Fampitandremana: Mety tsy hifanaraka amin'ny manana vavony marefo ny sary sasany.
Araka ny efa voalaza tao amin'ny fandaharana momba ny antontan-taratasy WPATH nivoaka, dia miasa manao fandidiana
taovam-pananahana amin'ireo olona mijaly amin'ny antsoina hoe "gender dysphoria" ny fikambanana ara-pitsaboana manontolo.
Ireo olona ireo dia mahatsiaro tsy mahazo aina ao amin'ny vatany ary matetika mijaly noho ny olana ara-tsaina – toy izany no
fomba anoritsoritan'ny dokotera sy ny mpitsabo ara-tsaina ao amin'ny WPATH izany, mifototra amin'ny traikefa azo ampiharina.
Ary avy hatrany dia "manohana" ny marary izy ireo amin'ny alalan'ny fandidiana fanovàna maha-lahy na maha-vavy
isan-karazany, anisan'izany ny famoronana artifisialy ny taova fananahana , ny fanesorana ny tranon-jaza , ary ny
"top surgery", izany hoe ny fanesorana ny nono vehivavy .
Fa tena mahasoa sy mandaitra tokoa ve ireo fepetra henjana ara-bakiteny ireo ho an'ny olona mijaly noho ny aretin-tsaina?
Sa misy antony tokony hahatonga antsika hanahy mafy? Andeha hianatra avy amin'ireo ohatra teo aloha isika:
Momba ny tantaran'ny lobotomia
Tamin'ny tapaky ny taonjato faha-20, ninoan'ny tontolon'ny fitsaboana fa ny lobotomia no fitsaboana mahomby
indrindra sy maha-olombelona indrindra ho an'ny aretin-tsaina.
Amin'ny fomba mahazatra, atao lavaka eo amin'ny loha amin'ny lafiny roa, avy eo ampidirina fitaovana tsy maranitra
ka ampiasaina hanaovana fihetsika fihodinana miendrika arka, ka manimba ampahany betsaka amin'ny atidoha.
Fomba iray hafa dia ny fampidirana fitaovana fandidiana amin'ny alalan'ny lavaka maso mankany amin'ny atidoha, amin'ny
alalan'ilay rafitra manify misaraka ny maso sy ny atidoha, ary koa ny fampihetsika azy amin'ny endrika arka.
Davison sy Neale no voatonon'i Heiko Schöning ao amin'ny bokiny Game Over.
Tamin'ny taona 1941, ny New York Times dia nanoritsoritra ny fomba nanesorana tamin'ny alalan'ny lobotomia ny "(...) ahiahy,
fihetseham-po ho enjehina, fironana hamono tena, fanelingelenana ara-tsaina, tsy fahafahana misafidy ary fihenjanana
ara-nerfa" tamin'ny alalan'ny fanapahana ara-bakiteny ireo tao an-doha tamin'ny antsy noho ny fandidiana atidoha vaovao.
Tsy voalaza ny habibian'ny fanimbana tena nandritra ny fandidiana.
Ho an'ny "(...) lobotomy tany am-boalohany dia nahatonga ny olona tao amin'ny toeram-pitsaboana ara-tsaina ho tony kokoa (...)",
hoy hatrany i Schöning, manonona izay tamin'ny voalohany nanome endrika fanafody mahagaga ho an'ilay fandidiana mahery vaika.
Na dia teo aza ny loza miharihary sy ny vokadratsy mahatsiravina, dia noraisin'ny vondrom-pitsaboana haingana ny fanaovana
lobotomia ho fitsaboana karazana aretina ara-tsaina isan-karazany, anisan'izany ny fahaketrahana, ny fikorontanana fanerena
eritreritra sy fitondran-tena, ny epilepsia, ary ny skizofrenia.
Ireo lobotomista, izany hoe ireo dokotera nanao ity fandidiana ity, dia tsy
nambanimbana, fa nanana laza ambony teo anivon'ny maro.
Antonio Moniz, mpamorona ny lobotomia, nahazo ny Loka Nobel tamin'ny taona 1949 noho
ny fandraisany anjara tamin'ny fitsaboana.
Walter Freeman sy James Watts, izay nampalaza ity fomba ity tany Etazonia, dia noraisina tamim-pifaliana tamin'ny fivoriana
isan-taona nataon'ny American Medical Association (AMA) , izay nanome fampahalalana momba ny fomba fanimbana
atidoha nataon'izy ireo tamin'ny alalan'ny fampirantiana.
Araka an'i Peter Breggin, voalaza fa hoy i Freeman:
"Ny psychosurgery dia mahazo fahombiazana amin'ny fandravana ny eritreritra foronina, fampihenana ny
fihetseham-po, fandravana ny fisainana an-tsaina, ary famoronana olona tahaka ny robot azo fehezina."
Satria noheverina ho tsy ara-pitondrantena tamin'izany fotoana izany ny nanakiana ny mpiara-miasa dokotera, dia nanome
fankatoavana siantifika ho an'ilay fomba fiasa ny New England Journal of Medicine, izay gazety malaza sy hajaina:
Namoaka lahatsoratra iray izy izay nilaza fa ny fandidiana dia nifototra "(...) tamin'ny fanamarihana ara-batana azo antoka".
Nilalao anjara toerana lehibe ihany koa ny fampahalalam-baovao tabloid.
Nandritra ny dimy taona manaraka, matetika no noresahina ny lobotomia tamin'ireo famoaham-baovao malaza
any Etazonia toy ny Reader's Digest, Time ary Newsweek.
Amin'ny ankapobeny dia tsara ny tatitra ary nampihena ny hamafin'ny zava-misy feno habibiana amin'ilay fomba fanao.
Tsy nisy tamin'ireo fikambanana ara-pitsaboana lehibe Amerikana, anisan'izany ny American Psychiatric Association (APA)
sy ny American Medical Association (AMA), no niteny tamin'ny fomba ofisialy manohitra ilay fomba fandidiana.
Nangataka lobotomia ireo marary tena kivy sy ny fianakaviany rehefa avy namaky ireo lahatsoratra ireo.
Tena ratsy ny toe-javatra tao amin'ireo toeram-pitsaboana ara-tsaina tamin'izany fotoana izany, ary henjana ary matetika
mahery vaika ihany koa ireo fomba fitsaboana hafa toy ny fitsaboana amin'ny koma insulinina sy ny
fitsaboana amin'ny fihenjanana elektrika dia henjana ihany koa ary matetika mahery vaika.
Izany no nitarika ho amin'ny fahajambana matanjaka sy niniana natao momba ny toetra
barbarean'ny lobotomia sy ny vokadratsy mifandray aminy.
Matetika ny fomba fandidiana no mampiditra ny marary ao anatin'ny toe-javatra antsoina hoe "fahazazana nateraky ny fandidiana".
Freeman no namorona ny "transorbital lobotomy", izay fitaovana fandidiana mitovy amin'ny antsy fanapahana
ranomandry no nokapohina tao anatin'ny atidohan'ny marary tamin'ny alalan'ny lavaka teo amin'ny valanorano.
Nohazavainy fa nahomby ny fitsaboany raha afaka niala tao amin'ilay toeram-pitsaboana ny marary ary
nokarakaraina tao an-trano "toy ny olona tsy salama ao an-trano na toy ny biby fiompy".
Nino ihany koa izy fa arakaraka ny hanaovana ilay fomba fandidiana aloha no tsara kokoa ny vokany, ary nanoro hevitra
izy mba hodinihina ho safidy fitsaboana voalohany ho an'ireo olona manana aretina ara-tsaina maivana fotsiny ilay fandidiana.
Na izany aza, tsy tanteraka ilay fepetra ahiahiana ho fandrefesana ny fahombiazana: nisy marary sasany
nijanona ho sembana mandrakizay ary manodidina ny 15% no maty.
Ny marary tsara vintana indrindra tamin'i Freeman dia nahavita niaina mahaleo tena tsara ary nanao asa tsy mitaky fahaiza-manao
be, saingy ny ankamaroany tsy nahazo izany vintana izany.
Marobe no niharan'ny fahasimbana tamin'ny fitadidiana maharitra ary sahirana tamin'ny asa tsotra indrindra aza.
Maromaro no nijanona ho sembana mandritra ny androm-piainany.
Ny heloka bevava tena ratsy indrindra nataon'i Freeman dia ny nanaovany lobotomia transorbital tamin'ny ankizy, 19
tamin'ny fitambarany, ary 11 tamin'ireo no voalaza tao amin'ny fanontana 1950 ny bokiny Psychosurgery.
Ny zaza faralahy indrindra dia efatra taona monja. Roa tamin'ireo zaza 11 no maty noho ny fivoahan-dra tao amin'ny atidoha.
Tamin'ny fotoana nanambaràn'ny New York Times tamin'ny tatitra nataony fa "tsy mampanahy intsony ny mpandidy ny fandidiana
atidoha tahaka ny fanesorana ny apendiksy" vao nanomboka niforona ny fanoherana mafy momba ilay fomba fandidiana.
Ho an'ireo marary tao amin'ny toeram-pitsaboana aretin-tsaina, izay nilamina kokoa tamin'ny voalohany, "(...)
dia lasa kamo saina kokoa, tsy niraharaha ary maty" .
Farany, nanondro ireo mpitsikera ny voka-dratsy goavana niainan'ny marary maro, naneho ahiahy momba ny fepetra
nampiasaina handrefesana ny fahombiazana, ary niampanga ny mpandidy fa nanatanteraka ny
fandidiana nefa tsy nisy fanombanana ara-tsaina mialoha.
Na izany aza, ny tsy fisian'ny safidy fitsaboana maha-olona – na ny tsy firaharahiana tanteraka ny habibian'ny fomba
– no nanosika ny mpitsabo ara-tsaina sy ny fianakaviana hampiasa ireo fepetra feno fanantenana ireo.
Ny famoronana ny fanafody chlorpromazine tamin'ny taona 1950 ihany no nitarika ny fihenan'ny lobotomy tampoka.
Ao amin'ny bokiny, dia tonga hatrany amin'ny resaka famotehana ny toetran'olona amin'ny antsy ranomandry i Heiko Schöning.
Araka an'i Schöning, manodidina ny 35 000 ny olona no notapahana tamin'ny lobotomia tany
Etazonia teo anelanelan'ny taona 1936 sy 1978.
Maneran-tany, tombanana ho iray tapitrisa eo ho eo ny isan'ny niharam-boina.
Ary tsy dia hafahafa ny fampiasana ireo fomba ireo mba hanapotehana ny fanoherana, na any am-ponja
izany na hanohitra ny tsy fanarahan-dalàna sivily, izany hoe ireo mpanakiana ny rafitra manan-kery.
Ankoatra ny fampiasana azy amin'ny fitsaboana ny olona manana aretina ara-tsaina, efa hatramin'ny voalohany
dia nisy ezaka natao hamahana ny olana ara-tsosialy tamin'ny alalan'ny fandidiana ny atidoha.
Eto no manomboka ny fampiasana tena ny fandidiana ara-tsaina amin'ny heloka bevava voarindra.
Tany am-piandohan'ny taonjato faha-20, efa nisy dokotera britanika iray nanolo-kevitra ny hanesorana ny
fahavononan'ireo mpitrandraka hanao fitokonana tamin'ny alalan'ny fandidiana atidoha (...).
Ankoatra ny fomba fampiasana antsy ranomandry (...), dia misy ankehitriny karazana
fomba fandidiana ara-tsaina efa voatsara kokoa.
(…) Mbola eo am-pamolavolana sy fampiasana maneran-tany ankehitriny ireo fivoarana ireo.
Ny fomba rehetra dia manana zavatra iray iombonana: manimba mandrakizay ny ampahany amin'ny atidoha.
Mbola tena malaza ny psikôkiria, na dia efa voaporofo aza fa tsy misy ilàna azy amin'ny tanjona fitsaboana ara-tsosialy.
Ny toe-draharaha ankehitriny momba ny fandidiana ny taovam-pananahana
Ny zava-misy fotsiny fa nanambara ny fikambanana ara-pitsaboana fa ara-tsiansa manankery ny fomba barbarika nataon'i
Freeman dia mampiseho ny ambaratonga ambony indrindra amin'ny tsy fitandremana heloka bevava sy ny herim-po heloka bevava.
Ny tantaran'ireo fandidiana mahery vaika antsoina hoe lobotomy dia tokony ho fampitandremana tsy maha-olombelona
ho an'ny tontolon'ny fitsaboana. Saingy lavitra an'izany!
Efa ho 70 taona monja taty aoriana, dia misy loza hafa mananontanona.
Mpitsabo ara-tsaina avy any Kalifornia iray no mitantara amin'ireo mpiara-miasa aminy ao amin'ny sehatra
fifanakalozan-dresaka WPATH momba ny "hery fanasitranana miavaka" ananan'ny fanalana taovam-pananahana fandidiana ho an'ireo
marariny manana aretina ara-tsaina, izay noho izany dia napetraka "teo amin'ny lalana mankany amin'ny fanarenana
ara-pihetseham-po" ary azo inoana fa niaina sambatra mandrakizay.
Ny mpandidy momba ny fanovàna lahy sy vavy ao amin'ny WPATH, tahaka ireo mpanao lobotomia talohan'izy ireo, dia misoroka ny
fepetra ara-pitondrantena izay mitaky ny hanaporofoana fa azo antoka sy mahasoa ny fandidiana iray alohan'ny
hampidirana azy ao anatin'ny fampiharana fitsaboana ankapobeny.
Ny vitsy amin'ireo fikarohana maharitra momba ny fandidiana ny taovam-pananahana dia mampiseho fahasimbana lehibe amin'ny
fampiasa ara-tsosialy, tahan'ny aretina ara-tsaina ambony aorian'izany, ary
fitomboan'ny loza mety hitarika amin'ny famonoan-tena.
Na izany aza, ireo fikambanana mitovy amin'ny teo aloha, izany hoe fikambanana toy ny APA sy ny AMA , dia mbola miaro
ny fanimbana taovam-pananahana atao amin'ny tsy ampy taona sy ny olon-dehibe marary saina ataon'ny mpandidy WPATH.
Amin'ireo skandaly ara-tantara roa ireo, ny ankamaroan'ny niharam-boina dia tsy ampy taona na marary
saina, na izy roa, ary ny fandidiana natao dia miteraka fahasimbana maharitra sy fahasembanana.
Amin'ny toe-javatra tsara indrindra, ireo marary lahy efa nanao fandidiana fanarenana ny fivaviana (vaginoplasty) dia mijanona
miaraka amin'ny lavaka izay tsy maintsy ahalehibeazana mandritra ny androm-piainany,
ary mihena be ny fiasan'ny firaisana ara-nofo.
Ny tsy ampy vintana dia mijaly amin'ny fahasarotana lehibe toy ny valahana feno ra, olana
amin'ny fandehanana mivoaka ary fivontosana.
Ritchie Herron, lehilahy iray izay niala tamin'ny fizorana ho vehivavy sy nanao fandidiana fanovàna taovam-pananahana ho
vehivavy nandritra ny krizy ara-tsaina, dia milaza ny fiainany taorian'ilay fandidiana ho toy ny nofy ratsy mitohy.
"Tsy afaka miaina am-pahamendrehana tahaka izao ianao," hoy ilay niharam-boina 32 taona tamin'ny heloka bevava
ara-pitsaboana androany, izay mijaly noho ny fanaintainana tsy an-kiato, ny tsy fahatsapana ary ny aretin'ny lalan-drano.
Fampitahana ny lobotomia sy ny fandidiana ny taovam-pananahana
Na dia maro aza ny marary iharan'ny fahasarotana ary mijaly amin'ny olana ara-tsaina sy ara-pifandraisana lehibe, dia
lainga no lazaina aminy ampahibemaso fa afa-po amin'ny vokatra azo tamin'ny fandidiana ny taovam-pananahany izy ireo.
Raha oharina, fianakaviana maro no taloha tena nankasitraka an'i Dr. Freeman noho ny fanampiany ny havany, na
dia teo aza ny vokadratsy goavana nateraky ny fandidiana.
Tamin'izany fotoana izany toy ny ankehitriny, dia mampiseho ambaratonga iray amin'ny famitahana tena
izany, na, araka ny ahiahin'ireo mpikaroka Holandey, "fahasambarana voaloton'ny fanantenana".
Ny fianakaviana izay nanaiky ny hanaovana lobotomia ny olon-tiany dia mazava ho azy fa manana antony
hifikitra amin'ny finoana fa fanapahan-kevitra mety izany.
Amin'ny fanaovana izany, dia tsinontsinoavina amin-kitsirano ireo famantarana miharihary fa tsy izany no zava-misy.
Maro ny tanora na ny ray aman-dreniny, ary koa ny olon-dehibe voakasika, no mety
miatrika ady anatiny mitovy amin'izany ankehitriny.
Ny porofo rehetra azo alaina talohan'ny nahatonga ny "fampiroboroboana be loatra momba ny maha-lahy sy maha-vavy" ho
tena politika dia mampiseho fa ny ankamaroan'ny tsy ampy taona dia mifanaraka amin'ny maha-lahy
na maha-vavy azy rehefa avy amin'ny fahatanorana.
Mampalahelo anefa fa ny fivoarana voajanahary ataon'ny tanora dia miorina amin'ny fototra ara-tsosialy rava.
Ny fikarohana tanteraka voajanahary ny maha-izy ny tena, miaraka amin'ny tsy fahafaham-po sy ny fisalasalana
amin'ny tena, dia atao fanahy iniana ampidirina eo ambanin'ny fahefana mpanome fandikana ara-pananahana.
Ny ankizy amin'izao fotoana izao dia ampidirina tsikelikely. Manomboka amin'ny kilasy fampianarana mialoha, dia
asaina manontany momba ny maha-lahy na maha-vavy azy ireo.
Ao amin'ny lesona any an-tsekoly dia fandikana niniana natao ny fizotran'ny fivoarana ara-batana amin'ny fahatanorana.
Izany hoe mety ho teraka tao anaty vatana tsy mety ny olona iray, ary tsy olana ny misafidy lahy na vavy hafa.
Izany dia mifanaraka tanteraka amin'ny ideôlôjian'ny maha-lahy sy maha-vavy ary ny WPATH.
Ny faharavana sy ny fandravana ny fianakaviana dia matetika miteraka fijaliana fanampiny.
Fa tsy miandry am-paharetana sy am-pitoniana mba hahatongavan'ny taranaka tanora amin'ny faran'ny fivoarany, dia manohana tsy
am-pitandremana ny fandidiana ho hany safidy fitsaboana ny mpikambana ao amin'ny WPATH, na dia ho an'ny tsy
ampy taona sy ireo manana aretina ara-tsaina mafy aza.
Tahaka ny nanambaran'i Freeman sy ny mpiara-miasa taminy tamin'izany fotoana izany fa ny lobotomia no
hany fanantenana ho an'ireo fanahy mahantra sy tsy faly tao amin'ireo toeram-pitsaboana ara-tsaina.
Taloha toy ny ankehitriny: fanimbana tsy azo sitranina!
Fehin-kevitra Rehefa maty tamin'ny fivoahan-dra tao an-doha tamin'ny 1967 ny marary farany nataony, dia
nofoanana ny fahazoan-dàlana hiasa tao amin'ny hopitaly an'i Walter Freeman, izay efa nidina tamin'ny laza ratsy.
Nandany ny andro sisa tamin'ny dia manerana an'i Etazonia izy, nitady ny marary sy ny fianakaviany ary
nikaroka porofo fa nanampy fa tsy nandratra azy ireo ilay fomba fandidiana tiany indrindra.
Nihevitra i Freeman ny tenany ho "mpamonjy" ny marary saina mafy ary nino izy fa nanome
fanantenana ho an'ireo tsy manam-panantenana.
Tamin'ny fara-tampony tamin'ny asany, tsy ho eritreretiny mihitsy fa indray andro any dia ho voatsikera ny
fanasitranana mahagaga nataony ary heverina ho faharatsiana.
Mitovy ihany koa izany amin'ny WPATH sy ny mpikambana ao aminy.
Nahazo aingam-panahy avy amin'ny hevitra ho mahery fo amin'ny zon'olombelona miady ho an'ireo voahilikilika izy ireo, ka
mihevitra ny tenany ho mpisava lalana amin'ny fitsaboana, manome fikarakarana
ara-pahasalamana ilaina ho an'ireo marary mila izany.
Na izany aza, mino izahay fa ny famotehana fandidiana ny taova fananahana salama dia ho voasoratra ao anatin'ny tantara ho
heloka mitovy na lehibe kokoa aza noho ny lobotomia. Ary tsy tokony ho afa-miala amin'ny sazy ara-rariny ireo mpamono olona!