Onyo: Baadhi ya picha huenda zisiweze kufaa kwa wenye tumbo dhaifu.
Kama ilivyotajwa tayari katika programu kuhusu nyaraka za WPATH zilizovuja , vyama vingi vya matibabu viko na
shughuli za upasuaji wa viungo vya uzazi kwa watu wanaoteseka kutokana na kile kinachoitwa 'gender dysphoria'.
Watu hawa wangejisikia wasiopendeza katika miili yao na mara nyingi hupata matatizo ya kisaikolojia – hivi
ndivyo madaktari na wataalamu wa tiba ya akili wa WPATH wanavyoelezea kulingana na uzoefu wao wa vitendo.
Na mara moja, wanawasaidia wagonjwa wao kupitia upasuaji mbalimbali wa kubadilisha jinsia, ikiwa ni pamoja na
uundaji bandia wa viungo vya ngono , uondoaji wa kizazi , na upasuaji wa juu, yaani uondoaji wa matiti ya kike .
Lakini je, uingiliaji kati mkali kama huo kwa kweli ni wa manufaa na wenye ufanisi kwa watu wanaougua magonjwa ya akili?
Au kuna sababu ya kuwa na wasiwasi mkubwa? Tujifunze kutoka kwa mifano ya zamani:
Kuhusu historia ya lobotomia
Katikati ya karne ya ishirini, ulimwengu wa matibabu uliamini sana kwamba lobotomia ilikuwa tiba yenye
ufanisi zaidi na yenye huruma kwa magonjwa ya akili.
Kwa njia ya kawaida, tundu huchimbwa kichwani pande zote mbili, kisha kifaa kisicho na ncha kali huingizwa
na kutumika kufanya mzunguko wa mviringo, ukiharibu kiasi kikubwa cha tishu za ubongo.
Njia nyingine inahusisha kuingiza kifaa cha upasuaji kupitia tundu la jicho hadi kwenye ubongo kupitia
muundo mwembamba unaotenganisha jicho na ubongo, na pia kukisogeza kwa umbo la mviringo.
Davison na Neale wanatajwa na Heiko Schöning katika kitabu chake Game Over.
Mnamo 1941, gazeti la New York Times liliielezea jinsi wagonjwa wa lobotomia "(...) wasiwasi, dhana za kufuatiliwa, mwelekeo wa
kujiua, mawazo ya kurudiarudia, kutokuwa na uamuzi na msongo wa neva vinakatwa kihalisi kichwani
kwa kisu shukrani kwa upasuaji mpya wa ubongo."
Ukatili wa uharibifu wa upasuaji haukutajwa.
Kwa "(...) lobotomia mwanzoni ilifanya watu katika taasisi za magonjwa ya akili kuwa watulivu (...)",
Schöning anaendelea, akitaja kile kilichotoa upasuaji huo mkali muonekano wa tiba ya muujiza.
Licha ya hatari dhahiri na madhara makali, jamii ya matibabu ilikumbatia haraka utaratibu wa lobotomia kama tiba ya aina
mbalimbali za matatizo ya akili, ikiwa ni pamoja na unyogovu, ugonjwa wa fikra za kurudia na
tabia za kulazimisha, kifafa, na skizofrenia.
Wataalamu wa lobotomia, yaani madaktari waliotekeleza upasuaji huu, hawakudharauliwa,
bali walikuwa na sifa kubwa miongoni mwa wengi.
Antonio Moniz, mvumbuzi wa lobotomia, alitunukiwa Tuzo ya Nobel mwaka 1949 kwa mchango wake katika tiba.
Walter Freeman na James Watts, ambao walifanya utaratibu huo kuwa maarufu nchini Marekani, walipokelewa kwa uchangamfu katika
mikutano ya kila mwaka ya Chama cha Madaktari cha Marekani (AMA) , ambapo walitoa taarifa kuhusu
taratibu zao za uharibifu wa ubongo kupitia maonyesho.
Kulingana na Peter Breggin, Freeman ananukuliwa akisema:
"Upasuaji wa kisaikolojia hupata mafanikio yake kwa kuvunja mawazo, kupunguza hisia, kuharibu fikra dhahania, na
kuunda mtu anayefanana na roboti anayeweza kudhibitiwa."
Kwa kuwa wakati huo ilionekana kuwa si kimaadili kukosoa madaktari wenzao, Jarida maarufu la New England Journal of
Medicine lilitoa uhalali wa kisayansi kwa utaratibu huo:
Ilichapisha makala ikisema kwamba operesheni hiyo ilikuwa imejengwa "(...) juu ya uchunguzi thabiti wa kimaumbile".
Vyombo vya habari vya tabloid pia vilicheza jukumu la uamuzi.
Katika miaka mitano iliyofuata, lobotomia ilifunikwa mara kwa mara katika machapisho maarufu ya
Marekani kama vile Reader's Digest, Time na Newsweek.
Uandishi wa habari kwa ujumla ulikuwa chanya na ulipunguza uzito wa uhalisia wa kikatili wa utaratibu huo.
Hakuna mojawapo ya vyama vikuu vya matibabu Marekani, ikiwemo Chama cha Saikiyatria cha Marekani (APA) na Chama cha Madaktari
cha Marekani (AMA), kilichotamka rasmi kupinga utaratibu huo.
Wagonjwa waliokata tamaa na familia zao waliomba lobotomia baada ya kusoma makala hizi.
Hali katika taasisi za magonjwa ya akili wakati huo ilikuwa mbaya sana, na mbinu mbadala za matibabu kama vile
tiba ya koma ya insulini na tiba ya mshtuko wa umeme pia zilikuwa kali na mara nyingi za kikatili.
Hii ilisababisha upofu mkali na wa makusudi kuhusu asili ya kikatili ya lobotomia na madhara yake yanayohusiana.
Mchakato huo mara nyingi huwaweka wagonjwa katika hali ya "utotoni ulioanzishwa kwa upasuaji".
Freeman alibuni "lobotomia transorbitali," ambapo chombo cha upasuaji kinachofanana na kisu cha barafu kilichomwa kwa
nyundo ndani ya ubongo wa mgonjwa kupitia tundu la jicho.
Alihesabu matibabu yake kuwa yamefanikiwa ikiwa wagonjwa wake wangeweza kuondoka katika taasisi na kutunzwa nyumbani
"kwa kiwango cha mlemavu wa nyumbani au mnyama kipenzi".
Alikuwa pia ameshawishika kwamba kadri utaratibu unavyofanywa mapema, ndivyo matokeo yanavyokuwa bora zaidi, na
alipendekeza upasuaji uchukuliwe kama chaguo la kwanza la matibabu kwa watu wenye magonjwa ya akili hafifu tu.
Hata hivyo, kipimo kinachotiliwa shaka cha mafanikio hakikutimia: wagonjwa wengine walibaki na
ulemavu wa kudumu na takriban asilimia 15 walikufa.
Wagonjwa wa Freeman waliobahatika zaidi waliweza kuishi kwa uhuru kiasi na kupata kazi zisizo za
ujuzi mkubwa, lakini wengi hawakuwa na bahati hiyo.
Wengi walipata uharibifu wa kumbukumbu zao za muda mrefu na walipata shida hata katika kazi
rahisi kabisa. Wengi walibaki na ulemavu maishani.
Uhalifu mbaya zaidi wa Freeman ulikuwa kwamba alifanya lobotomia transorbitali kwa watoto 19 kwa jumla, 11 kati yao zilielezwa
katika toleo la mwaka 1950 la kitabu chake Psychosurgery.
Mtoto mdogo kabisa alikuwa na umri wa miaka minne tu. Wawili kati ya watoto 11 walikufa kutokana na kuvuja damu kichwani.
Ilikuwa tu wakati New York Times ilipotangaza katika ripoti yake kwamba "madaktari wa upasuaji sasa hawana wasiwasi wowote
kuhusu upasuaji wa ubongo kama walivyo kuhusu kuondoa apendiksi" ndipo upinzani mkali dhidi ya utaratibu huo ulianza kuibuka.
Kwa wagonjwa katika taasisi za magonjwa ya akili, ambao mwanzoni walitulia, "(...) kisha
wakawa wapumbavu zaidi, wasiojali na wakafa" .
Wakosoaji hatimaye walibainisha madhara makubwa yaliyopatikana kwa wagonjwa wengi, walionyesha wasiwasi kuhusu vigezo
vilivyotumika kupima mafanikio, na wakawashutumu madaktari wa upasuaji kwa kufanya taratibu
hizo bila tathmini ya awali ya kisaikolojia.
Hata hivyo, ukosefu wa njia mbadala za matibabu yenye heshima kwa utu – au kwa kweli kupuuza kabisa ukatili wa mbinu
hiyo – uliwafanya madaktari wa magonjwa ya akili na familia kuchukua hatua za kukata tamaa kama hizo.
Ilikuwa tu uvumbuzi wa dawa ya chlorpromazine katika miaka ya 1950 uliosababisha kuporomoka ghafla kwa lobotomia.
Katika kitabu chake, Heiko Schöning hata alifikia kuzungumzia kuharibika kwa utu kwa kutumia kisu cha barafu.
Kulingana na Schöning, takriban watu 35,000 walikataa viungo vyao kwa lobotomia nchini Marekani kati ya 1936 na 1978.
Ulimwenguni kote, idadi ya waathiriwa inakadiriwa kuwa takriban milioni moja.
Na haikuwa nadra kwa mbinu kama hizo kutumika kuvunja upinzani, iwe gerezani au dhidi ya
uasi wa kiraia, yaani wakosoaji wa mfumo uliopo.
Mbali na matumizi yake katika kutibu watu wenye matatizo ya akili, tangu mwanzo kumekuwa na jitihada za
kutatua matatizo ya kijamii kwa njia ya upasuaji wa ubongo.
Hapa ndipo matumizi halisi ya upasuaji wa akili kwa uhalifu uliopangwa huanza.
Mwanzoni mwa karne ya ishirini, daktari Mwingereza tayari alikuwa amependekeza kuondoa utayari wa
wachimbaji wa kugoma kwa njia ya upasuaji wa ubongo (...).
Mbali na mbinu ya kijiti cha barafu (...), sasa kuna aina mbalimbali za taratibu za upasuaji wa akili zilizoboreshwa zaidi.
(…) Maendeleo haya bado yanatengenezwa na kutumika duniani kote hadi leo.
Njia zote zina jambo moja la pamoja: zinaangamiza sehemu za ubongo kwa kudumu.
Upasuaji wa kisaikolojia bado ni maarufu sana, licha ya kuthibitishwa kuwa hauna
manufaa kwa madhumuni ya tiba ya kijamii.
Hali ya sasa ya upasuaji wa viungo vya uzazi
Ukweli tu kwamba vyama vya matibabu vilitangaza mbinu ya kikatili ya Freeman kuwa halali kisayansi unaonyesha kiwango
cha juu kabisa cha uzembe wa kijinai na nguvu za kijinai.
Historia ya taratibu hizi za upasuaji za kikatili zinazojulikana kama lobotomi ingepaswa kuwa mfano wa onyo usio wa kibinadamu
kwa ulimwengu wa matibabu. Lakini mbali kabisa na hilo!
Ni takriban miaka 70 tu baadaye, janga jingine linakaribia.
Mtaalamu wa tiba ya akili kutoka California anawaambia wenzake kwenye jukwaa la WPATH kuhusu "nguvu ya ajabu ya uponyaji" ya
upasuaji wa kuondoa viungo vya uzazi kwa wagonjwa wake wenye magonjwa ya akili, ambao hivyo waliwekwa "kwenye njia
ya kupona kihisia" na pengine waliishi kwa furaha milele.
Kama wataalamu wa lobotomia walivyofanya kabla yao, madaktari wa upasuaji wa jinsia wa WPATH wanapuuza hitaji la kimaadili kwamba
taratibu za upasuaji lazima zithibitishwe kuwa salama na zenye manufaa kabla ya kuanzishwa katika mazoezi ya matibabu ya jumla.
Utafiti mchache wa muda mrefu kuhusu upasuaji wa viungo vya uzazi unaonyesha upungufu mkubwa katika utendaji
kijamii, viwango vya juu vya magonjwa ya akili baadaye, na hatari iliyoongezeka ya kujiua.
Hata hivyo, mashirika yale yale kama awali, yaani vyama kama APA na AMA , bado yanapigia debe ukatili wa uke kwa
watoto wadogo na watu wazima wenye magonjwa ya akili unaofanywa na madaktari wa upasuaji wa WPATH.
Katika skandali zote mbili za kihistoria, wengi wa waathirika ni watoto wadogo au wenye magonjwa ya akili, au
wote wawili, na upasuaji uliofanywa husababisha uharibifu wa kudumu wa muonekano na ulemavu.
Katika hali bora kabisa, wagonjwa wa kiume ambao wamefanyiwa upasuaji wa ujenzi upya wa uke (vaginoplasty) hubaki
na nafasi inayohitaji kupanuliwa kwa maisha yao yote, pamoja na kupungua sana kwa utendaji wao wa kijinsia.
Wenye bahati mbaya hupata matatizo makubwa kama vile mifupa ya nyonga kujazwa na damu, matatizo ya kukojoa na fistula.
Ritchie Herron, mwanamume aliyebadili uamuzi na kurudi katika jinsia yake ya asili, ambaye alifanyiwa upasuaji wa
kubadilisha uke wakati wa mgogoro wa afya ya akili, anaelezea maisha yake baada ya upasuaji huo kama jinamizi hai.
"Huwezi kuishi kwa heshima hivi," alisema mwathiriwa wa uhalifu wa matibabu wa leo mwenye umri wa miaka 32,
ambaye anateseka kutokana na maumivu ya daima, kupooza na matatizo ya mfumo wa mkojo.
Ulinganisho wa lobotomia na upasuaji wa viungo vya uzazi
Ingawa wagonjwa wengi wanakabiliwa na matatizo na wanapata ugumu mkubwa kisaikolojia na katika mahusiano,
wanadanganywa hadharani na kuwaambiwa kwamba wameridhika na matokeo ya upasuaji wao wa viungo vya uzazi.
Ikilinganishwa, familia nyingi hapo awali zilikuwa na shukrani za dhati kwa Dk. Freeman kwa kuwasaidia wapendwa wao, licha ya
madhara makubwa na ya kusikitisha yaliyosababishwa na upasuaji.
Kama ilivyokuwa zamani, vivyo hivyo sasa, inaashiria kiwango fulani cha kujidanganya, au, kama watafiti wa Kiholanzi
wanavyohofia, "furaha iliyopotoshwa na fikra za matumaini".
Familia zilizoruhusu kufanywa kwa lobotomia kwa mpendwa wao kwa kawaida zina motisha wa
kushikilia imani kwamba ilikuwa uamuzi sahihi.
Kwa kufanya hivyo, dalili dhahiri kwamba hali haikuwa hivyo zinapuuzwa kwa makusudi.
Vijana wengi au wazazi wao, pamoja na watu wazima walioathirika, wanaweza kuwa
wanakabiliwa na mapambano ya ndani yanayofanana leo.
Ushahidi wote uliopo kabla ya "hype ya jinsia" kuwa na siasa nyingi unaonyesha kuwa wengi wa watoto
wadogo wanapatana na jinsia yao baada ya kubalehe.
Kwa bahati mbaya, hata hivyo, maendeleo ya asili ya vijana yanategemezwa na msingi wa kijamii uliovunjika.
Kwa sababu utafutaji kabisa wa asili wa utambulisho wa mtu mwenyewe, unaambatana na kutoridhika na kujishuku, unalazimishwa
kwa makusudi chini ya mamlaka ya tafsiri ya kijinsia.
Watoto wa zama zetu wanachukiwa. Kuanzia shule ya chekechea, wanahimizwa kujihoji jinsia yao.
Katika masomo shuleni, mchakato wa kawaida kabisa wa ukuaji wa ujana unafasiriwa kimakusudi vibaya. Yaani,
kwamba mtu anaweza kuwa amezaliwa katika mwili usiofaa na kwamba kuchagua jinsia tofauti si tatizo.
Hii inawafaa kabisa wale wanaounga mkono itikadi ya jinsia na WPATH.
Uvunjaji na uharibifu wa familia mara nyingi husababisha mateso ya ziada.
Badala ya kusubiri kwa subira na utulivu kizazi kipya kufikia mwisho wa maendeleo yao, wanachama wa WPATH wanapendekeza kwa
kutojali uingiliaji wa upasuaji kama chaguo pekee la matibabu, hata kwa watoto wadogo na wale wenye magonjwa makali ya akili.
Kama Freeman na wenzake walivyodai wakati huo kwamba lobotomia ilikuwa tumaini pekee kwa nafsi maskini na
zisizo na furaha katika taasisi za wagonjwa wa akili.
Hapo zamani kama sasa: ulemavu usio na tiba!
Hitimisho Baada ya mgonjwa wake wa mwisho kufariki kutokana na kuvuja damu kichwani mwaka 1967, Walter Freeman, ambaye
alikuwa amepoteza heshima, leseni yake ya hospitali ilifutwa.
Alitumia siku zake zilizobaki akisafiri kote Marekani, akiwatafuta wagonjwa wake na familia zao na kutafuta ushahidi kwamba
utaratibu wake alioupenda uliwawezesha badala ya kuwadhuru.
Freeman alijiona kama "mwokozi" wa wagonjwa wa akili waliokuwa na matatizo makubwa na aliamini
alikuwa anawapa matumaini wale wasiokuwa na matumaini.
Alipokuwa kileleni mwa taaluma yake, hangeweza kamwe kufikiria kwamba uponyaji wake wa miujiza
siku moja ungetukuzwa na kuchukuliwa kuwa ukatili.
Hali hiyo inatumika pia kwa WPATH na wanachama wake.
Wakiwa wamehamasishwa na wazo la kuwa mashujaa wa haki za kiraia wanaopigania waliokandamizwa, wanajiona kama
waanzilishi katika taaluma ya tiba, wakitoa huduma za matibabu muhimu kwa wagonjwa wanaohitaji.
Hata hivyo, tunaamini kwamba uharibifu wa upasuaji wa viungo vya uzazi vyenye afya utaandikwa katika historia kama uhalifu
wenye ukubwa sawa au hata mkubwa zaidi kuliko lobotomia. Na wauaji hao hawaruhusiwi kutoroka adhabu yao ya haki!