Эскертүү: Кээ бир сүрөттөр ич жагы алсыз адамдарга ылайыксыз болушу мүмкүн.
Программада WPATH (Дүйнөлүк трансгендер саламаттыгы боюнча кесиптик ассоциация) документтеринин агып чыккандыгы тууралуу
айтылгандай, бүтүндөй медициналык уюмдар «гендердик диссоциация» деп аталган азап чеккен
адамдардын жыныс органдарына операция жасоого алек.
Бул адамдар өз денелеринде ыңгайсыз сезилип, көп учурда психологиялык көйгөйлөрдөн жабыркашат – муну
WPATHтын дарыгерлери жана терапевттери практикалык тажрыйбасына таянып ушинтип сүрөттөшөт.
Жана дароо эле алар бейтаптарына ар кандай жыныстык алмаштыруу операциялары аркылуу «колдоо» көрсөтүшөт, анын ичинде жыныс
органдарын жасалма жол менен түзүү (вагинопластика же фаллопластика), жатынды алып салуу
(гистерэктомия) жана «жогорку операция», башкача айтканда аялдардын сүт безинин алынышы (мастэктомия).
Бирок мындай чындап эле кескин чаралар психикалык оорудан жабыркаган адамдарга чындап эле пайдалуу жана натыйжалуубу?
Же бул олуттуу тынчсызданууга себеп барбы? Өткөн мисалдардан сабакты алалы:
Лоботомиянын тарыхы боюнча
20-кылымдын ортосунда медициналык чөйрө лоботомияны психикалык ооруларды дарылоонун эң натыйжалуу
жана адамгерчиликтүү ыкмасы деп кеңири ишенген.
Салттуу ыкмада баштын эки жагынан тешик тешилип, андан соң учсуз аспап киргизилип, дуга сыяктуу
бурулуш кыймылын жасап, мээнин бир топ бөлүгүн жок кылат.
Дагы бир ыкмада хирургиялык шайман көз огу аркылуу мээге киргизилип, көздү мээден бөлүп турган жука түзүмдөн
өтүп, аны дуга сыяктуу кыймыл менен жылдыруу камтылат.
Дейвисон менен Нил Хайко Шёнингдин «Game Over» китебинде цитаталанган.
1941-жылы New York Times гезити лоботомияга дуушар болгон бейтаптарда «…(…) тынчсыздануулар, куугунтук комплекстери,
өзүн-өзү өлтүрүү тенденциялары, обсессиялар, чечим кабыл алууга жарамсыздык жана нервдик чыңалуу жаңы мээ
операциясынын жардамы менен бычак менен баштан чыныгы мааниде кесилip салынат» деп сүрөттөгөн.
Хирургиялык ампутациянын зулумдугу айтылган эмес.
«(...) лоботомия башында психиатриялык мекемелердеги адамдарды тынчыраак кылган (...)», — деп улантат
Шёнинг, бул катаал операцияга башында керемет дарыдай көрүнүш берген нерсени цитаталап.
Айкын коркунучтарына жана кыйратуучу терс таасирлерине карабастан, медициналык коомчулук депрессияны,
обсессивдик-компульсивдик бузулууну, эпилепсияны жана шизофренияны дарылоо ыкмасы катары лоботомияны тез эле кабыл алды.
Лоботомисттер, башкача айтканда бул операцияны жасаган дарыгерлер, кемситилген эмес, тескерисинче
көптөрдүн арасында жогорку кадыр-баркка ээ болушкан.
Лоботомияны ойлоп тапкан Антониу Мониш 1949-жылы медицинага кошкон салымы үчүн Нобель сыйлыгына ээ болду.
АКШда бул ыкманы популярдаштырган Уолтер Фриман менен Джеймс Уоттс Америкалык Медициналык Ассоциациянын (AMA) жылдык
жыйналыштарында жылуу тосулуп алынып, ал жерде көргөзмөлөр аркылуу мээни бузуучу ыкмалары тууралуу маалымат беришти.
Питер Бреггиндин айтымында, Фримен мындай дегени цитаталанган:
"Психохирургия элестетүүнү талкалап, эмоцияларды басаңдатып, абстракттуу ой жүгүртүүнү жок кылып, роботтой,
башкарылуучу инсанды жаратуу аркылуу ийгиликке жетет."
Ошол кезде кесиптеш дарыгерлерди сындоону этикага туура келбейт деп эсептегендиктен, кадыр-барктуу «New
England Journal of Medicine» илимий журналы бул ыкманы илимий жактан негиздүү деп тааныды:
Ал операция "(...) бекем физиологиялык байкоолорго негизделген" деп билдирген макаланы жарыялады.
Таблоид басма сөз да чечүүчү роль ойногон.
Кийинки беш жыл ичинде лоботомия АКШнын Reader's Digest, Time жана Newsweek сыяктуу
популярдуу басылмаларында көп жолу чагылдырылган.
Маалымат берүү жалпы алганда оң маанайда болуп, бул процедуранын варвардык чындыгын жеңилдетип көрсөттү.
Америкалык психиатриялык ассоциация (APA) жана Америкалык медициналык ассоциация (AMA) сыяктуу ири
америкалык медициналык уюмдардын эч бири бул процедурага каршы расмий түрдө билдирүү жасаган эмес.
Үмүтү үзүлгөн бейтаптар жана алардын үй-бүлөлөрү бул макалаларды окугандан кийин лоботомия жасатууну суранды.
Ошол кезде психиатриялык мекемелердеги шарттар аябай начар болчу, жана инсулиндик кома терапиясы жана электроконвульсивдүү
терапия сыяктуу альтернативдүү дарылоо ыкмалары да катаал жана көп учурда зомбулук менен коштолгон.
Бул лоботомиянын жана ага байланыштуу терс таасирлердин варвардык мүнөзүнө карата
күчтүү, атайылап жасалган көрбөстүккө алып келди.
Бул процедура көп учурда бейтаптарды «хирургиялык жол менен жаратылган балалык» абалына салат.
Фриман «трансорбиталдык лоботомияны» ойлоп тапкан, анда муз бычагына окшогон хирургиялык аспап
бейтаптын көз уясы аркылуу мээсине каккыланып киргизилген.
Ал бейтаптары мекемеден чыгып, үйдө «үйдөгү майып же үй жаныбары деңгээлинде» кам
көрүлө алса, дарылоосун ийгиликтүү деп эсептеген.
Ал ошондой эле процедура эртерээк жасалса, натыйжа жакшыраак болот деп бекем ишенген жана жеңил психикалык оорулары бар адамдар
үчүн операцияны биринчи дарылоо ыкмасы катары карап, колдогон.
Бирок ийгиликтин талаштуу өлчөмү ишке ашкан жок: айрым бейтаптар түбөлүк майып бойдон калды, ал эми болжол менен 15%ы көз жумду.
Фримандын эң бактылуу бейтаптары салыштырмалуу өз алдынча жашоого жетишип, жөнөкөй жумуштарды аткара
алышты, бирок көбү мындай бакытка ээ боло алган жок.
Көпчүлүктүн узак мөөнөттүү эс тутумуна зыян тийип, эң жөнөкөй тапшырмаларды аткарууда кыйынчылыктарга
туш болушту. Бир нечеси өмүр бою майып бойдон калды.
Фримандын эң оор кылмышы — ал балдарда трансортальдык лоботомияларды жасаган, жалпысынан 19 балада, алардын
11и 1950-жылдагы «Психохирургия» китебинде сүрөттөлгөн.
Эң кичинекей бала болгону төрт жашта эле. Он бир баланын экөөсү мээ кан агуудан каза болгон.
Бул процедурага карата чыныгы каршылык Нью-Йорк Таймс гезитинин «хирургдар азыр мээ операциясына
аппендицитти алып салуу сыяктуу эле аз тынчсызданышат» деген кабарламасынан кийин гана пайда болду.
Психиатриялык мекемелердеги бейтаптар, башында тынчыраак болуп, "(...) андан кийин
акыл-эси жайрап, апатияга кабылып, каза болушкан" .
Критиктер акыры көптөгөн бейтаптарда байкалган олуттуу терс таасирлерге көңүл бурушту, ийгиликти баалоо критерийлери
боюнча тынчсызданууларын билдиришти жана хирургдарды алдын ала психиатриялык текшерүүсүз операцияларды жүргүзүүдө деп айыпташты.
Бирок адамгерчиликтүү дарылоо ыкмаларынын жоктугу — же тактап айтканда бул ыкманын зулумдуулугуна көз жумуп
карабастыгы — психиатрларды жана үй-бүлөлөрдү мындай отчаян чараларга барууга аргасыз кылды.
1950-жылдары седативдик таасири жана күчтүү терс таасирлери бар психотроптук препарат хлорпромазиндин ойлоп
табылышы гана лоботомиянын кескин кыскарышына түрткү болгон.
Өзүнүн китебинде Хайко Шёнинг муз бычагы менен инсандык бузуу жөнүндө да сөз кылган.
Шёнингдин айтымында, 1936-жылдан 1978-жылга чейин АКШда болжол менен 35 000 адам лоботомиядан улам мүгедек болушкан.
Дүйнө жүзү боюнча курмандыктардын саны болжол менен бир миллионго жакын деп бааланат.
Мындай ыкмаларды каршылыкты сындыруу үчүн, абактарда болобу же өкмөттүк эмес каршылык көрсөтүүлөргө, башкача айтканда, үстөмдүк
кылган системаны сындагандарга каршы колдонуу сейрек эмес эле.
Психикалык бузулуулары бар адамдарды дарылоодо колдонулушуна кошумча, башынан эле мээ операциясы
аркылуу социалдык көйгөйлөрдү чечүүгө аракеттер болгон.
Мына ушул жерден уюшкан кылмыштуулукка каршы психохирургиянын чыныгы колдонулушу башталат.
20-кылымдын башында бир британдык дарыгер шахтерлердин иш таштоого болгон каалоосун мээ
операциясы аркылуу жок кылууну сунуштаган эле (...).
Мурдагы муз бычак ыкмасына кошумча, азыр бир катар татаал психохирургиялык процедуралар бар.
(…) Бул өнүгүүлөр бүгүнкү күндө дагы иштеп чыгылууда жана дүйнө жүзү боюнча колдонулууда.
Бардык ыкмалардын бир эле жалпы жагы бар: алар мээнин айрым бөлүктөрүн түбөлүккө жок кылышат.
Психохирургия социалдык терапия максатында эми пайдасыз экени далилденгенине карабастан, абдан популярдуу бойдон калууда.
Жыныс органдарына жасалган хирургиянын учурдагы абалы
Медициналык ассоциациялар Фримандын варвардык ыкмасын илимий жактан негиздүү деп жарыялаганы эле эң жогорку деңгээлдеги
кылмыштуу кайдыгерчиликти жана кылмыштуу энергияны көрсөтөт.
Лоботомия деп аталган бул зулум хирургиялык процедуралардын тарыхы медициналык чөйрөгө адамгерчиликсиз
эскертүү болуп калышы керек эле. Бирок андан алыс!
Болгону 70 жыл өткөндөн кийин, дагы бир апаат жакындап келет.
Калифорниялык терапевт WPATH форумунда кесиптештерине психикалык оорусу бар бейтаптары үчүн хирургиялык кастрациянын «таң каларлык
айыктыруучу күчү» жөнүндө айтып, аларды «эмоционалдык калыбына келүү жолуна» салган жана,
балким, андан ары бактылуу жашап калышканын билдирди.
Алардан мурдагы лоботомисттердей эле, WPATHтын жыныс операцияларын жасаган хирургдары хирургиялык ыкма жалпы
медициналык практикага киргизилүүдөн мурун анын коопсуз жана пайдалуу экенин далилдөөгө
тийиш болгон этикалык талапты айланып өтүшөт.
Жыныс органдарына жасалган операциялар боюнча бар бир нече узак мөөнөттүү изилдөөлөр социалдык функциялоодо олуттуу бузулууларды,
кийинчерээк психикалык оорулардын жогорку деңгээлин жана өз жанын кыюу тобокелдигинин жогорулашын көрсөтөт.
Бирок мурдагыдай эле уюмдар, мисалы, АКШдагы эң маанилүү психиатриялык ассоциация болгон АПА (Америкалык психиатриялык
ассоциация) жана дарыгерлер менен медициналык студенттердин лоббисттик уюму АМА (Америкалык медициналык ассоциация), WPATH
хирургдары тарабынан кәмелетке толбогондордун жана психикалык жактан ооруган чоңдордун жыныс
органдарын кесүүгө жана бузууга жактап келишет.
Эки тарыхый скандалда да жабырлануучулардын басымдуу бөлүгү же кәмелетке толбогондор, же психикалык жактан
ооругандар, же экөө тең, жана жасалган операциялар түбөлүк деформацияга жана майыптуулукка алып келет.
Эң жакшы сценарийде вагинаны хирургиялык реконструкциялоо (вагинопластика) жасалган эркек бейтаптарда
өмүрү бою кеңейтүүгө туура келген боштук калат жана сексуалдык функциясы кескин төмөндөйт.
Аз бактылуулар оор асқынууларга дуушар болушат, мисалы, жамбаштары канга толгон, заара чыгарууда кыйынчылыктар жана фистулалар.
Ритчи Херрон, психикалык саламаттык кризиси учурунда вагинопластикага дуушар болгон жана кайра
трансгендерликтен чыккан адам, операциядан кийинки жашоосун тирүү түш сыяктуу кошмар деп сүрөттөйт.
«Мындай абалда ар-намысыңды сактап жашай албайсың», — деди бүгүнкү медициналык кылмыштын 32 жаштагы жабырлануучусу, ал дайыма
оору, уюу жана заара чыгаруу системасынын бузулушунан жабыркайт.
Лоботомия менен жыныс органдарына жасалган операцияны салыштыруу
Көптөгөн бейтаптар асқынуулардан жабыркап, олуттуу психологиялык жана мамилелердеги кыйынчылыктарга дуушар болушса
да, аларга коомчулукта жалган айтылып, жыныс органдарынын операциясынын натыйжасына канааттанганын айтышат.
Салыштырмалуу, мурда көптөгөн үй-бүлөлөр операциянын алып келген зор кыйратуучу кесепеттерине карабастан, туугандарына жардам
бергендиги үчүн Фриман докторго чын дилден ыраазы болушкан.
Ошондо да, азыркыдай эле, бул белгилүү бир деңгээлде өзүн-өзү алдоо бар экенин же, голландиялык изилдөөчүлөрдүн
коркуусу боюнча, «каалоо менен бузулган бакыт» экенин көрсөтөт.
Жакын адамынын лоботомиясына макулдук берген үй-бүлөлөр, ал туура чечим болгон деген
ишенимге жабышып калууга табигый түрдө кызыкдар.
Муну жасоодо, бул андай эмес экенин көрсөтүп турган ачык белгилер атайылап четке кагылат.
Көптөгөн өспүрүмдөр же алардын ата-энелери, ошондой эле таасирленген чоңдор бүгүн окшош ички күрөшкө туш болушу мүмкүн.
«Гендердик ызы-чуу» саясий мүнөз алгандан мурунку бардык жеткиликтүү далилдер көрсөткөндөй, өспүрүм курагынан
кийин көпчүлүк өспүрүмдөр өз гендерине ыраазы болушат.
Тилекке каршы, жаштардын табигый өнүгүүсү бузулган социалдык негизге таянып турат.
Өзүнүн инсандык өзүн-өзү таанып-билүүгө болгон толук табигый издөө, канааттанбастык жана өзүнө шектенүү
менен коштолуп, атайылап гендердик интерпретациялоо ыйгарым укугуна баш ийгизилет.
Биздин доордун балдары киргизилип жатат. Балдар бакчасынан баштап, аларга жынысын суроого үндөшөт.
Мектептеги сабактарда жыныстык жетилүү процесси толугу менен табигый өнүгүү катары атайылап бурмаланып көрсөтүлөт. Тактап
айтканда, адам туура эмес денеде төрөлгөн болушу мүмкүн жана башка жынысты тандап алуу эч кандай көйгөй эмес деп айтылат.
Бул түздөн-түз гендердик идеологиянын жана WPATHтын колуна ойнойт.
Үй-бүлөлөрдүн бузулушу жана талкаланышы көп учурда кошумча азап-кайгыга себеп болот.
Жаш муундун өнүгүүсү аяктап бүтүшүн сабырдуулук менен тынч күтүүнүн ордуна, WPATHтин мүчөлөрү жоопкерчиликсиз түрдө
хирургиялык кийлигишүүнү жалгыз дарылоо ыкмасы катары жакташат, ал тургай кәмелетке
толбогондорго жана оор психикалык оорулары бар адамдарга да.
Ошол кезде Фриман жана анын кесиптештери лоботомияны психикалык ооруканалардагы жакыр,
бактысыз жандар үчүн жалгыз үмүт деп эсептешкен.
Ошондо да, азыр да: орду толгус бузулуу!
Жыйынтык 1967-жылы акыркы бейтабы мээ кан куюлуп каза болгондон кийин, аброю түшүп калган Уолтер
Фримандын ооруканада иштөө лицензиясы жокко чыгарылды.
Ал калган күндөрүн Америка Кошмо Штаттары боюнча саякаттап, бейтаптары менен алардын үй-бүлөлөрүн издеп,
сүйүктүү ыкмасы аларга зыян эмес, тескерисинче жардам бергенине далил табууга аракет кылып өткөрдү.
Фриман өзүн оор психикалык оорулары бар адамдардын «куткаруучусу» катары көрүп, үмүтү жок адамдарга үмүт берип жатканына ишенген.
Карьерасынын эң жогорку чегинде ал өзүнүн кереметтүү айыгышы бир күнү кемсинтүүгө алынып,
зулумдук катары караларын эч качан элестете алмак эмес.
Ошол эле нерсе WPATHке жана анын мүчөлөрүнө да тиешелүү.
Кысым көргөн адамдардын укуктарын коргоо үчүн күрөшкөн жарандык укук баатырлары болуу идеясынан шыктанып, алар өзүн
медицина тармагындагы пионерлер катары көрүшөт жана муктаж бейтаптарга зарыл медициналык жардам көрсөтүшөт.
Бирок биз саламат жыныс органдарын хирургиялык жок кылуу лоботомиядан кем эмес, ал тургай андан да чоң
кылмыш катары тарыхка кирерин ишенебиз. Ал канды аткандар адилеттүү жазадан кутулбашы керек!