Duýduryş: Käbir suratlar gowşak mide eýeleri üçin laýyk bolmaz.
Programmada WPATH (Dünýä Transgender Saglygy üçin Hünärmenler Assosiasiýasy) dokumentleriniň sızdyrylyp çykandygy barada öňden
hem agzalandy, tutuş lukmançylyk guramalary "gender disforiyasy" diýlip atlandyrylýan keselden ejir çekýän
adamlarda jyns agzalarynyň operasiýasyny geçirmek bilen meşgul.
Bu adamlar bedenlerinde özlerini rahat duýmazlar we köplenç psihologik kynçylyklardan ejir çekýärler – WPATH
lukmanlary we terapeutlary bu ýagdaýy özleriniň amaly tejribelerine esaslanyp şeýle beýan edýärler.
We derrew olar näsaglaryny dürli jyns üýtgetme operasiýalary arkaly "destekleýärler", şol sanda jyns
agzalaryny sun'iy döretmek , uterusy aýyrmak we "üstki operasiýa", ýagny aýal döşlerini aýyrmak .
Emma akyl kesellerinden ejir çekýän adamlar üçin şeýle hakykatdanam gaty çylşyrymly
çäreler hakykatdan peýdaly we täsirli bolarmy?
Ýa-da çynlakaý alada etmäge sebäp barmy? Geçmiş mysallardan sapak alalyň:
Lobotominiň taryhy barada
20-nji asyryň ortalarynda lukmançylyk dünýäsi lobotomini akyl keselleriniň bejergisinde iň
täsirli we adamperwer usul diýip giňden ynanýardy.
Adaty usulda başyň iki tarapynda bir deşik delner, soňra ýumşak däl gurala girizilip, onuň bilen ark görnüşli burma
hereketi ýerine ýetirilýär we miyanyň uly mukdary ýok edilýär.
Başga bir usul göz boşlugyndan gözü miýeden aýyrýan inçe gurluşdan geçirilýän hirurgik enjamy miýe içine girizmekden
we ony kemer görnüşinde hereket etdirmekden ybaratdyr.
Davison we Neale Heiko Schöningiň Game Over atly kitabynda sitirlän.
1941-nji ýylda New York Times gazetasy lobotomiýa edilen hassalarda "aladalaryň, gysylmak kompleksleriniň, intihar
meylleriniň, obsesiýalaryň, kararsyzlygyň we nerw dartgynlygynyň hakykatdanam pyçak bilen başdan kesilip çykarylýandygyny"
täze beýin operasiýasynyň kömegi bilen beýan etdi.
Jarrahly kesilip-düzülmegiň zalymlygy agzalmady.
"(…) lobotomi başlangyçda psihiatriýa edaralaryndaky adamlary has rahat etdi (…)", diýip Schöning dowam edýär we bu
zalym operasiýanyň ilkinji döwürde möjize derman hökmünde görünmegine sebäp bolan sözleri getirýär.
Aýdyň howplaryna we betbagtçylykly ýan täsirlerine garamazdan, lukmançylyk jemgyýeti depressiýa, obsessiw-kompulsif
bozulma, epilepsiýa we şizofreniýa ýaly dürli akyl kesellerini bejermek üçin lobotomiýa tejribesini çalt kabul etdi.
Lobotomistler, ýagny bu operasiýany ýerine ýetirýän lukmanlar, peseldilmedi, eýsem köpçülikleýin ýokary abraýa eýe boldular.
Lobotomiýanyň oýlap tapyjysy Antonio Moniz 1949-njy ýylda lukmançylyga goşan goşandy üçin Nobel baýragyna mynasyp boldy.
Amerikada bu prosedurany meşhur eden Walter Freeman we James Watts Amerikan Lukmançylyk Assosiasiýasynyň (AMA) ýyllyk
ýygnaklarynda mähirli garşylanyldy; olar bu ýerde sergiler arkaly beýni zeperlendirýän proseduralary barada maglumat berdiler.
Peter Bregginiň aýtmagyna görä, Freemanyň şeýle diýendigi getiriler:
"Psihokirurgiya öz üstünliklerine hyýaly parçalap, duýgulary salkynlandyryp, abstrakt pikirlenişi ýok edip we robot
ýaly, dolandyrylyp bilinýän şahsyýet döretmek arkaly ýetýär."
Şol döwürde lukman kärdeşleriň işini tankyt etmek etiki däl hasaplanandygy üçin abraýly New England
Journal of Medicine bu prosedura ylmy esas berdi:
Ol operasiýanyň "(...) berk fiziologiki synlara esaslanandygyny" aýdýan makalany çap etdi.
Tabloid metbugaty hem kesgitli rol oýnady.
Indiki bäş ýylyň dowamynda lobotomiýa ABŞ-nyň meşhur neşirlerinde, mysal üçin Reader's Digest, Time
we Newsweek ýaly žurnallarda köplenç agzalýardy.
Hasabatlar umuman oňyn boldy we proseduranyň barbaryk hakykatyny peseltdi.
Amerikan Psihiatriýa Assosiasiýasy (APA) we Amerikan Lukmançylyk Assosiasiýasy (AMA) ýaly esasy amerikan
lukmançylyk assosiasiýalarynyň hiç biri bu prosedura garşy resmi taýdan çykyş etmändi.
Umutsyz hassalar we olaryň maşgalalary bu makalalary okaýandan soň lobotomiýa edilmegini haýyş etdiler.
Şol döwürde psihiatriýa edaralaryndaky şertler gaty erbetdi, we insulin kóma terapiýasy we elektrokonwulsiv
terapiýa ýaly alternatiw bejergi usullary hem gaty ýaramaz we köplenç zorlukly bolupdyr.
Bu, lobotominiň we onuň bilen baglanyşykly ýan täsirleriniň barbaryk häsiýetine göz
ýummaga güýçli, maksatlaýyn körlügi döretdi.
Prosedura köplenç hassalary «hirurgiki taýdan döredilen çagalyk» ýagdaýyna salýardy.
Freeman "transorbital lobotomiyany" oýlap tapdy, onda buz çybygyna meňzeş hirurgiki gurala
göz boşlugyndan hassanyň beýnisine urulýardy.
Ol bejergisiniň üstünlikli bolandygyny hassalarynyň edarany terk edip, öý şertlerinde öýden maýyp ýa-da öý
haýwany derejesinde ideg edilip bilmegine görä kesgitleýärdi.
Ol şeýle hem proseduranyň näçe ir ýerine ýetirilse, netijäniň şonça-da gowy boljakdygyna ynanýardy we diňe ýeňil
akyl keselleri bolan adamlar üçin operasiýanyň ilkinji bejergi opsiýasy hökmünde göz öňünde tutulmagyny goldady.
Emma şübheli üstünlik ölçegi amala aşmady: käbir hassalar hemişelik maýyp galyp, takmynan 15%-i aradan çykdy.
Freemanyň näsibeli hassalaryň käbiri deň-taýdan garaşsyz ýaşaýyş sürmäge we pes hünärli işlerde
işlemäge başardy, emma köpüsi şonça-da bagtly bolmady.
Köp adam uzak möhletli ýadyna zeper ýetirdi we iň ýönekeý işleri-de ýerine ýetirmekde
kynçylyk çekdi. Gaty köp adam ömürboýy maýyp boldy.
Freemanyň iň agyr jenaýaty şundan ybaratdy: ol çagalaryň gözüň orbitasyndan girip lobotomiya amallaryny geçirdi,
jemi 19 çagada, olaryň 11-si 1950-nji ýyldaky Psychosurgery atly kitabynyň neşirinde beýan edildi.
Iň kiçi çaga diňe dört ýaşlydy. 11 çaganyň ikisi miýa gan akmasy zerarly öldi.
Diňe New York Times habar berende "hirurglar häzir beýni operasiýasyny apendiks aýyrmak ýaly alada etmän"
diýensoň, bu prosedura garşy çynlakaý garşylyk döräp başlady.
Psihiatriýa edaralarynda bejergi alýan hassalar, ilki bilen rahatlaşypdylar, (...) soňra aňy pes, ünsiz bolup, öldüler .
Tenqidçiler ahyrynda köp hassalaryň başdan geçiren agyr ýigrik täsirlerini nygtadylar, üstünlik ölçeginde ulanylýan kriteriýalara
aladalanandyklaryny bildirdiler we hirurglary proseduralary öňünden psihiatrik barlag geçirmän ýerine ýetirmekde aýypladylar.
Emma adamperwer bejergi alternatiwalarynyň ýetmezçiligi – ýa-da dogrusy, bu usulyň zalymlygyna göz ýummak – psihiatrlary we
maşgalalary şonuň ýaly umytsyz çäreleri ulanmaga mejbur etdi.
Diňe 1950-nji ýyllarda sedatiw täsirleri we güýçli ýan täsirleri bolan psihotropik derman chlorpromazine-iň
oýlap tapylmagy lobotomiýanyň keskin azalmagyna sebäp boldy.
Özüniň kitabynda Heiko Schöning hatda buz bıçağı bilen şahsyýeti ýok etmek barada hem gürrüň berdi.
Schöningiň aýtmagyna görä, ABŞ-da 1936–1978-nji ýyllar aralygynda takmynan 35 000 adam lobotomiýa
arkaly bedeniň bölekleri kesilip ýa-da zeperlenipdir.
Dünýä boýunça pidalaryň sany takmynan bir million töweregi diýip çaklanylýar.
Şeýle usullaryň garşylygy sindirmek üçin, türmelerde ýa-da raýat garşylygyna (başgaça aýdylanda, häzirki ulgamda
tankytçy hasaplanýanlara) garşy ulanylmagy seýrek däldi.
Psihiki bozuklyklary bolan adamlary bejermekde ulanylmagyna goşmaça, başdan bäri sosial meseleleri
beýin operasiýasy arkaly çözmek synanyşyklary hem boldy.
Bu ýerde guramaçyly jenaýatçylyk üçin psihokirurgiýanyň hakyky ulanylyşy başlaýar.
20-nji asyryň başynda bir britan lukmany maýynçylaryň iş taşlamaga bolan islegini beýin
operasiýasy arkaly aýyrmagy öňe sürüpdi (...).
Muz pik usulyna goşmaça (...) häzir has kämilleşdirilen dürli psihohirurgik proseduralar bar.
(…) Bu ösüşler henizem işlenilip düzülýär we häzirki wagtda dünýäniň dört bir künjeginde ulanylýar.
Ähli usullaryň umumy bir tarapy bar: olar beýniň käbir böleklerini hemişelik ýok edýärler.
Psihokirurgiýa sosial terapiýa maksatlary üçin indi peýdasyzdygy subut edilmegine garamazdan, örän meşhur bolmagynda galýar.
Jyns agzalaryň häzirki operasiýa ýagdaýy
Diňe lukmançylyk birleşikleriniň Freemanyň barbaryk usulyny ylmy taýdan dogry diýip yglan etmegi iň ýokary derejedäki jenaýatça
hyraňlygyň we jenaýatçylyk energiýasynyň subutnamasydyr.
Lobotomiýa diýlip atlandyrylýan bu zalym jarrohlyk usullarynyň taryhy lukmançylyk dünýäsine adamçylyga ters
gelýän duýduryş mysal bolmaly eken. Emma ondan gaty uzakda!
Diňe takmynan 70 ýyl soňra başga bir betbagtçylyk howp salýar.
Kaliforniýaly terapeut WPATH forumynda pikirdeşlerine akyl keselli hassalary üçin hirurgik kastrasiýanyň "ajayyp bejeriş
güýji" barada gürrüň berýär; şol hassalar şeýdip "duýgy taýdan dikeliş ýoluna" salyndy we
çak edilýän ýaly, soňra bagtyýar ýaşadylar.
Öňki lobotomistler ýaly, WPATH jyns cerrahlar operasiýanyň umumy lukmançylyk amalyna girizilmezden ozal onuň
howpsuz we peýdaly bolandygyny subut etmegi talap edýän etiki düzgünlerden gaça durýarlar.
Jenital operasiýa boýunça bar bolan az sanly uzak möhletli barlaglar sosial işjeňlikde uly päsgelçilikleri,
soňundan ýokary derejedäki ruhy keselleriň ýygylygyny we özüni öldürmek howpunyň artandygyny görkezýär.
Şeýle-de bolsa, öňküsine meňzeş şol bir guramalar, ýagny APA we AMA , WPATH hirurglary tarapyndan kämillik ýaşyna
ýetmedik çagalaryň we akyl keselleri bolan ulularyň jyns agzalarynyň kesilmegini hem-de üýtgedilmegini goldaýarlar.
Iki taryhy skandalda-da pidalaryň köpüsi ýa çagalar ýa-da akyl keselleri bolan adamlardyr, ýa-da ikisi hem, we geçirilen
operasiýalar hemişelik beden bozulmasyna we maýyplyga getirýär.
Iň oňat ýagdaýda, erkek näsaglaryň vajinanyň (vaginoplastika) hirurgiki rekonstruksiýasyndan soň ömürleri boýy giňeldilmeli
boşluk galýar we jynsy funksiýasy düýpgöter azaldylýar.
Az mümkinçiligi bolanlar gan bilen doldurylan pelwisler, sidik çykarmakdaky kynçylyklar
we fistulalar ýaly agyr kynlaşmalar çekýärler.
Ritchie Herron, psihiki saglyk krizisi döwründe waginoplastika amalyna sezewar bolan we soňra transseksuallykdan gaýdyp gelen
erkek, operasiýadan soňky durmuşyny diri kabus diýip atlandyrýar.
"Şu ýagdaýda mertebeli ýaşaýşy dowam etdirmek mümkin däl," diýdi hemişelik agyry, duýgusyzlyk we sidik ýollarynyň bozulmalary bilen
ejir çekýän, şu günki lukmançylyk jenaýatynyň 32 ýaşly pidasy.
Lobotominiň we jyns agzalary operasiýasynyň deňeşdirilmegi
Köp hassalar çylşyrymlylyklardan ejir çekýärler we uly psihologik hem-de gatnaşyk kynçylyklaryna sezewar bolýarlar, ýöne
olara aç-açan ýalan aýdylýar we jyns agzalarynyň operasiýasynyň netijelerinden kanagatlanandyklary aýdylýar.
Şeýle deňeşdirilende, köp maşgalalar operasiýanyň döredýän uly we betbagtçylykly netijelerine garamazdan, ozal garyndaşlaryna
kömek edendigi üçin Dr. Freemana çyndan minnetdar bolupdylar.
Şonda hem häzirki ýaly, bu belli bir derejede özüni aldaw ýa-da, Niderland gözlegçileriniň gorkmagyna görä,
"islegli pikirlenişden bozulýan bagt" diýmegi aňladýar.
Söýgüli adamynyň lobotomiýasyna razy bolan maşgalalar, bu kararyň dogrydygyna ynanmaga berk tutunmak üçin tebigy höwes duýýarlar.
Muny edip, ýagdaýyň şeýle däldigini görkezýän açyk alamatlar maksatlaýyn görmezden gelinýär.
Köp ýetginjekler ýa-da olaryň ene-atalary, şeýle hem täsirlenen ulular şu gün meňzeş içki göreş bilen ýüzbe-ýüz bolup bilerler.
"Jyns gypy" syýasatlaşmazdan ozal toplanan ähli elýeterli subutnamalar ösmek döwründen soň ýetginjekleriň
köpüsiniň öz jynsy bilen ylalaşýandygyny görkezýär.
Gynansak-da, ýaşlaryň tebigy ösüşi bozulýan sosial binýada esaslanýar.
Özüniň kimligini doly tebigy gözleýän, kanagatsyzlyk we özüne şübhe bilen utgaşan gözleg
maksatlaýynlykda jyns düşündiriş ygtyýaryna tabşyrylýar.
Biziň döwrümiziň çagalary syndyrylýar. Çagalar bagyndan başlap, olara jynslaryny soramaga höwes berilýär.
Mektep sapaklarynda ýetginjeklik döwrüniň doly tebigy ösüş prosesi maksatlaýyn ýalňyş düşündirilýär.
Şeýle-de, adamyň ýalňyş bedeni bilen doglandygy we başga jynsy saýlamagyň hiç hili mesele däldigi aýdylýar.
Bu, jyns ideologiýasynyň we WPATH-iň eline oýnaýar.
Maşgalalaryň dargamagy we ýok edilmegi köplenç goşmaça azap döredýär.
Ýaş nesliň ösüşiniň tamamlanmagyny sabyrly we asuda garaşmak ýerine, WPATH agzalary jogapsyzlyk bilen diňe bejerginiň ýeke-täk
opsiýasy hökmünde hirurgiki müdahiläni, hatda kämillik ýaşyna ýetmediklere we agyr ruhy
keselleri bolanlara hem höweslendirýärler.
Şol wagtlar Freeman we onuň kärdeşleri lobotominiň akyl saglygy edaralaryndaky garyp, bagtsyz
ruhlar üçin ýeke-täk umydydygyny öňe sürüpdiler.
Şonda hem häzirki ýaly: düzedip bolmajak kesilme!
Netije 1967-nji ýylda onuň soňky näsagy beýin gan akmagyndan ölenden soň, abraýyndan düşen
Walter Freemanyň hassahana lisenziýasy ýatyryldy.
Ol galan günlerini ABŞ boýunça syýahat edip, hassalaryny we olaryň maşgalalaryny yzarlap, söýgüli prosedurasynyň olara zyýan
ýetirmekden has köp peýda getirendigine subutnama gözläp geçirdi.
Freeman özüni agyr akyl keselleriniň halas edijisi diýip gördi we umutsyzlara umyt berýändigine ynandy.
Karýerasynyň iň belent nokadynda ol mukaddes şypaň bir gün ýazgaryljak we gaharlylyk
hasaplanjakdygyny asla göz öňüne getirip bilmejekdi.
Şol bir zat WPATH-e we onuň agzalaryna hem degişlidir.
Ezilenleriň hukuklaryny goramak ugrunda göreşýän raýat hukuk gahrymanlary bolmak pikiri bilen ylhamlanýarlar, olar
zerur lukmançylyk kömegini mätäç hassalara berýän lukmançylykdaky öňdebaryjylar hökmünde özlerini görýärler.
Emma biz sagdyn jyns agzalarynyň jarrohlyk arkaly ýok edilmeginiň lobotomiden deň ýa-da has uly möçberli jenaýat
hökmünde taryha girmegine ynanýarys. We bu gaty zalym adamlar adalatly jezasyndan gaçyp bilmezler!