Ka kapi tēnei i te nuinga o ngā amuamu me ngā mate noa, kia kore ai e hiahiatia kia toro ki tākuta.
I taua wā anō, ka whakakaha i te rangatiratanga me te haepapa whaiaro mō ngā take hauora, ā, ka
whakatenatena i te tangata kia noho i te oranga tūturu.
Ko tēnei rongoā tuku iho whai whakaaro, kua whakamātauria i roto i ngā rau tau, i tino whakakapia i te putanga mai o ngā kamupene
rongoā nui me ngā whakarite i tukuna e rātou ki te mākete, pērā i ngā huaketo, ngā rongoā whakaiti werawera me ngā rongoā mamae. I
mahara kia warewaretia, kia whakakatakata rānei hei mea pōhehe, kia kore ai e maha ngā tāngata e
kite he taonga nui rawa i tangohia atu i a rātou.
Hei wāhanga o te whakatū i tēnei rongoā whānui hou, me tino whakapau kaha tātou ki te maumahara ki ēnei tikanga tuku iho,
ā, kia whakahokia anō ki te whakamahi i roto i ō tātou whānau.
I konei anō, he tika kia whakaakona ngā tāngata ki ngā pūkenga me ngā mōhiotanga taketake e hiahiatia ana mō
tēnei, i roto i ngā akoranga, i ngā pukapuka hāngai rānei.
He wāhi nui anō tō te rongoā pūtaiao – arā, te rongoā tuku iho – ina whakamahia e ai ki ngā paearu kua whakahuatia ake nei.
Āe mārika, ka taea hoki e tātou te whakawhetai ki ngā manaakitanga o te rongoā hou, ā, i ngā wā e tino hiahiatia ana,
ka whai tātou i ngā rongoā tuku iho pērā i ngā corticosteroids, ngā antihistamines me ngā otinga werohanga,
hei tauira i te wā o te pōrearea anaphylactic ki tētahi tangata e mate pāwera ana ki ngā wāpū.
Ā, kāore e kore, me whai hoki tātou i tētahi pūnaha whare rongoā whai whakaaro, e hāngai ana ki ngā hiahia.
Ko ngā kamupene rongoā e whakaputa ana i ngā rongoā hira i te utu tika, me ngā rongoā ā-taiao rānei, he wāhi tautoko nui tā rātou,
engari kāore e tika kia whakaaetia kia rangatira rātou i ngā tikanga rongoā, pēnei i te
āhua e puta ana ināianei i te taumata whānui.
Ā, kāore e kore, me ngā tākuta pokanga mātau, ngākau māhaki hoki, e taea ai e rātou te whakahaere i ngā tikanga pokanga
e hiahiatia ana, kia tiakina ngā kiko mēnā ka hiahiatia i muri i tētahi aitua, i tētahi mate tino kino rānei.
Ko tētahi o ngā mahi matua mā mātou ngā tākuta, ā, mā ngā kaiwhakaora rerekē hoki, i roto i tēnei rongoā hou, ko te ārahi
i te hunga ki tētahi āhua noho hauora, hei ārai i ngā mate.
Hei tākuta mō ngā mate wāhine, he take nui ki ahau, hei tauira, te tohutohu me te whakangungu mō ngā tikanga
ārai hapūtanga ā-taiao me te whakamahere whānau, me te kore whakamahi i ngā hōramōna hangaia.
Me whakaaro hoki tātou me pēhea e taea ai e tātou te whakakore i te pokanoa o ngā kamupene rongoā nunui ki
ngā rangahau pūtaiao me te whakaako, ā, otirā, ki ngā rangatira huna kei muri i ngā āhua.
Me pēhea e taea ai e tātou te whakahou i ngā whare wānanga me ngā whare mātauranga motuhake, me te whakarite hoki
i te uru tika ki ngā wāhi kura rongoā, kia puta anō ai ngā tākuta tino manawanui, tino aroha.
Waihoki, me pēhea e taea ai e ngā hōhipera te whakarite me te whakahaere kia pai ake mō ngā
tūroro me ngā kaiwhakarato ratonga e mahi ana i reira.
Rānei me pēhea te whakatū pūnaha inihua hauora e tika ana, e utu whaitake ana.
Heoi, nā te here o te wā, kāore au e whakamārama taipitopito atu mō tēnei i konei.
Ko tētahi o ngā whakaritenga tino hira mō tēnei rongoā hou, me whai āhuatanga whānui, me whai atawhai hoki.
Ko te tikanga o te kupu 'holistic' he tirohanga e kite ana i te tangata hei kotahitanga kāore e
wehewehea o te tinana, o te hinengaro, me te wairua.
Me whai whakaaro ki ēnei tokotoru katoa i te tiaki i te hauora, ā, i ngā mahi whakahou hauora mā te rongoā.
Anei, ko te tinana e tohu ana i te kaha ā-tinana, ko te hinengaro e tohu ana i tō tātou mana ā-hinengaro, koia nei tō tātou tuakiri
mōhio, ā, mā reira ka wehe tātou i ngā kararehe me ngā otaota.
I roto i te reo o nāianei, he maha ngā wā ka whakaarohia te wairua hei nohoanga o ngā kare ā-roto, ā, he
maha hoki ngā wā ka whakamahia te kupu Kariki mō te wairua, arā ko psyche, i roto i tēnei horopaki.
I te mutunga iho, ko te wairua e tautuhi ana i tō tātou āhua.
Ki ahau, ko te wāhanga kore mate, i hoatu e te Atua, kāore i te ā-tinana, e noho ana i roto i tō tātou tinana, e ārahi ana
i a ia, ā, ka ora tonu i muri i te mate o te tinana ā-tinana.
E mōhio ana tātou, e whakaatu ana hoki ngā tohu ā-tinana i te āhua o te wairua.
He maha ngā tauira o tēnei i te rongoā ā-hinengaro.
Ki taku whakaaro, kia tiakina te hauora o tō tātou wairua, me whai hononga ki te Atua, ā, ka taea te
whakatū me te whakapakari mā te inoi me te whakapono.
Nō reira, me noho tonu te tākuta pai, te kaiāwhina hinengaro rānei hei kaiārahi wairua, e akiaki ana i ngā tūroro kia hono anō
ki te Atua, tō rātou Kaihanga, kia āwhina i a rātou ki te whakahoki i tō rātou tinana, tō rātou
hinengaro, me tō rātou wairua ki te raupapa ā-Atua.
Ko te mahi nui mā ngā tākuta ū, ngā tākuta aroha, ngā kaiwhakaora rerekē me ētahi atu kaiwhakarato ratonga hauora,
kia kawea tēnei rongoā hou ki te iwi, kia whakahokia hoki tō tātou pūnaha hauora ki tōna aronga taketake.
He mahi ngātahi a ngā kaiwhakarato ratonga hauora hihiri me ngā kaiora mō te painga o te tangata.
Mā te mahi pēnei, kei te tuku hoki mātou i tētahi koha nui ki te whakamana whakamutunga o te
tangata katoa i ngā ringaringa o ngā rangatira mana.
Ngā mihi nui mō tō aro!