Likebisi: Bafɔtɔ mosusu ekoki kozala makasi mpo na bato ya libumu pɛtɛɛ.
Ndenge balobaki yango na programme na ntina na mikanda ya WPATH oyo ebimaki na libanda, mangomba ya minganga mobimba
bazali na mosala ya kosala lipaso ya biteni ya nse na bato oyo bazali konyokwama na oyo babengi 'gender dysphoria'.
Bato oyo bazalaka na kimia te na nzoto na bango mpe mbala mingi bazalaka na mikakatano ya makanisi – ndenge
wana minganga mpe bato ya lisalisi ya WPATH balimbolaka yango kolanda mayele na bango ya mosala.
Mpe na lombangu, bango "basungaka" bakoni na bango na nzela ya ba opérations ndenge na ndenge ya mbongwana ya nzoto, lokola kosala
biteni ya nzoto ya kosangisa na lolenge ya artificiel , kolongola libumu , mpe "opération ya
likolo," elingi koloba, kolongola mabele ya basi .
Kasi, ba interventions ya makasi boye, ezali mpenza na litomba mpe esalisaka bato oyo bazali konyokwama na bokono ya makanisi?
To ezali likambo ya komitungisa makasi? Tóyekola na bandakisa ya kala:
Na lisapo ya lobotomie
Na katikati ya ekeke ya 20, bato ya mayele ya monganga bandimaki mingi ete lobotomie ezalaki lolenge ya lisalisi
oyo eleki malamu mpe ya boboto mpo na bokono ya makanisi.
Na lolenge ya kala, babɛtaka lidusu na motó na ngámbo nyɔ́nsɔ mibale, na nsima bakɔtisaka esaleli moko ya
pɛtɛɛ mpe babalolaka yango na ndenge ya kobaluka mpo na kobebisa biteni mingi ya bɔɔngɔ́.
Lolenge mosusu esɛngaka kotiya esaleli ya lipaso na libulu ya liso, kino na kati ya bɔɔngɔ, na nzela ya eteni ya moke oyo
ekabolaka liso na bɔɔngɔ, mpe koningisa yango na lolenge ya arc.
Heiko Schöning atangi maloba ya Davison na Neale na buku na ye Game Over.
Na mobu 1941, zulunalo New York Times elimbolaki ndenge nini bato oyo bazwaki lobotomie "(...) mitungisi, makanisi ya komiyoka
lokola bazali koniokwama, mposa ya komiboma, makanisi ya kotinda, kozanga koyeba likambo ya kosala mpe motema likolo elongolamaki
mpenza na motó na mbeli na nzela ya lipaso ya sika ya bɔɔngɔ."
Babuluku ya lipaso ya mabe elobelamaki te.
Mpo na "(...) lobotomie na ebandeli esalaki ete bato na ba lopitalo ya maladi ya makanisi bakita motema (...)",
Schöning akobi, kolobaka oyo na ebandeli epesaki na lipaso wana ya mabe lolenge ya nkisi ya likamwisi.
Atako likama na yango ya polele mpe mabe na yango ya kobebisa ezalaki komonana, bato ya monganga bandimaki noki kosalela
lobotomie lokola lolenge ya kobikisa bokono ndenge na ndenge ya makanisi, lokola dépression, bokono ya makanisi ya kotungisa
(obsessionnel-compulsif), épilepsie, mpe schizophrénie.
Ba-lobotomistes, elingi koloba minganga oyo bazalaki kosala lipaso wana, bazalaki te kotiolama,
kasi bazalaki na lokumu monene epai ya bato ebele.
Antonio Moniz, mobandisi ya lobotomie, azwaki Mbano ya Nobel na mobu 1949 mpo na mosala na ye na makambo ya monganga.
Walter Freeman na James Watts, baye bapanzaki lolenge wana ya kosala na Etats-Unis, bayambamaki na esengo mingi na makita ya
mbula na mbula ya Lingomba ya Minganga ya Amerika (AMA) , esika bapesaki bansango na ntina ya misala
na bango ya kobebisa bɔɔngɔ na nzela ya bilakiseli.
Kolanda Peter Breggin, balobi ete Freeman alobaki boye:
"Chirurgie psychique elongaka na kobukabuka makanisi ya likanisi, kokitisa mayoki, kobebisa makanisi ya
mozindo, mpe kosala moto lokola robɔ oyo bakoki kokamba."
Lokola na ntango wana ezalaki komonana lokola ezaleli mabe kofinga minganga baninga, zulunalo monene New England
Journal of Medicine epesaki lolenge yango bondimami ya siansi:
Ebimisaki lisolo moko oyo elobaki ete mosala yango esalemaki "(...) na kotalela makambo ya nzoto oyo emonanaki polele".
Bapanzi-sango ya tabloïde mpe basalisaki mingi mpenza.
Na boumeli ya mibu mitano oyo elandaki, lobotomie elobelamaki mingi na bazulunalo ya Amerika oyo
eyebanaki mingi lokola Reader's Digest, Time mpe Newsweek.
Bapanzi sango balobelaki yango malamu na mobimba, mpe bakitisaki monene ya likambo ya bonyama ya mosala wana.
Moko te na kati ya mangomba ya minene ya monganga ya Amerika, lokola American Psychiatric Association (APA) mpe
American Medical Association (AMA), elobaki na lolenge ya officiel mpo na kotɛmɛla lolenge wana ya kosala.
Bato ya maladi oyo bakufelaki elikya mpe mabota na bango basengaki bábimisa bango lobotomi nsima ya kotánga masolo oyo.
Bikeko na ba lopitalo ya bato ya maladi ya makanisi na tango wana ezalaki mabe mpenza, mpe mitindo misusu ya kosalisa
lokola thérapie ya coma na insuline mpe thérapie ya konvulsif ya kura ezalaki mpe ya mabe mpe mbala mingi ya mobulu.
Yango ememaki na bomoni-mabele ya makasi mpe ya nko, mpo na koboya komona bizaleli ya bonyama ya lobotomie mpe makama na yango.
Mbala mingi, lolenge wana ya kosala lipaso etyaka babokono na ezalela ya bomwana oyo lipaso ememi.
Freeman abimisaki "transorbital lobotomy," epai wapi bazalaki kokɔtisa na marto eloko moko ya lipaso oyo ezalaki lokola nzongo
ya galasi na kati ya bɔɔngɔ ya moto na nzela ya libulu ya liso.
Amonaki ete lisalisi na ye elongaki soki bakoni na ye bakokaki kolongwa na lopitalo mpe kobatelama na ndako "na
lolenge moko lokola moto ya bokono ya libota to nyama ya ndako".
Andimaki mpe na motema moko ete soki lipaso esalami noki, mbuma na yango ekozala malamu koleka, mpe asengaki
ete lipaso ezala lolenge ya liboso ya kosalisa bato oyo bazali na bokono ya makanisi ya pɛtɛɛ.
Kasi, elembo wana ya ntembe ya bolongi ekokisamaki te: bato ya maladi mosusu batikali
na bokono ya libela mpe pene na 15% bakufaki.
Bato ya maladi ya Freeman oyo bazalaki na chance mingi bakokaki kozala na bomoi ya bonsomi mpe kosala misala ya
pɛtɛɛ, kasi ebele na bango bazalaki na chance wana te.
Bato ebele bazokaki na mémoire na bango ya kala mpe bazalaki na mpasi ata mpo na misala ya pɛtɛɛ.
Ebele mosusu batikalaki na handicap libela na bomoi.
Libunga ya monene koleka ya Freeman ezalaki ete asalaki ba lobotomie transorbitale na bana, motango
mobimba 19, mpe kati na bango, 11 balimbolamaki na buku na ye Psychosurgery, na ebimeli ya 1950.
Mwana ya nsuka azalaki kaka na mibu minei. Bana mibale kati na zomi na moko bakufaki na makila kotanga na bɔɔngɔ.
Ezalaki kaka ntango zulunalo New York Times elobaki na sango na yango ete "baminganga ya lipaso bazali sikoyo komitungisa mingi
te mpo na lipaso ya bɔɔngɔ lokola bazali komitungisa mpo na kolongola appendice" nde botɛmɛli ya
makasi na lolenge wana ya kosala ebandaki kobima.
Mpo na babɛli na ba lopitalo ya maladi ya makanisi, oyo na ebandeli bakomaki kimya, "(...) sima bakomaki na
mayele moke, bazangi mposa ya biloko nyonso mpe bakufaki" .
Na suka, bato ya botɛmɔli bamonisaki makama ya minene oyo babɛli ebele bakutanaki na yango, balobelaki mitungisi na ntina na
ndenge ya komeka elonga, mpe bafundaki minganga ya lipaso ete bazalaki kosala yango kozanga ete moto
ya mayele na makambo ya makanisi atala bango liboso.
Kasi, lokola banzela mosusu ya malamu ya kosalisa ezalaki te – to mpe, na bosembo, lokola bato bazalaki kotyola mpenza bonyama ya
lolenge wana ya kosala – yango etindaki minganga ya bato ya makanisi mpe mabota na bango
bámipesa na misala ya ndenge wana ya kozanga elikya.
Kaka na bambula ya 1950, ntango nkisi chlorpromazine ebimaki, nde lobotomie ekitaki makasi.
Na buku na ye, Heiko Schöning akomaki kutu kolobela likambo ya kobebisa bomoto na nzela ya ice pick.
Kolanda Schöning, pene na bato 35 000 babebisamaki nzoto na lobotomie na Etats-Unis kati na mobu 1936 na 1978.
Na mokili mobimba, motango ya bato oyo bazwi mpasi emonanami pene na milio moko.
Mpe ezalaki likambo ya komonana mingi ete basalelaki lolenge wana mpo na kobuka botɛmɛli, ezala na ba boloko to mpe mpo na
kobundisa botɛmɛli ya bato na mibeko ya leta, elingi koloba, bato oyo bazali kotɛmɛla lolenge oyo bokonzi ezali kotambola.
Longola kosalelama na yango mpo na kobikisa bato ya maladi ya makanisi, banda na ebandeli, milende ezalaki mpo na kosilisa
mikakatano ya bomoi ya bato na nzela ya lipaso ya bɔɔngɔ.
Awa nde kosalela ya solo ya chirurgie psychiatrique mpo na bato ya mabe oyo basalaka na ndenge ebongisami ebandi.
Na ebandeli ya ekeke ya 20, monganga moko ya Angleterre alobaki déjà ete bábɔtɔla mposa ya kosala grève
epai ya bato ya mine na nzela ya lipaso ya bɔɔngɔ (...).
Longola lolenge ya ice pick (...), sikoyo ezali na mitindo ebele ya ba opérations
psychochirurgicales oyo ebongisami malamu koleka.
(…) Makambo oyo ya sika bazali naino kosalela mpe kosalela yango na mokili mobimba lelo oyo.
Nzela nyonso wana ezali na eloko moko oyo ekokani: ebomaka mpo na libela biteni mosusu ya bɔɔngɔ.
Psychochirurgie ezali nanu kosalelama mingi, atako emonani polele ete ezali na ntina te mpo na kosalisa bato na kati ya société.
Ezalela ya lelo ya lipaso ya biteni ya kobota
Kaka likambo ete ba associations médicales endimaki lolenge ya Freeman ya bonyama lokola ebongi na siansi, emonisi bozangi-mikebi
mpe makasi ya mabe ya bato ya mbeba na nivo ya likolo koleka.
Lisapo ya ba opérations ya chirurgie ya mabe oyo babengaka lobotomie esengelaki kozala ndakisa ya likebisi, oyo
ezangi bomoto, mpo na mokili ya monganga. Kasi, mosika na yango!
Kaka mibu soki 70 na sima, likama mosusu ezali koya.
Monganga moko ya Californie ayebisi baninga na ye ya mosala na forum ya WPATH likambo ya "nguya ya kokamwa ya kobikisa" ya
lipaso ya kolongola misisa mpo na bakoni na ye ya maladi ya makanisi, oyo na ndenge wana batiami "na nzela ya kobika na
motema" mpe emonani lokola bafandaki na esengo libela na libela.
Lokola ba-lobotomiste ya kala, minganga ya WPATH oyo basalaka lipaso ya genre bazali koleka na ngambo etinda ya bizaleli malamu
oyo elobaka ete lipaso esengeli komonana ete ezali na likama te mpe na litomba liboso ete
bákɔtisa yango na misala ya monganga ya bato nyonso.
Mwa ba-études ya ntango molai oyo ezali na ntina na lipaso ya biteni ya nzoto emonisi mikakatano ya minene na bomoi
ya mokolo na mokolo, motango monene ya bokono ya makanisi sima na yango, mpe likama ya komiboma oyo emati.
Kasi, lisusu, ba organisations wana kaka lokola liboso, elingi koloba, ba associations lokola APA mpe AMA , bazali
kosunga ete ba chirurgiens ya WPATH bakata biteni ya nzoto ya bǎna mike mpe ya mikolo oyo bazali na bokono ya makanisi.
Na ba skandale mibale ya kala, ebele ya bato oyo basalelaki mabe bazalaki bilenge to bato ya maladi ya makanisi, to
mpe nyonso mibale, mpe misala oyo basalaki na bango etikaki bango na kobeba ya libela mpe na bokono ya seko.
Na likambo ya malamu koleka, bato ya mobali oyo basalelami lipaso ya kotonga lisusu vagin (vaginoplastie) batikalaka na
libulu oyo esengeli kofungolama ntango nyonso ya bomoi na bango, mpe likoki na bango ya kosala bolingo ekitanaka makasi.
Bato oyo bazangi makoki bakutanaka na mikakatano ya makasi lokola ba bassin etondi na
makila, mikakatano ya kosuba mpe ba fistules.
Ritchie Herron, mobali moko oyo atikaki mobeko ya kozala mwasi mpe asalaki lipaso ya vaginoplastie na tango
ya crise ya santé mentale, alobeli bomoi na ye sima ya lipaso lokola ndoto mabe ya bomoi.
"Okoki te kobika na lokumu boye," elobi mwasi ya mibu 32, mobunga ya likambo ya mabe ya monganga ya lelo, oyo
azali konyokwama na mpasi ya ntango nyonso, kozanga koyoka nzoto mpe mikakatano na nzela ya masuba.
Bokeseni kati na lobotomi mpe lipaso ya biteni ya nzoto ya kobota
Atako babɛli ebele bazwaka mikakatano ya nsima mpe bazali na mpasi ya monene na makanisi mpe na boyokani na bato,
bakosaka bango na miso ya bato mpe bayebisaka bango ete basepeli na ndenge lipaso na bango ya biteni ya nse ebimaki.
Na kokesenisa, mabota ebele bazalaki na botondi ya solo epai ya Monganga Freeman mpo na kosunga bandeko na bango, atako
ba konsekansi ya monene mpe ya mabe oyo lipaso yango ememaki.
Na ntango wana lokola lelo, emonisaka lolenge moko ya komikosa, to, ndenge bato ya bolukiluki ya Hollande bazali
kobanga, "esengo oyo ebebisami na makanisi ya kolikia".
Mabota oyo bandimaki ete balongola ngondo ya moto na bango ya bolingo, ezalaka na ntina monene mpo na bango
ya kokangama na likanisi ete ezalaki ekateli ya malamu.
Na kosala bongo, bilembo ya polele oyo emonisaki ete ezalaki bongo te, batyolaka yango na nko.
Bilenge ebele to baboti na bango, mpe lisusu mikolo oyo bazali na likambo yango, bakoki kozala
na komekana ya ndenge moko na kati na bango lelo.
Bilembeteli nyonso oyo ezalaki liboso ete "gender hype" ekoma politiki makasi, emonisaka ete ebele ya bilenge,
soki bakomi mikolo, bandimaka lolenge na bango ya bomoto.
Kasi, na mawa, bokoli ya bilenge esimbami likolo ya moboko ya bomoi ya bato oyo ebebisami.
Mpo bolukiluki ya solo mpenza ya komiyeba, oyo ezalaka elongo na kosepela te mpe komituna, etiyami na nko na nse ya
bokonzi ya ndimbola oyo etali makambo ya mwasi na mobali.
Bana ya ntango na biso bazali kokɔtisama na mayele. Banda na kelasi ya bana mike, bazali
kolendisa bango bámituna soki bazali mwasi to mobali.
Na mateya ya kelasi, lolenge ya naturel ya bokoli ya nzoto ya bolenge elimbolamaka na ndenge ya mabe na nko.
Elingi koloba ete moto akokaki kobotama na nzoto oyo ebongi te mpe ete kopona sexe mosusu ezali likambo te.
Yango ezali kosalisa mpenza idéologie ya genre mpe WPATH.
Kobukana mpe kobebisama ya mabota mbala mingi ememaka mpasi mosusu.
Na esika ya kozela na motema pɛtɛɛ mpe na kimya kino bilenge bakokoma na suka ya bokoli na bango, bandimi ya WPATH, na ndenge
ya kozanga mokumba, balobelaka ete lipaso nde ezali lolenge moko ya lisalisi, ata mpo na bana mike
mpe baoyo bazali na bokono ya makanisi ya makasi.
Kaka ndenge Freeman ná baninga na ye ya mosala balobaki na ntango wana ete lobotomie ezalaki elikya kaka moko
mpo na bato ya mawa, oyo bazalaki na esengo te, na bandako ya bato ya maladi ya makanisi.
Na kala lokola lelo: kopasukama oyo ekoki kobonga te!
Conclusion Sima ya mobɛli na ye ya suka kokufa na tufu ya makila na bɔɔngɔ na mobu 1967, Walter Freeman, oyo
akweaki na nse, balongolaki ye ndingisa ya kosala na lopitalo.
Alekisaki mikolo na ye ya suka na kotambola na Etats-Unis mobimba, koluka bakoni na ye mpe mabota na bango, mpe
koluka bilembeteli ete lolenge na ye ya kosalisa oyo alingaki mingi esalisaki bango na esika ya kobebisa bango.
Freeman amimonaki lokola "mobikisi" ya bato oyo bazali na bokono ya makanisi ya makasi mpe akanisaki
ete azalaki kopesa elikya na baoyo bazangi yango.
Na eleko oyo mosala na ye ezalaki na likolo, alingaki ata kokanisa te ete kobikisama na ye ya likamwisi ekokoma mokolo
moko kotyolama mpe komonana lokola likambo ya mabe koleka.
Ndenge moko mpe mpo na WPATH mpe bandimi na yango.
Na makanisi ya kokoma bilombe ya ntomo ya bato oyo babundelaka bato oyo banyokwamaka, bamimonaka lokola
bapionniers na makambo ya monganga, kopesaka lisalisi ya monganga oyo esengeli na babokono oyo bazali na mposa.
Kasi, tokanisi ete kobebisa na nzembé biteni ya nzoto ya malamu ekokoma na lisapo lokola mbeba ya monene lokola
lobotomie, to ata mpe koleka yango. Mpe babomi-bato basengeli te kokima etumbu na bango ya sembo!