Ogohlantirish: Ba'zi rasmlar zaif oshqozonli odamlar uchun mos bo'lmasligi mumkin.
Dasturda WPATH hujjatlarining oshkor bo'lishi haqida allaqachon aytilganidek, butun tibbiyot assotsiatsiyalari shunday deb
ataladigan gender disforiyadan aziyat chekayotgan odamlarga jinsiy a'zolarni jarrohlik yo'li bilan o'zgartirish bilan band.
Bu odamlar o'z tanalarida noqulaylik his qiladilar va ko'pincha psixologik muammolardan aziyat chekadilar –
WPATH shifokorlari va terapevtlari amaliy tajribasiga asoslanib shunday ta'riflaydilar.
Va ular darhol bemorlarini turli gender o'zgartirish operatsiyalari orqali "qo'llab-quvvatlaydilar", jumladan
jinsiy a'zolarni sun'iy yaratish , bachadonni olib tashlash va "yuqori jarrohlik", ya'ni ayollarda ko'kraklarni olib tashlash .
Ammo bunday so'zma-so'z keskin aralashuvlar ruhiy kasallikdan aziyat chekayotgan odamlar
uchun haqiqatan ham foydali va samarali bo'ladimi?
Yoki jiddiy xavotirga sabab bormi? Keling, o'tgan misollardan saboq olaylik:
Lobotomiya tarixi haqida
XX asr o'rtalarida tibbiyot olami lobotomiyani ruhiy kasalliklarni davolashda eng samarali va guman usul deb keng ishonar edi.
An'anaviy usulda boshning ikkala tomonida teshik burg'ulanadi, so'ngra dumaloq uchli asbob kiritilib, uning
yordamida yarim doira shaklida burilish harakati bajariladi, natijada katta miqdordagi miya moddasi vayron bo'ladi.
Yana bir usul ko'z teshigidan o'tib, ko'zni miyadan ajratib turuvchi ingichka tuzilma orqali jarrohlik
asbobini miyaga kiritish va uni kamarborsh shaklida harakatlantirishni o'z ichiga oladi.
Heiko Schöning o'zining Game Over kitobida Davison va Neale'ga murojaat qilgan.
1941 yilda New York Times lobotomiya bemorlarida "(…) xavotirlar, ta'qib komplekslari, o'z joniga qasd qilish moyilliklari,
obsesiyalar, qaror qabul qilishdagi ikkilanish va asabiy taranglik" yangi miya operatsiyasi evaziga pichoq
bilan boshlaridan so'zma-so'z kesib tashlanishini yozgan.
Jarrohlik mutilatsiyasining shafqatsizligi tilga olinmadi.
"(...) lobotomiya dastlab psixiatrik muassasalardagi odamlarni tinchroq qilgan (...)", deya davom etadi
Schöning va bu shafqatsiz amaliyotga dastlab mo'jizaviy davo ko'rinishini bergan so'zlarni keltiradi.
Ochiq-oydin xavflar va vayron qiluvchi yon ta'sirlarga qaramay, tibbiyot hamjamiyati depressiya, obsesif-kompulsiv buzilish,
epilepsiya va shizofreniya kabi turli ruhiy buzilishlarni davolash usuli sifatida lobotomiyani tezda qabul qildi.
Lobotomistlar, ya'ni bu amaliyotni bajargan shifokorlar, kamsitilmagan, balki
ko'pchilik orasida yuqori obro'ga ega bo'lgan.
Antonio Moniz, lobotomiya ixtirochisi, tibbiyotga qo'shgan hissasi uchun 1949 yilda Nobel mukofotiga sazovor bo'ldi.
Walter Freeman va James Watts, AQShda bu protsedurani ommalashtirgan, Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi (AMA)ning yillik
yig'ilishlarida iliq kutib olingan; u yerda ular o'z miya shikastlovchi protseduralari
haqida ko'rgazmalar orqali ma'lumot bergan.
Peter Bregginga ko'ra, Freemanning quyidagi so'zlari keltirilgan:
"Psixovizuriya o'z muvaffaqiyatiga tasavvurni parchalab, hissiyotlarni susaytirib, abstrakt
fikrlashni yo'q qilib va robotga o'xshash, boshqariladigan shaxs yaratish orqali erishadi."
O'sha paytda hamkasb shifokorlarni tanqid qilish axloqsiz deb hisoblanganligi sababli, nufuzli New England
Journal of Medicine ushbu protseduraga ilmiy asos berdi:
U operatsiya "(...) mustahkam fiziologik kuzatuvlarga asoslangan"ligini bildiruvchi maqola chop etdi.
Tabloid matbuoti ham hal qiluvchi rol o'ynadi.
Keyingi besh yil davomida lobotomiya AQShning Reader's Digest, Time va Newsweek kabi ommabop nashrlarida tez-tez yoritildi.
Hisobotlar odatda ijobiy bo'lib, protseduraning vahshiyona haqiqatini kamaytirib ko'rsatdi.
Amerikalik yirik tibbiyot assotsiatsiyalaridan, jumladan Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi (APA) va Amerika
Tibbiyot Assotsiatsiyasi (AMA), hech biri rasmiy ravishda bu protseduraga qarshi chiqmagan.
Umidsiz bemorlar va ularning oilalari bu maqolalarni o'qib chiqqach, lobotomiyalarni so'rashdi.
O'sha paytda psixiatriya muassasalaridagi sharoit achinarli edi, insulin komoterapiyasi va elektrokonvulsiv terapiya kabi muqobil
davolash usullari ham shafqatsiz va ko'pincha zo'ravon bo'lgan.
Bu lobotomiya va unga bog'liq yon ta'sirlarning vahshiyona mohiyatiga nisbatan kuchli,
ataylab ko'r-ko'rona bo'lishga olib keldi.
Ushbu protsedura ko'pincha bemorlarni «jarrohlik yo'li bilan keltirilgan bolalik» holatiga soladi.
Freeman "transorbital lobotomiya"ni ixtiro qilgan, unda muz pichoqiga o'xshash jarrohlik asbobi
bemorning ko'z teshigidan uning miyasiga urib kiritilgan.
U bemorlarini muassasadan chiqib, uyda "uy nogironi yoki uy hayvoni darajasida" parvarishlanishlari
mumkin bo'lsa, davolashni muvaffaqiyatli deb hisoblardi.
U shuningdek, protsedura qanchalik erta bajarilsa, natija shunchalik yaxshi bo'lishiga qat'iy ishonar va faqat yengil
ruhiy kasalliklari bo'lgan odamlar uchun operatsiyani birinchi davolash varianti sifatida ko'rishni targ'ib qilardi.
Biroq, shubhali muvaffaqiyat mezoni amalga oshmadi: ba'zi bemorlar doimiy nogiron bo'lib qoldi va taxminan 15 foizi vafot etdi.
Freemanning eng omadli bemorlari nisbatan mustaqil hayot kechirishga va kam malakali ishlarga joylashishga muvaffaq
bo'ldilar, lekin ko'pchiligi bunday omadga ega bo'lmadi.
Ko'pchilik uzoq muddatli xotirasiga zarar yetkazdi va hatto eng oddiy vazifalarni bajarishda ham
qiynaldi. Ancha ko'pchiligi umrbod nogiron bo'lib qoldi.
Freemanning eng jiddiy jinoyati shundaki, u bolalarga transorbital lobotomiya amaliyotini o'tkazgan,
jami 19 nafar, ulardan 11 tasi 1950-yildagi "Psixocirurgiya" kitobining nashrida tasvirlangan.
Eng kichik bola atigi to'rt yoshda edi. 11 nafar boladan ikkitasi miya qon ketishi tufayli vafot etdi.
Faqat New York Times o'z xabarida "jarrohlar endi miya ustida operatsiya qilishni appendiksni olib tashlash
kabi hech qanday xavotirga solmaydi" deb yozgach, ushbu protseduraga jiddiy qarshilik paydo bo'ldi.
Psixiatrik muassasalardagi bemorlar, dastlab tinchroq bo'lib qolgan, "(...) keyin esa yanada
dangasa, befarq bo'lib qolib, vafot etishdi" .
Tanqidchilar nihoyat ko'plab bemorlarda kuzatilgan jiddiy yon ta'sirlarni ko'rsatdilar, muvaffaqiyatni o'lchash uchun
qo'llanilgan mezonlar bo'yicha xavotir bildirdilar va jarrohlarni oldindan psixiatrik tekshiruv
o'tkazmasdan protseduralarni amalga oshirishda ayblashdi.
Biroq, gumanli muomala muqobillarining yo'qligi – yoki aniqrog'i, usulning shafqatsizligiga beparvolik – psixiatrlar va oilalarni
baribir bunday umidsiz choralar ko'rishga majbur qildi.
Faqat 1950-yillarda sedativ ta'sirga va kuchli yon ta'sirlarga ega psixotrop dorivor vosita – xlorpromazin ixtiros
qilinishi lobotomiya sonining keskin kamayishiga sabab bo'ldi.
Kitobida Heiko Schöning hatto muz pichoqli shaxsiyatni yo'q qilish haqida gapirdi.
Schöningga ko'ra, 1936 yildan 1978 yilgacha AQShda taxminan 35 000 kishi lobotomiya tufayli mayib qilingan.
Butun dunyo bo'ylab qurbonlar soni taxminan bir million atrofida baholanadi.
Va bunday usullar qarshilikni sindirish uchun, qamoqxonalarda bo'lsin yoki fuqarolik noroziligiga qarshi, ya'ni hukmron
tizim tanqidchilariga qarshi qo'llanishi kam uchramas edi.
Psixiatrik buzilishlari bo'lgan odamlarni davolashda qo'llanilishidan tashqari, bosh miya jarrohligi yordamida
ijtimoiy muammolarni hal qilishga boshidanoq urinishlar bo'lgan.
Mana aynan shu yerda tashkillashtirilgan jinoyatchilik uchun psixovirurgiyaning haqiqiy qo'llanilishi boshlanadi.
XX asr boshida bir britaniyalik shifokor allaqachon konchilarning ish tashlashga bo'lgan istagini miya
jarrohligi yordamida yo'q qilishni taklif qilgandi (...).
Muz pichoq usuliga (...), hozirda turli xil yanada nozik psixo-xirurgik protseduralar mavjud.
(…) Ushbu rivojlanishlar ustida hanuzgacha ishlanmoqda va bugungi kunda butun dunyo bo'ylab qo'llanilmoqda.
Barcha usullarning umumiy jihati shundaki, ular miyaning ba'zi qismlarini doimiy ravishda yo'q qiladi.
Psixovizurgiya ijtimoiy terapiya maqsadlari uchun endi foydasiz ekanligi isbotlangan
bo'lsa-da, hanuzgacha juda mashhur bo'lib qolmoqda.
Jinsiy a'zolarga jarrohlikning hozirgi holati
Faqat tibbiyot assotsiatsiyalari Frimanning vahshiyona usulini ilmiy jihatdan haqiqiy deb e'lon qilgani eng yuqori darajadagi
jinoyat beparvoligi va jinoyat energiyasini namoyon etadi.
Lobotomiya deb ataladigan bu shafqatsiz jarrohlik amaliyotlari tarixi tibbiyot olamiga insoniy bo'lmagan ogohlantiruvchi misol
bo'lishi kerak edi. Ammo buning o'rniga u bundan ancha yiroqda!
Faqat taxminan 70 yil o'tgach, yana bir falokat yaqinlashmoqda.
Kaliforniyalik terapevt WPATH forumida ruhiy kasalligi bo'lgan bemorlarida jarrohlik kastratsiyasining "ajoyib shifo beruvchi
kuchi" haqida hamkasblariga aytadi, ular shu tariqa "emotsional tiklanish yo'liga"
qo'yilgan va ehtimol keyin abadiy baxtli yashashgan.
WPATH jinsiy jarrohlar, ulardan oldin lobotomistlar kabi, jarrohlik amaliyoti umumiy tibbiyot amaliyotiga
kiritilishidan oldin uning xavfsiz va foydali ekanligi isbotlanishi kerak degan axloqiy talabni chetlab o'tadilar.
Genital jarrohlik bo'yicha mavjud bo'lgan bir nechta uzoq muddatli tadqiqotlar ijtimoiy faoliyatda sezilarli
buzilishlar, keyinchalik ruhiy kasalliklarning yuqori darajasi va o'z joniga qasd qilish xavfining oshishini ko'rsatadi.
Shunga qaramay, avvalgidek xuddi shu tashkilotlar, ya'ni APA (Amerika Psixiatriya Assotsiatsiyasi – AQShdagi eng muhim
psixiatriya assotsiatsiyasi) va AMA (Amerika Tibbiyot Assotsiatsiyasi va shifokorlar hamda tibbiyot talabalari uchun
lobbi guruhi), WPATH jarrohlariga voyaga yetmaganlar va ruhiy kasallikdan aziyat chekayotgan kattalarning jinsiy
a'zolarini mutilatsiya qilishni hanuzgacha targ'ib qilmoqda.
Ikkala tarixiy skandallarda ham jabrlanganlarning aksariyati voyaga yetmagan yoki ruhiy kasallikdan aziyat
chekuvchi, yoki ikkalasi ham bo'lib, bajarilgan amaliyotlar doimiy jismoniy nuqson va nogironlikka olib keladi.
Eng yaxshi holatda ham, vagina rekonstruksiyasi (vaginoplastika) operatsiyasidan o'tgan erkak bemorlarda umr
bo'yi kengaytirilishi kerak bo'lgan bo'shliq qoladi va jinsiy funksiya keskin pasayadi.
Kam baxtiyorlar jiddiy asoratlarga duch keladi, masalan, qon bilan to'la tos, siydik
chiqarish bilan bog'liq muammolar va fistulalar.
Ritchie Herron, ruhiy inqiroz paytida vaginoplastika operatsiyasidan o'tgan va transgendarlikdan voz kechgan erkak,
operatsiyadan keyingi hayotini jonli kabus deb ta'riflaydi.
"Bunday holda qadr-qimmat bilan yashab bo'lmaydi", dedi bugungi tibbiy jinoyat qurbonisi, 32 yoshli shaxs, u doimiy og'riq,
uyqusizlik va siydik yo'llari buzilishlaridan aziyat chekmoqda.
Lobotomiya va jinsiy jarrohlikning taqqoslanishi
Garchi ko'plab bemorlar asoratlardan aziyat chekib, jiddiy psixologik va munosabatlardagi qiyinchiliklarga duch kelsalar ham,
ularga ommaviy ravishda yolg'on aytiladi va jinsiy a'zolariga o'tkazilgan jarrohlik natijalaridan mamnun ekanliklari aytiladi.
Solishtirish uchun, ko'plab oilalar avval jarrohlik amaliyoti keltirgan ulkan vayronkor oqibatlarga
qaramay, qarindoshlariga yordam bergani uchun Dr. Freemanga chin dildan minnatdor bo'lishgan.
O'shanda ham, hozir ham bu ma'lum darajada o'zini aldashni yoki, gollandiyalik tadqiqotchilar
qo'rqishicha, "tilaklarga asoslangan xayoliy baxtni" anglatadi.
Sevimli insonining lobotomiyasiga rozilik bergan oilalar, albatta, bu to'g'ri qaror ekanligiga
bo'lgan e'tiqodga yopishib qolishga rag'batga ega.
Shuni qilishda, bu holat bunday emasligini ko'rsatadigan aniq belgilar ataylab e'tiborsiz qoldiriladi.
Ko'plab o'smirlar yoki ularning ota-onalari, shuningdek, bu holatdan aziyat chekayotgan kattalar
bugun o'xshash ichki kurash bilan yuzlashishi mumkin.
"Gender hayp" siyosiylashuvdan oldingi barcha mavjud dalillar shuni ko'rsatadiki, voyaga yetmaganlarning
aksariyati o'spirinlikdan keyin o'z genderini qabul qiladi.
Afsuski, yoshlarning tabiiy rivojlanishi buzilgan ijtimoiy poydevorga asoslangan.
To'liq tabiiy bo'lgan o'z shaxsiyatini izlash, norozilik va o'z-o'ziga shubha bilan birga,
ataylab gender talqini vakolatiga bo'ysundiriladi.
Bizning davrimiz bolalari ichkaridan bosqin qilinmoqda. Bog'chadan boshlab ularni o'z jinslariga shubha qilishga undashmoqda.
Maktab darslarida jinsiy yetilishning mutlaqo tabiiy rivojlanish jarayoni ataylab noto'g'ri talqin qilinadi. Ya'ni,
kimdir noto'g'ri tanada tug'ilgan bo'lishi mumkinligi va boshqa jinsni tanlash muammo emasligi aytiladi.
Bu bevosita gender ideologiyasi va WPATHning qo'liga o'ynaydi.
Oilalarning buzilishi va vayron bo'lishi ko'pincha qo'shimcha azob-uqubatlarga sabab bo'ladi.
Yosh avlod rivojlanishining oxiriga yetishini sabr-toqat va xotirjamlik bilan kutish o'rniga, WPATH a'zolari mas'uliyatsiz
ravishda yagona davolash usuli sifatida jarrohlik aralashuvini targ'ib qiladilar, hatto voyaga
yetmaganlar va og'ir ruhiy kasalligi bo'lganlar uchun ham.
Xuddi o'sha paytda Friman va uning hamkasblari lobotomiyani ruhiy kasalxonadagi kambag'al,
baxtsiz jonlar uchun yagona umid deb da'vo qilgandek.
O'shanda ham, hozir ham: tuzatib bo'lmaydigan jarohat!
Xulosa 1967 yilda uning oxirgi bemori miya qon ketishi oqibatida vafot etgach, Valter Friman obro'sizlikka
uchradi va uning shifoxona litsenziyasi bekor qilindi.
U qolgan kunlarini AQSh bo'ylab sayohat qilib, bemorlarini va ularning oilalarini izlab, sevimli
protsedurasi ularga zarar yetkazmagan, balki foyda keltirganligiga oid dalillarni izlash bilan o'tkazdi.
Freeman o'zini og'ir ruhiy kasallarga "qutqaruvchi" deb bilardi va umidsizlarga umid berayotganiga ishonardi.
Karerasining cho'qisida u hech qachon o'zining mo'jizaviy shifo topishi bir kun kelib la'natlanib,
vahshiylik deb hisoblanishini tasavvur ham qila olmas edi.
Xuddi shu WPATH va uning a'zolariga ham tegishli.
Qiynalayotganlar uchun kurashayotgan fuqarolik huquqlari qahramonlari bo'lish g'oyasidan ilhomlanib, ular
o'zlarini tibbiyot sohasidagi peshqadamlar deb bilishadi va muhtoj bemorlarga zarur tibbiy yordam ko'rsatadilar.
Biroq, biz sog'lom jinsiy a'zolarni jarrohlik yo'li bilan yo'q qilish lobotomiyadan kam bo'lmagan, balki undan
ham yirikroq jinoyat sifatida tarixga kirishiga ishonamiz. Va bu qotillar adolatli jazodan qochmasin!