Oharra: Irudi batzuek sabel ahuleko pertsonentzat egokiak ez izan daitezke.
Jada aipatu den bezala WPATH dokumentu isurien inguruko programan, mediku-elkarte osoak dihardute genitalen ebakuntzak
egiten genero disforia deiturikoa pairatzen duten pertsonetan.
Pertsona hauek euren gorputzetan deseroso sentitzen dira eta askotan arazo psikologikoak pairatzen dituzte –
horrela deskribatzen dute WPATHko medikuek eta terapeutek beren esperientzia praktikoaren arabera.
Eta berehala, beren pazienteak genero-berrantolaketa ebakuntzen bidez "laguntzen" dituzte, besteak beste,
sexu-organoen sorkuntza artifiziala , umetokiaren kentzea eta "goiko ebakuntza", hau da, emakumeen bularrak kentzea .
Baina halako, hitzez hitz drastikoak diren esku-hartzeek benetan onuragarriak eta eraginkorrak al dira
gaixotasun mentalak pairatzen dituzten pertsonentzat?
Edo kezka larri bat izateko arrazoirik ba al dago? Ikasi dezagun iraganeko adibideetatik:
Lobotomiari buruzko historiari
XX. mendearen erdialdean, mediku munduak zabalki sinetsi zuen lobotomia zela gaixotasun
mentaletarako tratamendu eraginkorrena eta humanitarioena.
Metodo konbentzionalean, buruan bi aldeetan zulo bat zulatzen da, ondoren tresna zorrotzik gabeko bat sartzen da eta
arkuzko biraketa-mugimendu bat eginez erabiltzen da, garun-materia kopuru esanguratsu bat suntsituz.
Beste metodo batek begi-zuloaren bidez, begiari eta garunari bereizten dituen egitura mehe baten bidez, gailu kirurgiko bat
garunera sartzea eta arkuzko formako mugimendu bat egitea dakar.
Davison eta Neale aipatuta daude Heiko Schöningek bere Game Over liburuan.
1941ean, New York Times-ek azaldu zuen nola lobotomia-pazienteek "(…) kezkak, jazarpen-konplexuak, suizidio-joerak, obsesioak,
erabakigabetasuna eta tentsio nerbiosoa, hitz batean esateko, laban batekin beren burutik zuzenean
mozten zaizkiela garuneko ebakuntza berri bati esker."
Ebaki kirurgikoaren muturketa bortitza ez zen aipatu.
"(...) lobotomiak hasieran psikiatrikoetako pertsonak lasaiago bihurtu zituen (...)", jarraitzen du
Schöningek, hasieran ebakuntza bortitzari mirari-sendabide baten itxura eman zion hori aipatuz.
Arrisku nabarmenak eta albo-ondorio suntsitzaileak gorabehera, mediku-komunitateak azkar onartu zuen lobotomia praktika hainbat
nahasmendu mentaletarako tratamendu gisa, besteak beste depresioa, obsesio-konpultsio nahasmendua, epilepsia eta eskizofrenia.
Lobotomisistak, hau da, ebakuntza hau egiten zuten medikuak, ez ziren mespretxatu, baizik eta askoren artean ospe handia zuten.
Antonio Moniz, lobotomiako asmatzailea, 1949an Medikuntzan egindako ekarpenagatik Nobel Saria jaso zuen.
Estatu Batuetan prozedura hori zabaldu zuten Walter Freeman eta James Watts, Amerikako Medikuntzako Elkartearen (AMA) urteko
bileretan bero ongi etorri zitzaizkien, non erakusketen bidez beren garuna mutilatzen zuten
prozedurei buruzko informazioa eskaini zuten.
Peter Bregginen arabera, Freemanek honela esaten duela aipatzen da:
"Psikokirurgia bere arrakasta lortzen du irudimena hautsi, emozioak lausotu, pentsamendu abstraktua suntsitu eta
robot moduko, kontrolatu daitekeen pertsona bat sortuz."
Garai hartan mediku lankideak kritikatzea etikaren kontrakoa zela uste zenez, ospe handiko New England Journal
of Medicine-ek prozedurari balio zientifikoa eman zion:
Artikulu bat argitaratu zuen, operazioa "(...) behatze fisiologiko sendoetan oinarrituta zegoela" esanez.
Tabloide prentsak ere eragin erabakigarria izan zuen.
Hurrengo bost urteetan, lobotomia maiz jorratu zuten AEBetako argitalpen popularretan,
hala nola Reader's Digest, Time eta Newsweek-en.
Txostenak oro har positiboak ziren eta prozeduraren errealitate barbarikoa gutxietsi zuten.
Amerikako mediku elkarte nagusietako inork ere, tartean Amerikako Psikiatria Elkartea (APA) eta Amerikako Medikuntza
Elkartea (AMA), ez zuen prozeduraren aurka ofizialki hitz egin.
Desesperatuta zeuden pazienteek eta haien familiek lobotomiak eskatu zituzten artikulu hauek irakurri ondoren.
Garai hartako psikiatria-instituzioetako egoerak penagarriak ziren, eta tratamendu alternatiboak, hala nola
insulinako koma-terapia eta elektrokonbultsio-terapia ere gogorrak eta askotan bortitzak ziren.
Honek lobotomiak eta haren albo-ondorioek zuten izaera barbaroari buruzko itsutasun sendo eta kontzientea eragin zuen.
Prozedurak sarritan pazienteak "kirurgikoki eragindako haurtzaroko" egoeran jartzen zituen.
Freemanek "transorbital lobotomia" asmatu zuen, non izotz-labana bezalako kirurgia-tresna bat pazientearen
begiko orbita zeharkatuz burmuinera mailuaz sartzen zen.
Bere tratamendua arrakastatzat jo zuen, pazienteek erakundea utzi eta etxean zainduak izan
zitezkeenenean, "etxeko desgaitua edo maskota baten mailan".
Gainera, prozedura lehenago egiten bazen, emaitza hobea izango zela sinetsita zegoen, eta operazioa lehen
tratamendu-aukera gisa hartzea defendatu zuen gaixotasun mental arinak soilik zituzten pertsonentzat.
Hala ere, arrakastaren zalantzazko neurria ez zen gauzatu: paziente batzuk betirako
desgaituta geratu ziren eta %15 inguru hil egin ziren.
Freemaniaren pazienteen artean zorte handienek nahiko bizitza independentea izaten eta trebetasun gutxiko lanak
hartzen lortu zuten, baina gehienek ez zuten hain zorterik izan.
Askok euren epe luzeko memorian kalteak jasan zituzten eta zeregin sinpleenak ere egitean zailtasunak izan
zituzten. Nahiko askok bizitza osorako desgaituta geratu ziren.
Freemanen krimenik larriena haurrei transorbital lobotomiak egitea izan zen, guztira 19ri, eta horietatik 11 bere
'Psychosurgery' liburuaren 1950eko edizioan deskribatu ziren.
Haurrik txikiena lau urte besterik ez zituen. 11 haurretatik bi garun-odoljarioengatik hil ziren.
New York Times-ek bere erreportajean adierazi zuenean "kirurgialariek orain garuneko ebakuntzari buruz dituzten
zalantzak apendizea kentzeari buruz dituzten bezain txikiak direla", prozeduraren aurkako oposizio serioa osatzen hasi zen.
Psikiatria-instituzioetako pazienteentzat, hasieran lasaiago bihurtu zirenak, "(...) gero burmuin
motelago, apatiko bihurtu eta hil egin ziren" .
Azkenik, kritikariek azpimarratu zituzten paziente askok pairatutako albo-ondorio larriak, arrakasta neurtzeko erabilitako
irizpideei buruzko kezka adierazi zuten, eta ebakuntzak aurretiko psikiatria-ebaluaziorik
gabe egiteagatik akusatu zituzten kirurgialariak.
Hala ere, tratamendu humanitarioen alternatibarik eza – edo, hobeto esanda, metodoaren krudeltasunari egindako
itsu-begirunea – psikiatrak eta familiak hala ere neurri desesperatu horietara jotzera behartu zituen.
1950eko hamarkadan klorpromazina asmatu zutenean bakarrik hasi zen lobotomiak nabarmen jaisten.
Bere liburuan, Heiko Schöning-ek izotz-labana erabiliz pertsonen nortasuna suntsitzeari buruz hitz egin zuen.
Schöning-en arabera, 1936tik 1978ra bitartean AEBetan lobotomiagatik 35.000 pertsona inguru mutilatu zituzten.
Munduan, biktimen kopurua milioi bat inguru dela estimatzen da.
Eta ez zen arraroa halako metodoak erresistentzia apurtzeko erabiltzea, bai espetxeetan bai desobedientzia zibilaren
aurka, hau da, nagusi zen sistemaren kritikoei aurre egiteko.
Nahasmendu psikiatriakoak dituzten pertsonak tratatzeko erabileraz gain, hasieratik izan dira gizarte
arazoak garuneko ebakuntzaren bidez konpontzeko ahaleginak.
Hemen hasten da antolatutako krimenarentzako psikokirurgiaren benetako erabilera.
XX. mendearen hasieran, britainiar mediku batek jada proposatu zuen meatzarien greba egiteko
borondatea kentzea garuneko ebakuntzaren bidez (...).
Izoztako pikatz-metodaz gain (...), orain hainbat psikokirurgia-prozedura finago daude.
(…) Garapen hauek oraindik ere lantzen eta mundu osoan zehar erabiltzen dira gaur egun.
Metodo guztiek gauza bat dute komunean: garunaren zati batzuk betirako suntsitzen dituzte.
Psikokirurgia oso ezaguna izaten jarraitzen du, gizarte-terapiako helburuetarako orain
frogatuta dagoen baliogabetasuna gorabehera.
Gaur egungo genitalen ebakuntzaren egoera
Mediku elkarteek Freemani-ren barbaroa zen metodoa zientifikoki baliozkoa zela deklaratze hutsak delitu-arduragabekeria
eta delitu-energia maila gorena frogatzen du.
Lobotomia izenez ezagutzen diren ebakuntza-prozedura bortitzen historiak mediku munduarentzat abisu- eta gizagabetze-adibide
gisa balio egin beharko luke. Baina urrun dago horretatik!
70 urte inguru besterik ez igaro ondoren, beste hondamendi bat gertu dago.
Kaliforniako terapeuta batek WPATH foroko lankideei kontatzen die ebakuntza bidezko kastrazioak bere paziente mentalki gaixoentzat
duen "sendatzeko botere harrigarria", eta horri esker "emozio-berreskurapenerako bidean" jarri
zituztela eta, ziurrenik, betiko zoriontsu bizi izan zirela.
Haien aurretik lobotomiak egiten zituztenek bezala, WPATHeko genero-kirurgialariek saihesten dute etikaren eskakizuna:
ebakuntza-prozedura bat mediku-praktika orokorrean sartu aurretik seguru eta onuragarria dela frogatu behar dela.
Gehienak epe luzerako genital ebakuntzari buruzko ikerketek gizarte-funtzionamenduan nabarmen okerrera,
ondoren osasun mentaleko gaixotasun-tasa altuak eta suizidio-arrisku handiagoa erakusten dituzte.
Hala ere, aurrekoetan bezala, APA eta AMA bezalako elkarteek oraindik ere adingabeen eta gaixotasun
mentalak dituzten helduen genitalen mutilazioa WPATHko kirurgialariek egitea defendatzen dute.
Bi eskandalu historikoetan, biktimen gehiengoa adingabeak edo gaixotasun mentala dutenak, edo biak,
dira, eta egindako ebakuntzek desfigurazio iraunkorra eta desgaitasuna eragiten dituzte.
Egoera onenean ere, baginaren kirurgia-berreraikuntza (vaginoplastia) jasan duten gizon pazienteek bizitza
osoan zabaldu beharreko hutsune bat izaten dute, eta haien funtzio sexuala nabarmen murriztuta geratzen da.
Zorigaileek pelbis odolez beteak, gernu egiteko arazoak eta fistulak bezalako konplikazio larriak jasaten dituzte.
Ritchie Herron, osasun mentaleko krisi batean baginoplastia jasan zuen transizioa atzera bota zuen gizonak, ebakuntzaren
ondorengo bere bizitza amesgaizto bizi bat dela deskribatzen du.
"Horrela ezin da duintasunez bizi", esan zuen gaurko mediku-delituaren 32 urteko biktimak, etengabeko mina,
zorrotzaldia eta gernu-bideetako nahasmenduak jasaten dituenak.
Lobotomia eta genitalen ebakuntzaren konparaketa
Nahiz eta paziente askok konplikazioak pairatu eta zailtasun psikologiko eta harreman-zailtasun nabarmenak izan,
publikoan gezurrak esaten dizkiete eta genitaletako ebakuntzaren emaitzekin asebeteta daudela esaten diete.
Aldiz, hainbat familiak lehenago bihotzez eskertu zioten Dr. Freemani beren senideei laguntzeagatik, ebakuntzak
eragindako ondorio suntsitzaile izugarriak gorabehera.
Orduan bezala orain ere, auto-engainu maila jakin bat iradokitzen du edo, Herbehereetako ikertzaileek
beldur duten bezala, "desioek deformatutako zoriona".
Lobotomia onartu duten senideek, maite duten baten aldeko erabakia zuzena izan zela sinetsita egoteko motibo argia dute.
Horrela eginez, egoera hori ez zela egia erakusten duten seinale nabarmenak asmoz baztertzen dira.
Gaur egun, nerabe askok edo haien gurasoek, baita eragindako helduek ere, antzeko barne-borroka baten aurrean egon daitezke.
"Genero-hype"-a oso politizatuta egon aurretik dagoen ebidentzia guztia iradokitzen du adin txikiko gehienek
nerabezaroaren ondoren beren generoarekin bat egiten dutela.
Tamalez, ordea, gazteen garapen naturala suntsitutako oinarri sozial baten gainean oinarritzen da.
Bere nortasunaren bilaketa guztiz naturala, desadostasun eta auto-zalantzekin batera,
genero-interpretazioaren agintaritzapean jartzen da nahita.
Gure garaiko haurrak infiltratzen ari dira. Haur eskolatik aurrera, beren generoa zalantzan jartzera bultzatzen dituzte.
Eskolako ikasgaietan nerabezaroaren garapen-prozesu guztiz naturala nahita gaizki interpretatzen da. Hots,
pertsona bat gorputz oker batean jaio izan daitekeela eta genero desberdin bat aukeratzea ez dela arazoa.
Honek genero ideologiaren eta WPATHen eskuetara jotzen du.
Familien haustura eta suntsiketa askotan sufrimendu gehigarria eragiten dute.
Gazteek beren garapenaren amaierara iristeko pazientziaz eta lasai itxaron beharrean, WPATHeko kideek arduragabeki
ebakuntza-interbentzioa defendatzen dute tratamendu-aukera bakarra gisa, baita adingabeentzat
eta gaixotasun mental larriak dituztenentzat ere.
Freemanek eta bere lankideek garai hartan lobotomia zen bakarra itxaropena zela aldarrikatu zuten
instituzio mentaletako pobre eta zoritxarreko arimendako.
Orduan bezala orain: konponezina den mutilazioa!
Ondorioa 1967an bere azken pazientea garun-odoljarioz hil ondoren, ospe txarrean erori zen Walter
Freemanen ospitaleko lizentzia baliogabetu zuten.
Bere gainerako egunak Estatu Batuetan zehar bidaiatzen eman zituen, bere pazienteak eta haien familiak bilatuz eta bere maite
zuen prozedurak kalte egin beharrean lagundu zien froga bila.
Freeman bere burua gaixotasun mental larriak zituztenen "salbatzaile" gisa ikusten zuen eta uste
zuen itxaropenik gabekoei itxaropena ematen ari zela.
Bere karreraren gailurrean, inoiz ezin zuen irudikatu bere sendatze miragarria egun batean
gaitzetsi eta krimena bezala hartuko zutela.
WPATHi eta bere kideei ere gauza bera aplikatzen zaie.
Zapaldutakoen alde borrokan ari diren giza eskubideen heroien ideiaz inspiratuta, medikuntzan aitzindari
gisa ikusten dute beren burua, behar duten pazienteei beharrezko arreta medikoa eskainiz.
Hala ere, uste dugu genital osasuntsuen ebakuntza bidezko suntsiketa historiara lobotomiak baino tamaina bereko edo
handiagoko krimen gisa pasako dela. Eta haragijale horiek ezin dute beren merezi duten zigor justutik ihes egin!