Аюулгүй байдлын анхааруулга: Зарим зураг нь гэдэс эмзэг хүмүүст тохиромжгүй байж болно.
WPATH (Дэлхийн Трансжендэрийн Эрүүл Мэндийн Мэргэжлийн Холбоо)-ны алдагдсан баримтуудын талаар хөтөлбөрт аль хэдийн дурдсанчлан,
бүхэл бүтэн эмнэлгийн байгууллагууд "жендэрийн дисфориа" гэж нэрлэгддэг зовлонтой хүмүүст
бэлгийн эрхтний мэс засал хийхээр завгүй байна.
Эдгээр хүмүүс бие махбоддоо тавгүйтдэг бөгөөд ихэвчлэн сэтгэлзүйн асуудалтай тулгардаг – энэ нь WPATH-ийн
эмч, эмчилгээний мэргэжилтнүүдийн практик туршлагад тулгуурлан өгсөн тодорхойлолт юм.
Мөн тэд шуурхайлж, өвчтөнүүдээ төрөл бүрийн хүйс солих мэс засалд "дэмжлэг үзүүлдэг", үүнд бэлгийн эрхтний хиймэл байдлаар үүсгэх
мэс засал (вагинопластик буюу фаллопластик), умайг авах мэс засал (гистерэктоми), мөн "дээд мэс засал"
буюу эмэгтэй хөх авах мэс засал (мастэктоми) орно.
Гэхдээ ийм үнэхээр эрс арга хэмжээ нь сэтгэцийн өвчтэй хүмүүст үнэхээр ашигтай, үр дүнтэй юу?
Эсвэл ноцтой санаа зовох шалтгаан бий юу? Өнгөрсөн жишээнүүдээс сургамж авцгаая:
Лоботомийн түүхийн талаар
ХХ зууны дунд үед эмнэлгийн салбар сэтгэцийн өвчнийг эмчлэх хамгийн үр дүнтэй,
хүмүүнлэг арга нь лоботоми гэж өргөнөөр үздэг байв.
Уламжлалт аргаар толгойн хоёр талд нүх өрөмдөж, дараа нь муруй үзүүртэй зэмсэг оруулан дугуй
хэлбэрийн эргэлт хийж, их хэмжээний тархины эдийг устгадаг.
Өөр нэг арга нь мэс заслын багажийг нүдний нүхээр дамжин нүд болон тархийг тусгаарладаг нимгэн бүтцээр
тархи руу оруулж, түүнийг нум хэлбэрээр хөдөлгөх явдал юм.
Дэвисон ба Нил нарыг Хайко Шёнинг "Game Over" номондоо иш татсан байна.
1941 онд Нью-Йорк Таймс сонинд лоботоми хийлгэсэн өвчтөнүүдийн "(…) санаа зовнил, хавчигдсан мэт сэтгэлзүйн комплекс, амиа
хорлох хандлага, дадал болсон бодлууд, шийдвэр гаргах чадваргүй байдал болон мэдрэлийн хурц түгшүүр зэрэг нь
шинэ тархины мэс заслын ачаар үгчилбэл хутгаар толгойн доторх хэсгээс нь тайрч хаягддаг" гэж бичжээ.
Мэс заслын таслуулалтын хэрцгий байдлыг дурдсангүй.
"(…) лоботоми нь эхэндээ сэтгэцийн эмнэлгийн хүмүүсийг илүү тайван болгодог байсан (…)" гэж Шёнинг
үргэлжлүүлэн, энэ хэрцгий мэс заслыг эхэндээ гайхамшигт эмчилгээ мэт харагдуулах болсон шалтгааныг иш татсан.
Илэрхий аюул ба сүйрлийн гаж нөлөөг үл харгалзан, эмнэлгийн салбар депрессийн, шахалттай зан үйлийн эмгэг, эпилепси болон
шизофрений зэрэг төрөл бүрийн сэтгэцийн эмгэгийн эмчилгээнд лоботомийн аргыг хурдан хугацаанд өргөнөөр нэвтрүүлсэн.
Лоботомистууд, өөрөөр хэлбэл энэ мэс заслыг хийдэг эмч нар доромжлогдоогүй, харин олон хүний дунд өндөр нэр хүндтэй байв.
Лоботомийн зохион бүтээгч Антонио Мониз 1949 онд анагаах ухаанд оруулсан хувь нэмрээ үнэлэн Нобелийн шагнал хүртсэн.
Америкт энэ аргыг түгээн дэлгэрүүлсэн Уолтер Фриман болон Жеймс Уотс нарыг Америкийн Анагаах Ухааны Холбоо (AMA) –ны жил бүрийн
чуулганд халуун дотноор хүлээн авч, тэд тэнд үзэсгэлэнгийн аргаар тархины гэмтэл учруулдаг аргуудтай холбоотой мэдээлэл өгч байв.
Питер Бреггиний хэлснээр Фриман дараахыг хэлсэн гэж иш татсан байна:
"Психийн мэс засал нь төсөөллийг бут ниргэж, сэтгэл хөдлөлийг сулруулж, абстракт сэтгэлгээг устгаж, робот шиг
хяналт тавихуйц хүн бий болгосноор амжилтанд хүрдэг."
Тухайн үед эмч нарыг шүүмжлэх нь ёс зүйн хувьд зохимжгүй гэж тооцогддог байсан тул нэр хүндтэй New England
Journal of Medicine сэтгүүл нь энэ аргыг шинжлэх ухааны хувьд хүчин төгөлдөр гэж баталгаажуулсан:
Тус нийтлэлд тус ажиллагаа "(...) бат бөх физиологийн ажиглалтуудад тулгуурласан" гэж дурдсан.
Таблоид хэвлэл ч бас шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн.
Дараагийн таван жилийн турш лоботомийг АНУ-ын алдартай хэвлэлүүд болох Reader's Digest, Time,
Newsweek зэрэг сэтгүүлүүдэд олонтаа нийтэлж байв.
Мэдээлэл ерөнхийдөө эерэг байсан бөгөөд энэ үйл явцын харгис бодит байдлыг багасган харуулсан.
Америкийн сэтгэл мэдрэлийн холбоо (APA) болон Америкийн эмнэлгийн холбоо (AMA) зэрэг томоохон Америкийн эмнэлгийн байгууллагуудын
аль нь ч уг процедурын эсрэг албан ёсоор мэдэгдэл гаргаагүй.
Эдгээр нийтлэлүүдийг уншсаны дараа өвчтэй хүмүүс болон тэдний гэр бүлүүд лоботоми хийлгэхийг туйлын цөхрөнгөөр хүссэн.
Тэр үед сэтгэцийн эмнэлгүүдийн нөхцөл байдал туйлын эмгэнэлтэй байсан бөгөөд инсулины комын
эмчилгээ болон цахилгаан таталтын эмчилгээ байв.
Үүний улмаас лоботомийн варвар шинж чанар болон түүнтэй холбоотой гаж нөлөөнүүдэд зориудаар,
хүчтэй харалгүй мэт хандах байдал бий болсон.
Энэхүү процедур нь ихэвчлэн өвчтөнүүдийг мэс заслын аргаар үүсгэсэн хүүхэд насанд оруулдаг.
Фриман "трансорбитал лоботоми" хэмээх аргыг зохион бүтээсэн бөгөөд энэ нь нүдний нүхээр мөсөн хутга мэт мэс
заслын багажийг өвчтөний тархинд цохиж оруулдаг байв.
Тэр өвчтөнүүдээ байгууллагаас гаргаж, гэртээ "дотоодын хөгжлийн бэрхшээлтэй хүн эсвэл тэжээвэр амьтан" шиг
халамжлуулж чадвал эмчилгээгээ амжилттай гэж үздэг байв.
Тэр мөн энэ процедурыг хурдан хийлгэх тусам үр дүн нь илүү сайн гэж итгэж, зөвхөн хөнгөн сэтгэцийн эмгэгтэй хүмүүст
мэс заслыг эхний эмчилгээний сонголт болгохыг дэмжиж байв.
Гэсэн хэдий ч амжилтыг эргэлзээтэй хэмжих энэ арга зорилгодоо хүрсэнгүй: зарим өвчтөнүүд байнгын
хөгжлийн бэрхшээлтэй үлдэж, ойролцоогоор 15% нь нас барсан.
Фриманы өвчтөнүүдийн дундаас хамгийн азтай нь харьцангуй бие даасан амьдралтай байж, бага ур чадвар шаардсан
ажилд орж чадсан ч ихэнх нь тийм азтай байж чадаагүй.
Олон хүн урт хугацааны ой тогтоолтоосоо хохирол амсч, хамгийн энгийн даалгавруудыг ч гүйцэтгэхэд хүндрэлтэй
байв. Цөөнгүй хүн насан туршдаа хөгжлийн бэрхшээлтэй үлдсэн.
Фриманы хамгийн ноцтой гэмт хэрэг нь хүүхдүүд дээр нийт 19 удаа транс-орбитал лоботоми хийсэн явдал байсан
бөгөөд тэдгээрийн 11-ийг нь 1950 онд хэвлэгдсэн түүний "Психохирурги" номонд дурдсан.
Хамгийн бага хүүхэд нь ердөө дөрвөн настай байсан. 11 хүүхдээс хоёр нь тархины цус алдалтын улмаас нас барсан.
Энэ аргачлалд жинхэнэ эсэргүүцэл бий болж эхэлсэн нь зөвхөн Нью-Йорк Таймс сонины сурвалжид "мэс засалчид одоо
тархинд мэс засал хийхэд аппендиксийг авч хаяхтай адил санаа зовохгүй болсон" гэж мэдээлснээс хойш байв.
Сэтгэцийн эмнэлэгт байсан өвчтөнүүд эхэндээ тайвширсан ч "(...) дараа нь илүү мунхаг, сонирхолгүй болж, нас барсан" .
Шүүмжлэгчид эцэст нь олон өвчтөнд илэрсэн ноцтой гаж нөлөөг онцолж, амжилтыг хэмжих шалгуур үзүүлэлтүүдэд
санаа зовниж, мэс засалчдыг урьдчилсан сэтгэл зүйн үнэлгээгүйгээр мэс засал хийсэн хэмээн буруутгав.
Гэсэн хэдий ч хүний ёсны хандлагын өөр арга зам байхгүй байсан – эсвэл яг илүү тодорхой хэлэхэд энэ аргын хэрцгий байдлыг бүрэн
үл тоомсорлосон явдал – сэтгэцийн эмч нар болон гэр бүлүүдийг ийм арга буюу аргагүй арга хэмжээ авах шаардлагад хүргэсэн.
Зөвхөн 1950-аад онд хлорпромазин нэртэй эмийг зохион бүтээсэн нь лоботомийн гэнэт уналтыг өдөөсөн юм.
Өөрийн номондоо Хайко Шёнинг бүр мөсөн хутгаар зан чанарыг устгах тухай ч ярьсан.
Шёнингийн мэдээлснээр, 1936–1978 оны хооронд АНУ-д ойролцоогоор 35,000 хүн лоботомийн улмаас бие махбодийн гажигтай болсон.
Дэлхий даяар хохирогчдын тоог ойролцоогоор нэг сая гэж тооцоолж байна.
Ийм аргуудыг эсэргүүцлийг бут цохиход, шорон дотор ч бай, иргэний эсэргүүцлийн эсрэг ч бай, өөрөөр хэлбэл ноёрхож буй
тогтолцоог шүүмжлэгчдийн эсрэг ч бай, өргөн хэрэглэдэг байв.
Сэтгэцийн эмгэгтэй хүмүүсийг эмчлэхэд ашиглагддаг төдийгүй эхнээсээ тархины мэс засал ашиглан
нийгмийн асуудлуудыг шийдвэрлэх оролдлогууд хийгдэж ирсэн.
Эндээс л зохион байгуулалттай гэмт хэргийн эсрэг сэтгэлзүйн мэс заслыг бодитоор ашиглах нь эхэлдэг.
20-р зууны эхэнд нэгэн Британийн эмч уурхайчдын ажил хаях хүсэл эрмэлзлийг тархины мэс заслын аргаар
арилгах санааг аль хэдийнээ дэвшүүлсэн байв (...).
Мөсний хутганы аргын (...), одоо илүү боловсронгуй олон төрлийн сэтгэцийн мэс заслын аргууд бий болсон.
(…) Эдгээр хөгжүүлэлтүүд өнөөдөр ч дэлхий даяар боловсруулагдаж, ашиглагдаж байна.
Бүх аргууд нэг л зүйлээр нийтлэг: тэд тархины зарим хэсгийг байнгын хувьд устгадаг.
Психийн мэс засал нь нийгмийн эмчилгээнд үр дүнгүй болох нь нотлогдсон ч гэсэн одоо ч маш их түгээмэл хэвээр байна.
Бэлгийн эрхтний мэс заслын өнөөгийн байдал
Эмнэлгийн холбоод Фриманы араатан мэт аргыг шинжлэх ухааны хувьд хүчин төгөлдөр гэж зарласан нь гэмт хэргийн болгоомжгүй байдал,
гэмт хэргийн эрч хүчний хамгийн дээд зэргийг харуулж байна.
Лоботоми хэмээх эдгээр хэрцгий мэс заслын аргуудын түүх нь эмнэлгийн салбарт хүнлэг бус, анхааруулах
жишээ болж байх ёстой байсан. Гэвч үүнээс хол байсан!
Зөвхөн ойролцоогоор 70 жилийн дараа л өөр нэг гамшиг дөхөж байна.
Калифорнийн нэгэн эмчилгээч WPATH форум дээр сэтгэцийн өвчтэй өвчтөнүүддээ мэс заслын аргаар хүйс тогтоох мэс засал хийх нь
"гайхамшигтай эдгэрүүлэх хүч"тэй гэж хамтран ажиллагсаддаа ярьж, ингэснээр тэднийг "сэтгэл хөдлөлийн сэргэлтийн
замд" оруулж, магадгүй үүрд аз жаргалтай амьдарсан гэжээ.
Өмнөх лоботомистуудын адил WPATH-ийн хүйс солих мэс засалчид мэс заслын аргыг ерөнхий анагаах ухааны
практикт нэвтрүүлэхээс өмнө аюулгүй, ашигтай гэдгийг нотлох ёс зүйн шаардлагыг тойрч өнгөрдөг.
Бэлгийн эрхтний мэс заслын талаархи цөөн тооны урт хугацааны судалгаанууд нь нийгмийн харилцаанд илт хүндрэл
үүсгэж, дараа нь сэтгэцийн өвчний өндөр түвшинтэй, амиа хорлох эрсдэл нэмэгдсэнийг харуулж байна.
Гэсэн хэдий ч өмнөхтэй адил байгууллагууд, тухайлбал АНУ-ын хамгийн чухал сэтгэцийн холбоо APA болон эмч, эмнэлгийн
оюутнуудын лобби байгууллага AMA зэрэг нь WPATH-ийн мэс засалчдын тусламжтайгаар насанд хүрээгүй болон
сэтгэцийн өвчтэй насанд хүрэгчдийн бэлгийн эрхтнийг тасалж гэмтээхийг одоо ч дэмжиж байна.
Хоёр түүхэн дуулианд хохирогчдын ихэнх нь насанд хүрээгүй эсвэл сэтгэцийн өвчтэй, эсвэл аль аль нь байсан бөгөөд хийгдсэн мэс
заслын ажилбарууд нь байнгын гажиг, хөгжлийн бэрхшээл үүсгэдэг.
Хамгийн сайн нөхцөлд ч вагинопластик мэс заслын нөхөн сэргээлт хийлгэсэн эрэгтэй өвчтөнүүдэд амьдралынхаа
туршид өргөж байх шаардлагатай хоосон хөндий үлдэж, бэлгийн үйл ажиллагаа нь эрс буурдаг.
Хүндрэлтэй хүмүүс цусаар дүүрсэн бэлхүүс, шээхэд хүндрэлтэй болох болон фистула зэрэг ноцтой хүндрэлд өртдөг.
Ритчи Херрон, сэтгэлзүйн хямралын үед вагинопластик мэс засалд орсон, дахин шилжилтийг цуцалсан эрэгтэй хүн, мэс
заслын дараах амьдралаа амьд зүүд мэт гэж тодорхойлдог.
"Ийм байдлаар нэр төрөө хамгаалж амьдрах боломжгүй" гэж өнөөдрийн эмнэлгийн гэмт хэргийн 32 настай хохирогч, байнга өвдөлт,
мэдрэлийн доголдол, шээх замын эмгэгээр шаналж буй тэр хэлэв.
Лоботоми ба бэлгийн эрхтний мэс заслын харьцуулалт
Хэдийгээр олон өвчтөн хүндрэлд нэрвэгдэж, сэтгэлзүйн болон харилцааны ноцтой бэрхшээлтэй тулгардаг ч олон
нийтийн өмнө тэдэнд худал хэлж, бэлгийн эрхтний мэс заслын үр дүнгээрээ сэтгэл хангалуун байгаа гэж мэдэгддэг.
Харин олон гэр бүл өмнө нь мэс заслын улмаас үүссэн асар их сүйрлийн үр дагавруудыг үл харгалзан, хайртай хүмүүстээ
тусалсанд нь доктор Фриманд чин сэтгэлээсээ талархдаг байв.
Тухайн үед ч, өнөөдөр ч энэ нь тодорхой хэмжээгээр өөрийгөө хуурч мэхлэх явдлыг илэрхийлдэг, эсвэл Нидерландын судлаачдын
айдсаар "хүссэнээрээ бодох сэтгэлгээнд гажигдсан аз жаргал" юм.
Хайртай хүнийхээ лоботоми хийхэд зөвшөөрсөн гэр бүлүүд нь энэ шийдвэр зөв байсан гэдэгт итгэх
итгэлдээ наалдсан хэвээр байх урамшуулалтай байдаг.
Ингэхдээ энэ нь үнэндээ тийм биш гэдгийг илтгэх илэрхий шинж тэмдгүүдийг зориудаар үл тоомсорлодог.
Өнөөдөр олон өсвөр насныхан болон тэдний эцэг эх, мөн энэ нөхцөлд өртсөн насанд хүрэгчид ижил дотоод тэмцэлтэй тулгарч магадгүй.
"Жендэрийн хэт их сенсаци" улс төржиж амжаагүй үед цуглуулсан бүх боломжит нотолгоо нь өсвөр насны ихэнх
хүүхдүүд бэлгийн насанд хүрснийхээ дараа өөрийнхөө хүйстэй эвлэрдэг болохыг харуулж байна.
Гэвч харамсалтай нь залуучуудын байгалийн хөгжил нь сүйрүүлсэн нийгмийн суурин дээр тулгуурласан байдаг.
Өөрийн таних байдлыг эрэлхийлэх бүрэн байгалийн үйл явцыг, сэтгэл дундуур байдал, өөртөө эргэлзэх явдал
дагалдуулан, зориудаар хүйсийн тайлбарын эрх мэдэлд даатгадаг.
Манай үеийн хүүхдүүд нууцаар нэвтэрч байна. Цэцэрлэгээс эхлэн тэднийг хүйсээ эргэлзэхэд нь уриалж байна.
Сургуулийн хичээлүүдэд өсвөр насны хөгжлийн бүрэн байгалийн жам ёсны процессыг зориудаар буруу тайлбарладаг.
Тодруулбал, хүн буруу биеэр төрсөн байж болно гэж үзэж, өөр хүйс сонгох нь асуудалгүй мэт ойлгуулдаг.
Энэ нь хүйсийн үзэл суртал болон WPATH-ийн гарт яг тохирч байна.
Гэр бүлийн задрал, сүйрэл нь ихэвчлэн нэмэлт зовлон авчирдаг.
Залуу үе хөгжлийнхээ төгсгөлд хүрэхийг тэвчээртэй, тайван хүлээхийн оронд WPATH-ийн гишүүд хариуцлагагүйгээр мэс заслын
оролцоог цорын ганц эмчилгээний арга гэж сурталчилдаг, тэр дундаа насанд хүрээгүй болон хүнд сэтгэцийн өвчтэй хүмүүст ч.
Яг тэр үед Фриман болон түүний хамтрагчид сэтгэцийн эмнэлэгт байгаа ядуу, аз жаргалгүй сүнстнүүдийн
цорын ганц найдвар нь лоботоми гэж мэдэгдэж байсан.
Тэр үед ч, одоо ч: нөхөж залруулах аргагүй таслалт!
Дүгнэлт 1967 онд түүний сүүлчийн өвчтөн тархины цус алдалтын улмаас нас барсны дараа нэр хүндээ
алдсан Вальтер Фриманы эмнэлгийн лицензийг цуцалсан.
Тэр үлдсэн өдрүүдээ АНУ-ыг дамжин аялж, өвчтөнүүдээ болон тэдний гэр бүлүүдийг эрэн хайж, хайртай мэс заслын
арга нь тэдэнд хохирол учруулахын оронд тус болсон гэдэгтээ баттай нотолгоо хайсаар өнгөрүүлсэн.
Фриман өөрийгөө хүнд сэтгэцийн өвчтэй хүмүүсийн "аврагч" гэж үздэг байсан бөгөөд найдваргүй
хүмүүст найдвар өгч байгаа гэж итгэдэг байв.
Карьерынхаа оргил үед тэрээр өөрийнхөө гайхамшигтай эдгэрэлтийг нэгэн өдөр муулж, харгис
үйлдэл гэж үзэх болно гэж хэзээ ч төсөөлж байгаагүй.
WPATH болон түүний гишүүдэд ч мөн адил хамаарна.
Гэмтэгдэгсдийн төлөө тэмцэгч иргэний эрхийн баатрууд болох санаанаас урам авч, тэд өөрсдийгөө эмнэлгийн
салбарын анхдагчид гэж үздэг бөгөөд шаардлагатай өвчтөнүүдэд зайлшгүй эмнэлгийн тусламж үзүүлдэг.
Гэсэн хэдий ч бид эрүүл бэлэг эрхтнийг мэс заслын аргаар устгах үйлдэл лоботомиос ч илүү эсвэл түүнтэй тэнцэхүйц ач
холбогдолтой гэмт хэрэг болж түүхэнд үлдэх болно гэж үздэг. Мөн тэр алуурчид шударга шийтгэлээс мултрах ёсгүй!