WEBVTT

00:00.000 --> 00:03.216
Ескерту: Кейбір суреттер әлсіз ішекті адамдарға жарамауы мүмкін.

00:06.453 --> 00:11.460
WPATH (Дүниежүзілік трансгендер денсаулығы бойынша кәсіби
қауымдастық) құжаттарының жария болғаны туралы бағдарламада бұрын

00:11.460 --> 00:15.368
айтылғандай, бүкіл медициналық қауымдастықтар
«гендерлік диссоциация» деп аталатын күйден зардап

00:15.368 --> 00:18.476
шегетін адамдарға жыныс мүшелерін ота жасаумен айналысуда.

00:18.476 --> 00:23.674
Бұл адамдар өз денелерінде жайсыз сезініп, жиі психологиялық
проблемаларға ұшырайды – WPATH дәрігерлері

00:23.674 --> 00:28.696
мен терапевттері өздерінің практикалық
тәжірибесіне сүйене отырып, дәл осылай сипаттайды.

00:28.696 --> 00:33.976
Және олар дереу пациенттерін әртүрлі жынысты ауыстыру
операциялары арқылы «қолдайды», соның ішінде жыныс мүшелерін

00:33.976 --> 00:38.978
жасанды түрде жасау (вагинопластика немесе фаллопластика),
жатырды алып тастау (гистерэктомия) және «жоғарғы

00:38.978 --> 00:42.630
операция», яғни әйел сүт бездерін алып тастау (мастэктомия).

00:42.630 --> 00:49.006
Бірақ осындай шын мәнінде қатаң араласулар психикалық
ауытқулары бар адамдарға шынымен пайдалы әрі тиімді ме?

00:49.006 --> 00:55.540
Немесе бұл шын мәнінде қатты алаңдауға
тұрарлық па? Өткен мысалдардан сабақ алайық:

00:55.540 --> 00:57.643
Лоботомия тарихы туралы

00:57.643 --> 01:02.945
ХХ ғасырдың ортасында медицина әлемі
лоботомияны психикалық ауруларды емдеудің ең

01:02.945 --> 01:06.210
тиімді әрі гуманды әдісі деп кеңінен санады.

01:06.210 --> 01:14.298
Дәстүрлі әдіспен бас сүйегінің екі жағынан тесік тесіліп, содан
кейін өткір емес аспап енгізіліп, доға тәрізді бұрау қозғалысымен

01:14.298 --> 01:18.570
айналдырылып, мидың айтарлықтай мөлшердегі тіндері жойылады.

01:18.570 --> 01:25.671
Тағы бір әдіс – көз ұясы арқылы көзді мидан бөліп
тұратын жұқа құрылымнан өтіп, хирургиялық құрылғыны

01:25.671 --> 01:29.936
миға енгізу және оны доға тәрізді қимылмен қозғау.

01:29.936 --> 01:34.270
Дейвисон мен Нил Хайко Шёнингтің
«Game Over» кітабында дәйексөзделген.

01:34.270 --> 01:41.144
1941 жылы New York Times лоботомия жасалған науқастардың «(...)
уайымдары, қудалау комплекстері, өз-өзіне қол жұмсауға

01:41.144 --> 01:47.318
бейімділік, обсессиялар, шешім қабылдаудағы тартыныштық
және жүйке кернеуі жаңа ми операциясының арқасында

01:47.318 --> 01:51.584
пышақпен тура мағынада басынан кесіліп тасталады» деп сипаттады.

01:51.584 --> 01:54.863
Хирургиялық ампутацияның қатыгездігі туралы айтылмады.

01:54.863 --> 02:00.032
«(...) лоботомия бастапқыда психиатриялық мекемелердегі адамдарды
тыныштандырды (...)», – деп жалғастырады Шёнинг,

02:00.032 --> 02:05.120
бастапқыда бұл қатыгез операцияға ғажайып ем
сияқты көрініс берген нәрсені дәйексөз келтіре отырып.

02:05.120 --> 02:10.960
Айқын қауіп-қатерлер мен жойқын жанама әсерлерге қарамастан,
медициналық қауымдастық лоботомияны депрессия,

02:10.960 --> 02:15.545
обсессивті-компульсивті бұзылыс, эпилепсия
және шизофрения сияқты әртүрлі психикалық

02:15.545 --> 02:18.656
бұзылыстарды емдеу әдісі ретінде тез қабылдады.

02:18.656 --> 02:22.688
Лоботомисттер, яғни бұл операцияны
орындаған дәрігерлер, кемсітілген жоқ, керісінше

02:22.688 --> 02:25.303
көпшіліктің арасында жоғары беделге ие болды.

02:25.303 --> 02:32.583
Лоботомияны ойлап тапқан Антониу Мониш медицина саласына
қосқан үлесі үшін 1949 жылы Нобель сыйлығымен марапатталды.

02:32.583 --> 02:38.606
АҚШ-та бұл процедураны танымал еткен Уолтер Фриман мен Джеймс
Уоттс Америкалық медициналық қауымдастығының (AMA) жыл сайынғы

02:38.606 --> 02:42.103
жиналыстарында жылы қарсы алынды; онда
олар өздерінің миды жарақаттайтын

02:42.103 --> 02:45.613
процедуралары туралы ақпаратты көрмелер арқылы ұсынды.

02:45.613 --> 02:48.646
Питер Бреггиннің айтуынша, Фриман былай деген:

02:48.646 --> 02:55.505
"Психохирургия қиялды шайқап, эмоцияларды
бәсеңдетіп, абстрактілі ойлауды жойып, робот тәрізді,

02:55.505 --> 02:59.883
басқарылатын тұлғаны жасау арқылы өз табысына жетеді."

02:59.883 --> 03:05.171
Сол кезде әріптес дәрігерлерді сынау әдепке жат деп
саналғандықтан, беделді New England Journal of

03:05.171 --> 03:08.796
Medicine журналы бұл әдістің ғылыми негізділігін растады:

03:08.796 --> 03:15.570
Ол операцияның "(...) берік физиологиялық
бақылауларға негізделгенін" көрсететін мақала жариялады.

03:15.570 --> 03:18.583
Таблоид баспасөзі де шешуші рөл атқарды.

03:18.583 --> 03:27.056
Келесі бес жыл ішінде лоботомия АҚШ-тың Reader's Digest, Time
және Newsweek сияқты танымал басылымдарында жиі жарияланды.

03:27.056 --> 03:32.950
Есеп берулер негізінен оң сипатта болды және
рәсімнің варварлық шындығын жеңілдетіп көрсетті.

03:32.950 --> 03:38.002
Америкалық психиатриялық қауымдастық (APA) пен Америкалық
медициналық қауымдастық (AMA) сынды ірі

03:38.002 --> 03:44.256
американдық медициналық қауымдастықтардың ешқайсысы
бұл рәсімге ресми түрде қарсылық білдірген жоқ.

03:44.256 --> 03:50.223
Үмітсіз науқастар мен олардың отбасылары осы
мақалаларды оқығаннан кейін лоботомия жасауды сұрады.

03:50.223 --> 03:54.867
Сол кездегі психиатриялық мекемелердегі жағдай өте нашар болды,
ал инсулиндік кома терапиясы және

03:54.867 --> 04:01.143
электроконвульсивті терапия сияқты балама емдеу әдістері
сондай-ақ қатал әрі жиі зорлық-зомбылық сипатта болды.

04:01.143 --> 04:08.923
Бұл лоботомияның варварлық сипаты мен оған байланысты
жанама әсерлерге қатысты қатты, әдейі соқырлыққа әкелді.

04:08.923 --> 04:14.944
Осы процедура жиі науқастарды «хирургиялық
жолмен тудырылған балалық шақ» күйіне түсіреді.

04:14.944 --> 04:20.387
Фриман «трансорбиталдық лоботомияны» ойлап
тапты, онда мұз пышағына ұқсас хирургиялық

04:20.387 --> 04:24.196
аспап науқастың көз ұясы арқылы миына соғылды.

04:24.196 --> 04:29.882
Ол емдеуін сәтті деп санады, егер науқастары
мекемеден шығып, үйде «үйдегі мүгедек адам

04:29.882 --> 04:34.083
немесе үй жануары деңгейінде» күтім көрсете алса.

04:34.083 --> 04:39.789
Ол сондай-ақ процедура неғұрлым ерте жүргізілсе, соғұрлым
нәтижесі жақсы болатынына сеніп, жеңіл

04:39.789 --> 04:46.076
психикалық ауытқулары бар адамдар үшін операцияны
бірінші емдеу тәсілі ретінде қарастыруды ұсынды.

04:46.076 --> 04:54.164
Дегенмен, табыстың күмәнді өлшемі жүзеге аспады: кейбір науқастар
тұрақты мүгедек болып қалды, ал шамамен 15%-ы қайтыс болды.

04:54.164 --> 04:59.661
Фриманның ең сәтті науқастары салыстырмалы түрде
тәуелсіз өмір сүріп, қарапайым мамандықтағы жұмыстарға

04:59.661 --> 05:03.563
орналаса алды, бірақ көпшілігі ондай бақытқа ие болмады.

05:03.563 --> 05:08.373
Көптеген адамдар ұзақ мерзімді жадының бұзылуына
ұшырап, ең қарапайым тапсырмаларды орындауда да қиындық

05:08.373 --> 05:11.836
көрді. Көптеген адамдар өмір бойы мүгедек болып қалды.

05:11.836 --> 05:19.933
Фриманның ең ауыр қылмысы – ол балаларға
транс-орбиталды лоботомия жасады, барлығы 19 балаға, олардың

05:19.933 --> 05:25.016
11-і 1950 жылғы «Психохирургия» кітабында сипатталған.

05:25.016 --> 05:31.840
Ең кіші бала тек төрт жаста ғана болды. Он бір
баланың екеуі миға қан құйылудан қайтыс болды.

05:31.840 --> 05:37.689
Тек Нью-Йорк Таймс өз репортажында «хирургтардың ми операциясына
қатысты күмәндары аппендицитті алып тастауға деген

05:37.689 --> 05:44.203
күмәндарымен бірдей аз» деп хабарлағаннан кейін ғана бұл
процедураға қарсы шынайы қарсылық қалыптаса бастады.

05:44.203 --> 05:51.996
Психиатриялық мекемелердегі науқастар бастапқыда тынышталып,
(…) кейін ақылдары бәсеңдеп, апатияға ұшырап, қайтыс болды .

05:51.996 --> 05:59.045
Сыншылар ақырында көптеген науқастардың бастан өткерген ауыр
жанама әсерлерін атап көрсетті, табысты бағалау критерийлеріне

05:59.045 --> 06:06.956
қатысты алаңдаушылық білдірді және хирургтарды алдын
ала психиатриялық тексерусіз операциялар жасады деп айыптады.

06:06.956 --> 06:13.782
Дегенмен, адамгершілікке сай емдеудің балама әдістерінің
болмауы – немесе әдістің қатыгездігіне көз жұмуы – психиатрлар

06:13.782 --> 06:19.960
мен отбасыларды мұндай үмітсіз шараларға жүгінуге мәжбүр етті.

06:19.960 --> 06:23.762
Тек 1950-жылдары седативтік әсері мен күшті жанама
әсерлері бар психотропты дәрі-дәрмек хлорпромазиннің ойлап

06:23.762 --> 06:26.616
табылуы лоботомияның кенеттен құлдырауына себеп болды.

06:26.616 --> 06:32.360
Өз кітабында Хайко Шёнинг тіпті мұз
шанышқысымен тұлғаны жою туралы сөз қозғады.

06:32.360 --> 06:40.832
Шёнингтің айтуынша, 1936 мен 1978 жылдар аралығында
АҚШ-та шамамен 35 000 адам лоботомиядан зардап шеккен.

06:40.832 --> 06:44.390
Әлем бойынша құрбандар саны шамамен
бір миллионға жуық деп бағаланады.

06:44.390 --> 06:50.787
Мұндай әдістерді қарсылықты сыну үшін,
түрмелерде де, азаматтық бойкоттаушыларға, яғни үстем

06:50.787 --> 06:54.800
жүйені сынаушыларға қарсы қолдану жиі кездесетін.

06:54.800 --> 06:59.740
Психикалық бұзылыстары бар адамдарды емдеуде қолданылуына
қоса, бастапқы кезеңнен бастап әлеуметтік мәселелерді ми

06:59.740 --> 07:02.890
операциялары арқылы шешуге бағытталған әрекеттер де жасалды.

07:02.890 --> 07:08.130
Міне, дәл осы жерден ұйымдасқан қылмысқа
психохирургияны нақты қолдану басталады.

07:08.130 --> 07:13.386
ХХ ғасырдың басында бір британдық дәрігер
шахтерлердің ереуілге шығуға деген ынтасын миға

07:13.386 --> 07:17.003
ота жасау арқылы жоюды ұсынған болатын (...).

07:17.003 --> 07:23.030
Мұз шанышқы әдісіне (...), қазіргі таңда әлдеқайда
жетілдірілген түрлі психохирургиялық процедуралар бар.

07:23.030 --> 07:27.090
(…) Бұл дамулар бүгінгі күнге дейін әлемнің
түкпір-түкпірінде әзірленіп, қолданылуда.

07:27.090 --> 07:32.236
Барлық әдістердің ортақ бір жағы бар:
олар мидың бір бөліктерін мәңгілікке жояды.

07:32.236 --> 07:40.343
Психохирургия әлеуметтік терапия мақсатындағы
пайдасыздығы дәлелденгеніне қарамастан, әлі де өте танымал.

07:40.343 --> 07:43.463
Жыныс мүшелеріне жасалатын хирургияның қазіргі жағдайы

07:43.463 --> 07:49.668
Медициналық қауымдастықтар Фриманның варварлық әдісін ғылыми
жағынан негізді деп танығанының өзі қылмыстық салғырттықтың

07:49.668 --> 07:53.190
және қылмыстық энергияның ең жоғары дәрежесін көрсетеді.

07:53.190 --> 07:58.812
Лоботомия деп аталатын осы қатыгез хирургиялық
процедуралардың тарихы медицина әлеміне адамгершілікке жат,

07:58.812 --> 08:02.396
сақтандырарлық мысал болуы керек еді. Бірақ одан мүлдем алыс!

08:02.396 --> 08:06.103
Тек шамамен 70 жылдан кейін тағы бір апат қаупі төніп тұр.

08:06.103 --> 08:13.676
Калифорниялық терапевт WPATH форумында психикалық ауытқулары бар
науқастарына хирургиялық кастрацияның «ерекше емдік күші» туралы

08:13.676 --> 08:21.816
әріптестеріне айтып, осылайша оларды «эмоционалды қалпына келу
жолына» қойып, бәлкім мәңгі бақытты өмір сүргендерін жеткізеді.

08:21.816 --> 08:28.276
Алдыңғы лоботомияшылар сияқты, WPATH гендерлік хирургтары
хирургиялық процедураның жалпы медициналық

08:28.276 --> 08:36.416
тәжірибеге енгізілмес бұрын оның қауіпсіз әрі пайдалы екені
дәлелденуі тиіс деген этикалық талапты айналып өтеді.

08:36.416 --> 08:42.333
Жыныс мүшелеріне жасалатын операциялар бойынша бар бірнеше ұзақ
мерзімді зерттеулер әлеуметтік қызмет етуде айтарлықтай

08:42.333 --> 08:49.010
бұзылыстар, кейінгі кезеңде психикалық ауытқулардың жоғары
деңгейі және өз-өзіне қол жұмсау қаупінің артуын көрсетеді.

08:49.010 --> 08:53.344
Дегенмен, бұрынғыдай-ақ, яғни APA (Америкалық психиатриялық
қауымдастық – АҚШ-тағы ең маңызды психиатриялық қауымдастық) және

08:53.344 --> 08:57.418
AMA (Америкалық медициналық қауымдастық және дәрігерлер мен
медицина студенттерінің лоббистік тобы) сияқты ұйымдар WPATH

08:57.418 --> 09:01.470
хирургтері арқылы кәмелетке толмағандар мен психикалық ауытқулары
бар ересектердің жыныс мүшелерін ампутациялауды әлі де қолдайды.

09:01.470 --> 09:06.873
Екі тарихи жанжалда да зардап шеккендердің басым көпшілігі
кәмелетке толмаған немесе психикалық ауытқулары

09:06.873 --> 09:12.790
бар, немесе екеуі де, ал жүргізілген операциялар
тұрақты сыртқы кемтістікке және мүгедектікке әкеледі.

09:12.790 --> 09:20.115
Ең жақсы жағдайда вагинаны хирургиялық реконструкциялаудан
(вагинопластикадан) өткен ер адамдарда өмір бойы кеңейтілуі

09:20.115 --> 09:24.556
тиіс қуыс қалып, жыныстық функциясы айтарлықтай төмендейді.

09:24.556 --> 09:32.352
Кем қамтылғандарда қанға толған жамбас қуысы, зәр шығару кезіндегі
қиындықтар және фистулалар сияқты ауыр асқынулар пайда болады.

09:32.352 --> 09:37.312
Ритчи Херрон, психикалық денсаулық дағдарысы кезінде
вагинопластикадан өткен және трансгендерлік

09:37.312 --> 09:42.590
өмірден қалыпты өмірге оралған ер адам,
операциядан кейінгі өмірін тірі қорқыныш деп сипаттайды.

09:42.590 --> 09:47.944
«Осындай күйде қадір-қасиетіңді сақтай отырып өмір сүре
алмайсың», – деді бүгінгі медициналық қылмыстың 32

09:47.944 --> 09:54.676
жастағы құрбаны, ол үнемі ауырсынудан, сезімсіздіктен
және несеп шығару жүйесінің бұзылуынан зардап шегеді.

09:54.676 --> 09:59.296
Лоботомия мен жыныс мүшелеріне жасалатын отаның салыстыруы

09:59.296 --> 10:05.400
Көптеген науқастар асқынулардан зардап шегіп, елеулі
психологиялық және қарым-қатынастық қиындықтарға тап болса да,

10:05.400 --> 10:12.676
оларға көпшілік алдында өтірік айтып, жыныс мүшелеріне жасалған
операция нәтижелеріне қанағаттанғандары туралы айтылады.

10:12.676 --> 10:19.764
Салыстыру үшін, көптеген отбасылар бұрын ота салдарынан туындаған
зор қиратушы зардаптарға қарамастан, туыстарына көмектескені

10:19.764 --> 10:23.712
үшін доктор Фриманға шын жүректен ризашылығын білдірген.

10:23.712 --> 10:29.079
Сол кезде де, қазір де бұл белгілі бір дәрежеде
өзін-өзі алдауды немесе, голландиялық зерттеушілердің

10:29.079 --> 10:33.248
қорқатындай, «тілекшіл ойлаудан бұрмаланған бақытты» білдіреді.

10:33.248 --> 10:42.556
Жақындарының лоботомия жасалуына келісім берген
отбасылар, әрине, бұл шешімнің дұрыс болғанына сенуге тырысады.

10:42.556 --> 10:48.636
Олай істегенде, бұл шындыққа сай келмейтінін
көрсететін айқын белгілер әдейі елегермейді.

10:48.636 --> 10:53.166
Көптеген жасөспірімдер немесе олардың
ата-аналары, сондай-ақ зардап шеккен ересектер бүгінгі

10:53.166 --> 10:56.256
күні ұқсас ішкі күресті бастан кешіруі мүмкін.

10:56.256 --> 11:02.910
«Гендерлік шу» саяси сипат алғанға дейінгі барлық
қолжетімді дәлелдер көрсеткендей, жасөспірімдердің басым

11:02.910 --> 11:07.236
көпшілігі жыныстық жетілуден кейін өз жынысымен татуласады.

11:07.236 --> 11:13.416
Өкінішке орай, жастардың табиғи дамуы
жойылған әлеуметтік негізге негізделген.

11:13.416 --> 11:19.861
Өз болмысын іздеудің толықтай табиғи үрдісі,
қанағатсыздық пен өзін-өзі күмәндеу сезімдерімен бірге,

11:19.861 --> 11:24.136
әдейі гендерлік интерпретациялау өкілеттігіне бағынады.

11:24.136 --> 11:30.473
Біздің заман балалары заңды түрде енуге ұшырауда. Балабақшадан
бастап оларға өз жынысына күмән келтіруге ынталандырады.

11:30.473 --> 11:36.189
Мектептегі сабақтарда жыныстық жетілудің мүлде табиғи даму
үдерісі әдейі бұрмаланып түсіндіріледі. Яғни,

11:36.189 --> 11:42.236
адам қате денеде туылған болуы мүмкін және басқа
жынысты таңдау ешқандай мәселе емес деп айтылады.

11:42.236 --> 11:46.216
Бұл дәл гендерлік идеология мен WPATH-тың қолына ойнап береді.

11:46.216 --> 11:51.022
Отбасылардың ыдырауы мен жойылуы жиі қосымша азап әкеледі.

11:51.022 --> 11:58.820
Жастардың дамуының аяқталуын шыдамдылықпен және сабырлы түрде
күтудің орнына, WPATH мүшелері жас кәмелетке толмағандар мен ауыр

11:58.820 --> 12:06.673
психикалық сырқаттары бар адамдарға да жалғыз емдеу тәсілі ретінде
хирургиялық араласуды жауапкершіліксіз түрде насихаттайды.

12:06.673 --> 12:12.272
Дәл сол кезде Фриман мен оның әріптестері
лоботомияны психиатриялық мекемелердегі кедей,

12:12.272 --> 12:16.023
бақытсыз жандар үшін жалғыз үміт деп мәлімдегендей.

12:16.023 --> 12:20.596
Сол кезде де, қазір де: қайтарылмайтын жарақат!

12:20.596 --> 12:26.868
Қорытынды 1967 жылы оның соңғы науқасы миға қан
құйылудан қайтыс болғаннан кейін абыройынан айырылған Уолтер

12:26.868 --> 12:31.030
Фриманның ауруханада жұмыс істеу лицензиясы алынып тасталды.

12:31.030 --> 12:38.800
Ол қалған күндерін Америка Құрама Штаттарын аралап, науқастары
мен олардың отбасыларын тауып, сүйікті әдісінің оларға зиян

12:38.800 --> 12:43.163
емес, керісінше пайдасын тигізгеніне дәлел іздеумен өткізді.

12:43.163 --> 12:49.850
Фриман өзін ауыр психикалық ауытқулары бар адамдардың
«құтқарушысы» деп санап, үмітсіздерге үміт беріп жатқанына сенді.

12:49.850 --> 12:55.154
Карьерасының шыңында ол өзін ғажайыптай
жазылғанын бір күні қорлап, оны қатыгездік

12:55.154 --> 12:58.543
деп санайтынын ешқашан ойламаған болар еді.

12:58.543 --> 13:02.209
Осыған ұқсас WPATH-қа және оның мүшелеріне де қатысты.

13:02.209 --> 13:08.466
Құқықтары тапталғандар үшін күрескен азаматтық құқық қаһармандары
болу идеясынан шабыт алып, олар өздерін медицина

13:08.466 --> 13:14.510
саласындағы пионерлер ретінде қарастырады, мұқтаж
науқастарға қажетті медициналық көмек көрсетеді.

13:14.510 --> 13:23.645
Дегенмен, біз сау жыныс мүшелерін хирургиялық жою лоботомиямен
тең немесе одан да ауқымды қылмыс ретінде тарихта қалатынына

13:23.645 --> 13:28.250
сенеміз. Ал бұл қатігездер әділ жазадан қашып құтылмауы тиіс!