2025-nji ýylyň ýanwarynda, ABŞ-nyň iň uly alty bankyndan soň, dünýäniň iň uly maliýe topary
BlackRock hem Net Zero Howa Alyansyndan çekildi.
Iň güýçli merkezi bank, Federal Rezerv, ýa-da gysgaça FED, Green Maliýe Ulgamy Torundan çykdy.
Şol bir wagtyň özünde ABŞ-nyň täze prezidenti Tramp ýene-de doly ünsüni fosil ýangyçlara jemlejekdigini yglan etdi.
"Biz gazarys, çaga, gazarys."
Agyr howa hadysalarynyň fonunda köp ýaşlar Fridays for Future we Extinction Rebellion ýaly klimat hereketlerine gatnaşýarlar.
Esasy maýa goýujylaryň çekilmegi size ýüzüňize urgulanyp ýaly duýulmaly.
Häzirki wakalary has gowy düşünmek üçin, ilki bilen klimat goragy hereketleriniň başlanýan ýerine seredeliň.
1. Iklim hereketiniň ýüze çykmagy
2006-njy ýylda amerikan syýasatçysy we telekeçi Al Gore "An Inconvenient Truth" atly filmi bilen
ilkinji gezek dünýä jemgyýetçiliginiň öňünde çykyş etdi.
Bu adamzadyň döredip bilýän global ýylylyk ýokarlanmagy sebäpli dörän heläkçilik senariýasyny suratlandyrýar.
Gore multimillionerdir we Prezident Bill Klinton döwründe ABŞ-nyň 45-nji wise-prezidenti bolup işledi.
2008-nji ýylyň iýulynda Al Goryň çaklamasy: "Häzirki ugurumyz düýbünden dowam edip bolmajak."
Dünýäniň dürli künjegindäki alymlar bize aýdýarlar, klimat krizisiniň betbagtçylykly täsirleriniň öňüni
almak üçin dramatik üýtgeşmeleri amala aşyrmak mümkinçiliginiň on ýyldan az wagtymyz galandygyny.
Jogapkärçiligi öz üstüne almak üçin ýeke-täk ýol meseläni kökünden çözmek, ýagny fosil ýangyçlaryň ýakylmagyny bes etmekdir.
Şondan bäri ähli üns ähli ýamanlyklaryň köki hökmünde CO2 zyňyndylaryny azaltmaga gönükdirildi.
Goreň ilaty özüne çekmek üçin 2009-njy ýyl üçin çykarylan PR çykdajylarynyň möçberi
takmynan 300 million dollar diýlip çaklanylýar.
Beýlekiler bilen birlikde Al Gore şeýle atlandyrylýan "klimat liderlerini" taýýarlaýan guramalary döretdi .
Bu bolsa geljek üçin anna günleri we Extinction Rebellion ýaly hereketleriň dörmegine sebäp boldy.
Greta Thunberg, Luisa Neubauer we Alexandria Ocasio-Cortez ýaly idolary ýörite goldadylar we uly bir klimat toragy döredildi.
2. Superbaýlar üçin täze tehnologiýalar iş modeli hökmünde
Jemagat pikirine görä, media taýdan täsirli protestler arkaly syýasatçylara basyş edýänler
takyk Greta Thunberg ýaly aktiwistler boldy.
Emma bu jemgyýetçilik garaýşy takykmy?
Greta Thunbergiň ilkinji jemgyýetçilik çykyşyndan ýyl öň, Dünýä banky we Dünýä ykdysady forumy
eýýäm täze "klimat syýasaty" ugruny kesgitleýärdiler.
Iklim protestleri başlamazdan birnäçe ýyl ozal, maliýe gämileri geljekki maýa goýum fondlaryna köplenç gymmaty ýok
"iklim kompaniýalaryna" ýüzlerçe milliard dollarlyk maýa goýum etmäge we önümçilik kuwwatyny artdyrmaga başladylar.
Bu olara bazaryň liderleri hökmünde özlerini ornaşdyrmaga we uly şertnamalar üçin özlerini ýerleşdirmäge mümkinçilik berdi.
Geň galdyryjy ýagdaýda, 2018-nji ýylyň awgustynda Gretaň media taýdan täsirli ilkinji mekdep streýgi çykyşyndan
gysga wagt soň syýasatçylar hereket etmäge başladylar.
Mysal üçin, 2018-nji ýylyň 17-nji oktýabrynda şol wagtky ÝB-niň Prezidenti Junker arassa energiýa maýa goýum gaznasy
bolan Breakthrough Energy Europe bilen düşünişme memorandumyna gol çekdi. Başlangyç maýa: 100 million ýewro.
Şonuň üçin gaty baý agza kompaniýalara Ýewropa Bileleşiginiň maliýe serişdelerine artykmaçlykly elýeterlilik berilmeli.
Bill Gates Breakthrough Energy maýa goýum gaznasynyň esaslandyryjysydyr.
Agzalar Facebook-yň Mark Zuckerberg-i, hedž-fond devi Tiger Management-den Julian Robertson, Carlyle Group-yň
esaslandyryjysy David Rubenstein, George Soros, Alibaba-nyň Jack Ma we beýleki gaty baý şahslary öz içine alýar.
AB «klimat tehnologiýasy» bazaryny yzygiderli giňeltdi.
2019-njy ýylyň fewralynda Junker 2022–2027-nji ýyllar aralygynda ÝB býujetiniň her dördünji ýewrosyny howanyň
üýtgemeginiň täsirini azaltmaga sarp etmegi teklip etdi.
Syýasatçylaryň kanunçylyk başlangyçlary esasy oýunçylaryň "klimat tehnologiýalary" üçin
örän girdejili bazaryň ýoluny açandygy görünýär.
Bu kompaniýalaryň üstünlik gazanmak mümkinçiligi iki esse ýokarydy. Olar ÝB-nyň subsidiýalaryndan we
önümlerine bolan ýokary islegden peýdalanyp bildiler.
Ýewropa Bileleşigi bu talaby kanagatlandyrmak üçin ýurtlara uly basyş edýär, sebäbi ýel energiýasy, gün energiýasy we
e-mobilitet ýaly tehnologiýalar agressiw usulda wagyz edilýär.
"Ekologik yz" ýa-da "karbon yz" ýaly terminler CO2-niň häzirki wagtda ähli zadyň ölçegi bolandygyny görkezýär.
Gysgaça aýdylanda, "CO2" fond biržalarynda täze walýuta görnüşine öwrüldi.
Başyndan bäri üns doly CO2-i azaldylmagyna gönükdirildi, sebäbi ol takmynan ähli howa
meseleleriniň ýeke-täk sebäbi hasaplanylýardy.
Şol bir başlyklary bolmazdan tufan ýok:
Howanyň üýtgemegi günäli! Biz CO2 zyňyndylaryny azaltmaly!
Adamda şübhe döredýän zat şundan ybaratdyr: hakykatdan hem betbagtçylykly suw basmalary we ýangynlar üçin
beýleki sebäpler hiç hili derejede göz öňünde tutulmaýar.
Has-da ýaman, ylmy jemgyýetden we jemgyýetçilik gürrüňine şübhe bildirýän hünärmenleriň
sesleri metbugatda ýer almak mümkinçiligine eýe däl.
Meselem, häzirki wagtda howa betbagtçylyklarynyň näderejede aňsatlyk bilen döredilip
bilinjekdigini görkezýän sanawsyz patentler bar.
Daşky gurşawyň ýok edilmegi, mysal üçin girdejili çig mal almak üçin tokaýlaryň ýok edilmegi ýa-da ýel elektrik stansiýalarynyň
giňeldilmegi, hem seýrek ara alnyp maslahatlaşylýar.
Diňe CO2 sebäpli dörän "hawa şertleriniň üýtgemesi"ne bir taraplaýyn üns bermek, agyr ekologiýa
zyýanlaryny we olaryň çeşmelerini düýbünden gözden gaçyrýar.
Howa üýtgemesi bilen daşky gurşawyň ýok edilmegi kabul edilmejek derejede deň tutulýar.
Syýasata gaýdyp gelsek: Dr Ottmar Edenhofer hem klimat syýasatynyň hiç haçan daşky gurşawy goramak
bilen baglanyşykly bolmandygyny, eýsem berk ykdysady bähbitler bilen baglanyşyklydygyny tassyklady.
Ol Potsdam Iklim Täsiri Gözleg Institutynyň direktory we baş ekonomistidir:
...açyk aýdylyp geçilmeli, biz klimat syýasaty arkaly dünýäniň baýlyklaryny netijeli gaýtadan paýlaýarys.
Biz halkara klimat syýasatynyň daşky gurşaw syýasaty bolandygy baradaky aldanmagy aýyrmaly.
Bu, tokaýlaryň ýok edilmegi ýa-da ozon deşigi ýaly daşky gurşaw syýasaty bilen baglanyşykly meseleler bilen degişli däl.
Meniň wagtlaýyn netijäm:
Şeýlelikde, mega-korporasiýalar we mega-milyarderler resmi taýdan has durnuklylygy we "hawa şertlerini" goramagy goldaýan
mahaly, şol bir wagtyň özünde uly girdejiler gazanýarlar.
3. Iklim bileleşmelerinden köpçülikleýin göç
Indi biz iň başyna – BlackRock we kompaniýasynyň Iklim Bileleşiginden çekilmegine gaýdýarys.
Bu soragy döredýär: näme üçin häzir iň uly maýa goýujylar "ýaşyl tehnologiýalardan" uzaklaşyp, ýadro energiýasyna ýüz tutýarlar?
We näme üçin ABŞ prezidenti Tramp täzeden doly fosil ýangyçlara garaşly bolmak isleýär?
Olar birden daşky gurşawa alada etmeýärlermi? Ýa hiç haçan alada etmändilermi?
Maliýe hünärmeni we seljeriji Ernst Wolff örän düşnükli bir sebäbi berýär.
"Täze uly gündelik süni aň bilen baglanyşykly."
Bu gyzykly, sebäbi şu ýylky Dünýä Ykdysady Forumy, Davosdaky ýygnagyň şygary "Akylly döwürde hyzmatdaşlyk"
diýlip bellenen, şonuň üçin hemmesi süni aň hakynda.
Soňky döwürde, esasanam şu ýerde, Şweýsariýada, Dünýä Ykdysady Forumynyň ähli
hasabatlarynda süni aň gaýtalanyp-gaýtalanyp agzalýar.
Ol hemişe howply däldigi, tersine täze iş orunlaryny döreder diýlip beýan edilýär, şonuň üçin hemmämiz alada
etmeli däldiris. Emma hakykatda ýagdaý düýbünden tersine.
Şonuň üçin häkimiýetdäki adamlar süni aňy ösdürmäge uly gyzyklanma bildirýärler, sebäbi ondan köp pul gazanyp bolýar.
Şeýle hem aýratyn gyzykly tarap, BlackRock-yň Birleşen Milletler Guramasynyň Net Zero başlangyjyndan häzirlikçe çekilipdir.
Munuň sebäbi üns indi klimat üýtgemelerine däl-de, ýadro energiýasyna gönükdirilýär.
Nüwele elektrik stansiýalaryny çalt gurup bolmaýandygy sebäpli, olar ulanmaga taýýar bolmak üçin birnäçe ýyl – belki-de köp ýyl
– gerek bolar, şonuň üçin häzirlikçe fosil ýangyçlara garaşmaly.
Eger siz olara garaşsaňyz, onda klimat gündeligine eýerip bilmezsiňiz.
Gyzykly tarapy şunda: olaryň hiç biri CO2 salgysynyň ýatyrylmalydygyny hiç haçan aýtmady.
Şonuň üçin olar hiç hili çäklendirme bolmazdan baýlaşmagy dowam etdirerler, we biz elbetde Dünýä Ykdysady Forumynyň munuň
hemmesine nähili-de bolsa ideologik goldaw berýändigini göreris.
4. Süni aň we onuň durnuklylygy üçin energiýa sarp edilişi
Sun'iy aň kompaniýalarynda sun'iy aňyň durnuklylygy gyzgyn çekişmeleriň mowzugydyr.
2024-nji ýylyň 26-njy noýabrynda Al Goryň web sahypasynda diskussiýanyň gysgaça mazmunyny öz içine alýan makala çap edildi.
"Bir çaklamaga görä, OpenAI-nyň GPT-4-i tälim geçirmek üçin 50 gigawatt-sagat (GWh) elektrik energiýasyny sarp etdi – bu
takmynan kiçi bir şäheriň bir ýyllyk sarp edişine barabar."
[…] Sun'iy aň modelleri gowulaşmagy dowam etdirýänçe, olar has-da uly maglumat merkezlerine mätäç bolýar.
Zuckerberg bir maglumat merkezini işledip bilmek üçin tutuş bir elektrik stansiýasynyň gerek bolup biljekdigini aýtdy.
Halkara Energiýa Agentligi (IEA) energiýa isleginiň 2022 we 2026 ýyllar aralygynda takmynan iki esse artjakdygyny garaşýar.
Emma, has-da gaty agyr çaklamalar hem bar.
Netijä hem örän düşündiriji:
"Dogrusyny aýtsak, bulut üpjün edijisiniň klimat maksatlaryna ýetmek üçin maglumat merkezleriniň giňelşini
haýallatmagy örän ähtimal däldir diýip pikir edýäris."
Ahyrynda olar "sanly hudaýy" oýlap tapmak bäsleşiginde bolandyklaryna ynanýarlar – şonuň üçin olara görä, ýeterlik
çalt gurman galmak howpy gaty köp gurmak howpundan has uly.
Şonuň üçin häkimiýetdäki adamlaryň alternatiw energiýalardan ýüz öwürmeginiň sebäbi şudur:
Ýaşyl energiýa global sanly toruň we süni aňyň giňelmesi üçin ýeterlik däl.
Ýene bir gezek jemläliň:
1. Başyndan bäri adamlar bir taraplaýyn CO2 howa çaklamasyndan gorkdylar.
Al Gore ýaly baý korporatiw lobbiçileriň bähbidini gorýan PR firmalary Greta Thunberg
ýaly metbugatda ussat idolary öňe sürýärler.
Iqlim hereketi syýasatdaky adamlaryň sesini ýetiriji bolup hyzmat edýär.
Syýasatçylar adatdan daşary çaltlyk bilen CO2 zyňyndylaryny azaltmak üçin kanunlary kabul edýärler we
resmi "ýaşyl tehnologiýalar" üçin uly bazar döredýärler.
Ýeňijiler: mega-korporasiýalar, olar öňünden "tesadüfen" şol tehnologiýalara takyk şolardan
öň birnäçe milliard dollarlyk maýa goýupdylar.
Olar iki gezek gazanýarlar: önümleri bilen pul gazanýarlar we salgyt gaznalaryndan subsidiýalar hem alýarlar.
3. Iň uly oýunçylaryň görkezilen durnuklylygy, sun'iy aň ýaly olaryň "iň halaýan taslamalaryna" gelende aç-açan bolýar.
O ýerde energiýa talabynyň we köplenç agzalýan CO2 zyňyndylarynyň ölçäp bolmajak derejede artmagynyň hiç hili ähmiýeti ýok.
Gel, ýeri arassalamak, seýrek ýer metal madenleri we ş.m. sebäpli suw ýollarynyň we topragyň hapalanmagy ýaly
beýleki daşky gurşuna ýetirilýän zyýanlary unudaýalyň.
Sanly inqilaby howp astyna salmazlyk üçin zerur bolan ähli serişdeler aklanarlydyr.
Iqlim bileleşikleri? Diňe maliýe akulalarynyň bähbitlerine hyzmat edýänçä.
4. Şonuň üçin iň täsirli toparlaryň daşky gurşawy goramak bilen hakykatdanam hiç haçan gyzyklanmandygyny anyk görkezýär.
Sanly maliýe toplumynyň maksady "sanly hudaý" döretmekdir.
Adamlar ýan meseleler bilen ünsüni sowduryp, meselem ýadro energiýasynyň, fosil ýangyçlaryň ýa-da gaýtadan dikeldilýän
energiýa çeşmeleriniň "klimaty" goramak üçin haýsysynyň has gowydygy baradaky soraglar bilen meşgul edilýärler.
Emma bu çekişme serişdeleriň doýmaz esasy sarp edijilerini ýönekeýçe nazara almaýar.
Netijämiz: "Iqlim hereketi" tussag ýola girýär we syýasatçylar hem-de iň uly maliýe korporasiýalary
tarapyndan diňe öz bähbitleri üçin nädogry ulanylýar.
Adamlar Ýeriň aşa peýdalanylmagynyň hakyky günäkärlerine ünsüni jemläp başlanda, bu hakyky
daşky gurşawy goramak ugrunda kesgitli ädim bolar.
Has köp peýdalanylmaga ýol bermezlik üçin, gözüňizi örtüp duran päsgelçilikleri aýyryp, doly maglumat alyň!