אין יאַנואַר 2025, נאָך די זעקס גרעסטע אַמעריקאַנער בענק, האָט זיך אויך בלאַקראָק, די וועלטס גרעסטע פינאַנציעלע
גרופּע, צוריקגעצויגן פֿון דער "נעט זיראָ קלימאַט אַליאַנץ".
דער מעכטיקסטער צענטראַלער באַנק, דער פֿעדעראַלער רעזערוו, אָדער קורץ פֿעד, האָט פֿאַרלאָזט די גרינע פֿינאַנץ־נעץ.
אין דער זעלבער צײַט האָט דער נײַער אַמעריקאַנער פּרעזידענט טראמפ געזאָגט, אַז ער וועט ווידער
גאָר זיך קאָנצענטרירן אויף פאָסיל־ברענשטאָפֿן.
"מיר וועלן בויערן, בייבי, בויערן."
אין ליכט פֿון עקסטרעמע וועטער־פֿענאָמענען, באַטייליקן זיך פילע יונגע מענטשן אין קלימאַט־באַוועגונגען
ווי Fridays for Future און Extinction Rebellion.
דער צוריקצוג פֿון די הויפּט־אינוועסטאָרן מוז זיך פֿאַר אײַך פֿילן ווי אַ קלאַפּ אין פּנים.
צו בעסער פֿאַרשטיין די הײַנטיקע געשעענישן, לאָמיר קודם אַ קוק טאָן אויף דער אויפֿשטיי פֿון קלימאַט־שוץ־באַוועגונגען.
1. אויפֿקום פֿון דער קלימאַט־באַוועגונג
אין 2006 האָט דער אמעריקאנער פּאָליטיקער און אונטערנעמער אַל גאָר צום ערשטן מאָל דערפֿאָדערגעשטעלט די
גלאבאַלע פּובליקום מיט זײַן פֿילם "אַ אומבאַקוועמע אמת".
דאָס מאָלט אַ סוף־וועלט־סצענאַר, געפֿירט דורך מענטש־געמאַכטע גלאָבאַלע אָנוואַרעמונג.
גאָר איז אַ מולטימיליאָנער און האָט געדינט ווי דער 45סטער וויצע־פּרעזידענט פֿון די
פֿאַראייניקטע שטאַטן אונטער פּרעזידענט ביל קלינטאָן.
אל גאָר האָט פאָרויסגעזאָגט אין יולי 2008: "אונדזער איצטיקער קורס איז גאָר ניט נאכגעהאַלטבאַר."
וויסנשאַפֿטלער אַרום דער וועלט זאָגן אונדז אַז מיר האָבן מעגלעך ווייניקער ווי צען יאָר, אין וועלכע מיר נאָך האָבן די
געלעגנהייט צו ברענגען דראַמאַטישע ענדערונגען, כּדי צו פֿאַרמײַדן די קאַטאַסטראָפֿאַלע ווירקונגען פֿונעם קלימאַט־קריזיס.
און דער איינציקער וועג צו נעמען אחריות איז צו באַהאַנדלען דעם פּראָבלעם בײַ זײַן וואָרצל,
נעמלעך די פֿאַרברענונג פֿון פֿאָסיל־ברענשטאָפֿן.
פֿון דעמאָלט אָן איז דער גאַנץ פאָקוס געווען אויף רעדוקציע פֿון CO2-עמיסיעס ווי דער שורש פֿון אַלע בייז.
גאָרס פּי־אַר־אויסגאַבע צו געווינען די ציבור ווערט געשאַצט אויף 300 מיליאָן דאָלאַר נאָר פֿאַר 2009.
צווישן אַנדערע האָט אַל גאָר געגרינדעט אָרגאַניזאַציעס וואָס האָבן אויסגעבילדעט אַזוי גערופענע "קלימאַט־פֿירער" .
דאָס האָט דערנאָך געפֿירט צו באַוועגונגען ווי "פֿרײַטיק פֿאַר צוקונפֿט" און "עקסטענקשן רעבעליאָן".
אידאָלן ווי גרעטאַ טוןבערג, לואיזאַ נובאַוער און אַלעקזאַנדריאַ אָקאַסיאָ־קאָרטעז זענען ספּעציעל פּראָמאָווירט
געוואָרן, און אַ גרויסע קלימאַט־נעץ איז געגרינדעט געוואָרן.
2. נײַע טעכנאָלאָגיעס ווי אַ געשעפֿט־מאָדעל פֿאַר די סופּער־רײַכע
אין דער ציבורדיקער פּערצעפּציע איז עס דווקא געווען אַקטיוויסטן ווי גרעטאַ טוןבערג, וואָס האָבן דורך
מעדיע־עפעקטיווע פּראָטעסטן דרוק געמאכט אויף פּאָליטיקער.
אָבער צי איז די ציבורדיקע פּערצעפּציע פּינטלעך?
יאָר איידער גריטא טונבערגס ערשטע עפנטלעכע אויפֿטריט, האָבן די וועלטבאַנק און דער וועלט־עקאָנאָמישער פֿאָרום
שוין באַשטימט דעם קורס פֿאַר אַ נײַע "קלימאַט־פּאָליטיק".
יאָרן איידער די קלימאַט־פּראָטעסטן האָבן אָנגעהויבן, האָבן פינאַנציעלע ריזן אויך אָנגעהויבן אינוועסטירן הונדערטער ביליאָנען
אין צוקונפֿטיקע אינוועסטירונג־פֿאָנדן אין אָפֿט אומנוציקע "קלימאַט־פֿירמעס" און פֿאַרגרעסערן די פּראָדוקציע־קאַפּאַציטעטן.
דאָס האָט זיי דערמעגלעכט זיך צו באַגרינדן ווי מאַרק־פֿירער און זיך פּאָזיציאָנירן פֿאַר גרויסע געשעפֿטן.
איבערראַשנדיק, באַלד נאָך גריטאַס ערשטן מעדיע־עפעקטיוון שול־שטרײַק־אויפֿטריט אין אויגוסט
2018, האָבן פּאָליטיקער אָנגעהויבן צו נעמען אַקציע.
למשל, דעם 17טן אקטאבער 2018 האָט דער דעמאָלטיקער אייראפעישער פּרעזידענט יונקר אונטערגעשריבן אַ מעמאָראַנדום פֿון
פֿאַרשטיישונג מיטן קליין־ענערגיע־אינוועסטמענט־פֿאָנד Breakthrough Energy Europe. אָנהייב־פּעקל: 100 מיליאָן עוראָ.
די סופּער־רײַכע מיטגליד־פֿירמעס זאָלן דעריבער באַקומען פּריפֿערענציעלן צוטריט צו די
פֿאָנדן פֿון דער אייראָפּעיִשער פאראייניקונג.
ביל גייטס איז דער גרינדער פֿון דעם Breakthrough Energy אינוועסטמענט־פֿאָנד.
די מיטגלידער אַרײַננעמען סופּער־רײַכע יחידים ווי מאַרק צוקערבערג פֿון פֿייסבוק, דזשוליאַן ראָבערטסאָן פֿון העדזש־פֿאָנד־גײַאַנט
טיגער מענעדזשמענט, דייוויד רובענשטיין, גרינדער פֿון קאַרלייל גרופּע, דזשאָרדזש סאָראָס, דזשאַק מאַ פֿון עליבאַבאַ און אַנדערע.
דער מאַרק פֿאַר "קלימאַט־טעכנאָלאָגיע" איז שטענדיק פֿאַרגרעסערט געוואָרן דורך די אייראפעישע פאראייניקונג.
אין פֿעברואַר 2019 האָט יונקער פֿאָרגעלייגט אויסצוגעבן יעדן פֿערטן אייראָ פֿונעם אי״יו־בודזשעט אויף
קלימאַט־ענדערונג־מיטיגאַציע צווישן 2022 און 2027.
עס שיינט אַז די פּאָליטיקער האָבן דורך זייערע געזעצן געפּאַוועט דעם וועג פֿאַר אַ זייער פּראָפֿיטאַבעלן מאַרק
פֿאַר די "קלימאַט־טעכנאָלאָגיעס" פֿון די הויפּט־שפּילער.
די פֿירמעס האָבן געהאַט צוויי מאָל אַזוי גרויס אַ געלעגנהייט צו מצליח ווערן. זיי האָבן געקענט נוץ האָבן פֿון די
סובסידיעס פֿון דער אייראפעישער פאראייניקונג און פֿון דער הויך נאַכפֿרעג פֿאַר זייערע פּראָדוקטן.
די אייראפעישע פאראייניקונג לייגט ריזיקן דרוק אויף לענדער צו טרעפן דעם פארלאנג, ווײַל טעכנאלאגיעס ווי ווינט־קראפט, זון־ענערגיע
און עלעקטרישע מאָביליטעט ווערן אַגרעסיוו פּראָמאָווירט.
טערמינען ווי "עקאָלאָגישער פֿוסאָפּדרוק" אָדער "קאַרבאָן־פֿוסאָפּדרוק" ווײַזן דעם פאַקט אַז
CO2 איז איצט געוואָרן די מאָס פֿון אַלע זאַכן.
פּשוט געזאָגט, "CO2" איז געוואָרן אַ מין נײַע וואַלוטע אויף די בערזעס.
פֿון אָנהייב אָן איז דער פאָקוס געווען גאָר אויף רעדוקציע פֿון CO2 ווי דער איינציקער גורם פֿון כּמעט אַלע וועטער־פּראָבלעמען.
קיין שטורעם אָן די זעלבע קעפּלעך:
דער קלימאַט־ענדערונג איז שולדיק! מיר מוזן רעדוצירן די CO2־עמיסיעס!
וואָס מאַכט מען סקעפּטיש איז אַז אַנדערע סיבות ווערן בכלל נישט באַטראַכט פֿאַר די טאַקע חורבן־ברענגנדיקע פֿלאָדן און פֿײַערן.
עס איז נאָך ערגער, אַז די שטימען פֿון דער וויסנשאַפֿטלעכער קהילה און פֿון עקספּערטן וואָס שטעלן אין פֿראַגע דעם עפֿנטלעכן
נאַראַטיוו האָבן נישט קיין שאַנס צו באַקומען מעדיע־דעקונג.
למשל, עס זענען אומצאָליקע פּאַטענטן וואָס אַנטפּלעקן ווי גרינג מען קען הײַנטצוטאָג שאַפֿן וועטער־קאַטאַסטראָפֿעס.
די אומגעבונג־שעדיקונג, ווי למשל די אָפּהאַקונג פֿון וועלדער צו עקסטראַהירן פּראָפֿיטאַבעלע רוי־מאַטעריאַלן אָדער די
אויסברייטונג פֿון ווינט־פֿאַרמעס, ווערט אויך זעלטן דיסקוטירט.
אַ איין־זייטיקער פאָקוס אויף "קלימאַט־ענדערונג", וואָס ווערט געפֿירט בלויז דורך CO2, כּמעט גאָר
איגנאָרירט ערנסטע סביבה־שאַדן און זייערע פֿאַרניכטער.
קלימאַט־ענדערונג און סביבה־פֿאַרניכטונג ווערן אויף אַ אומאַקצעפּטאַבלע אופֿן גלייַך געשטעלט.
צוריק צו פּאָליטיק: ד״ר אָטמאַר עדנהאָפֿער באַשטעטיקט אויך אַז קלימאַט־פּאָליטיק האָט קיינמאָל נישט געהאַט צו
טאָן מיט סביבה־שוץ, נאָר מיט האַרטע עקאָנאָמישע אינטערעסן.
ער איז דער דירעקטאָר און הויפּט־עקאָנאָמיסט פֿונעם פּאָטסדאַמער אינסטיטוט פֿאַר קלימאַט־אײַנפֿלוס־פֿאָרשונג:
"...עס מוז קלאָר אויסגעדריקט ווערן אַז מיר פאַקטיש אומטיילן די וועלט־רײַכקייט דורך קלימאַט־פּאָליטיק."
מיר מוזן זיך באַפֿרײַען פֿון דער אילוזיע אַז אינטערנאַציאָנאַלע קלימאַט־פּאָליטיק איז סביבה־פּאָליטיק.
דאָס האָט כּמעט גאָרנישט צו טאָן מיט סביבה־פּאָליטיק, מיט פּראָבלעמען ווי די
אָפּהאַקונג פֿון וועלדער אָדער דער אָזאָן־לאָך.
מײַן צײַטווייליקער מסקנא:
אַזוי, בשעת מעגאַ־קאָרפּאָראַציעס און מעגאַ־ביליאָנערן אָפֿיציעל שטיצן מער סאַסטיינאַביליטעט און "דעם
קלימאַט", מאַכן זיי גלײַך־צייטיק ריזיקע פּראָפֿיצן.
3. מאַסן־עקזאָדוס פֿון קלימאַט־אַליאַנסן
איצט קומען מיר צוריק צום גאַנץ אָנהייב – דער אָפּטרעט פֿון בלאקרוק און קאָ. פֿון דער קלימאַט־אַליאַנץ.
דאָס ברענגט די פֿראַגע: פֿאַרוואָס די גרעסטע אינוועסטאָרן איצט זיך אָפּשטעלן פֿון "גרינע
טעכנאָלאָגיעס" און ווענדן זיך צו נוקלעאַרער קראַפֿט?
און פארוואס וויל דער אמעריקאנער פּרעזידענט טראמפ ווידער גאָר פאַרלאָזן זיך אויף פאָסיל־ברענשטאָפֿן?
צי זאָרגן זיי פּלוצלינג נישט מער וועגן דער סביבה? אָדער האָבן זיי קיינמאָל נישט געזאָרגט?
פינאַנציעלער עקספּערט און אַנאַליסט ערנסט וואָלף גיט אַ זייער פֿאַרשטענדלעכע סיבה.
"די נײַע הויפּט־אַגענדע האָט צו טאָן מיט קינסטלעכע אינטעליגענץ."
און עס איז אינטערעסאַנט, ווײַל דער וועלט־עקאָנאָמישער פֿאָרום פֿון דעם יאָר, די זיצונג אין דאַוואָס, האָט דעם
מוטאָ "קאָאָפּעראַציע אין דער אינטעליגענטער תקופה", אַזוי אַז אַלץ גייט וועגן קינסטלעכע אינטעליגענץ.
און קינסטלעכע אינטעליגענץ איז לעצטנס אָפֿט דערמאָנט געוואָרן, ספּעציעל דאָ אין שווייץ, אין
אַלע באַריכטן פֿון דעם וועלט־עקאָנאָמישן פֿאָרום.
און עס ווערט שטענדיק באַשריבן ווי נישט־דראָענדיק, נאָר ווי עס שאַפֿט נײַע אַרבעט־פּלאַץ, אַזוי אַז מיר אַלע בכלל
דאַרפֿן זיך נישט צו באַזאָרגן. דער גאַנץ אומקער איז דער פאַל.
אַזוי, די וואָס האָבן מאַכט האָבן נאַטירלעך אַ גרויסן אינטערעס צו פֿאָרזעצן מיט קינסטלעכע
אינטעליגענץ, ווײַל מע קען דערמיט פֿאַרדינען אַ סך געלט.
עס איז אויך אינטערעסאַנט צו באַמערקן, אַז בלאקרוק האָט זיך פּונקט צוריקגעצויגן פֿון דער
"נעט-זיראָ" איניציאַטיוו בײַ די פֿאַראייניקטע נאַציעס.
דאָס איז ווײַל דער פאָקוס איז ניט מער אויף קלימאַט־ענדערונג, נאָר אויף נוקלעאַרער ענערגיע.
און ווײַל נוקלעאַר־קראַפֿטווערק קענען נישט געבויט ווערן שנעל, וועט עס נעמען עטלעכע יאָר – מעגלעך אַ סך יאָר –
ביז זיי וועלן זײַן גרייט צום באַניץ, אַזוי מוזן מיר דערווייל פֿאַרלאָזן זיך אויף פֿאָסיל־ברענשטאָפֿן.
און אויב איר פאַרלאָזט זיך אויף זיי, קענט איר נישט האַלטן זיך צו דער קלימאַט־אַגענדע.
עס איז אינטערעסאַנט צו באַמערקן אַז קיינער פֿון זיי האָט קיינמאָל נישט געזאָגט אַז דער CO2־שטייער זאָל אָפּגעשטעלט ווערן.
אַזוי וועלן זיי זיך ווייטער אָן קיין באַגרענעצונג באַרײַכערן, און מיר וועלן זיכער זען, אַז דער WEF אויף עפּעס
אַ אופֿן גיט אידעאָלאָגישע שטיצע פֿאַר דער גאַנצער זאַך.
4. ענערגיע־פֿאַרברויך פֿאַר קינסטלעכע אינטעליגענץ און איר קיימות
אין AI-פֿירמעס איז די נאַכאַלטיקייט פֿון קינסטלעכער אינטעליגענץ אַ הייסער דיבאַט.
דעם 26סטן נאָוועמבער 2024, איז אויף על גאָרס וועבזײַטל אַרויסגעגעבן געוואָרן אַ
פּאַפּיר וואָס פֿאַססט צונויף די דיסקוסיע.
לויט אַן אָפּשאַצונג האָט OpenAI'ס GPT-4 געברויכט 50 גיגאַוואַט-שעהן (GWh) עלעקטריציטעט צו טריינירן –
בערך גלייך צום יערלעכן פאַרברויך פֿון אַ קליין שטעטל.
ווי די קינסטלעכע אינטעליגענץ־מאָדעלן ווערן בעסער, דאַרפֿן זיי אַלץ גרעסערע דאַטן־צענטערס.
צוקערבערג האָט געזאָגט אַז אַ גאַנצע קראַפֿט־סטאַנציע קען זײַן נייטיק צו אָנטרייבן אַ איין דאַטן־צענטער.
די אינטערנאַציאָנאַלע ענערגיע־אַגענטור (IEA) דערוואַרט אַז דער ענערגיע־באַדערף וועט כּמעט צװייפֿאַכן זיך צווישן 2022 און 2026.
אָבער, עס זענען אויך פֿאָרויסזאָגן וואָס זענען ווײַט מער דראַסטיש.
דער מסקנא איז אויך זייער אויפקלעריש:
"צו זײַן ערלעך, מיר האַלטן עס פֿאַר זייער אוממעגלעך אַז אַ וואָלקן־פּראָוויידער וואָלט פֿאַרלאַנגזאַמען די אויסברייטערונג
פֿון זײַנע דאַטן־צענטערס כּדי צו דערגרייכן קלימאַט־צילן."
נאָך אַלעס גלייבן זיי, אַז זיי זײַנען אין אַ רייס צו דערפֿינען אַ "דיגיטאַלן גאָט" – און דערפֿאַר פֿאַר זיי איז דער ריזיקאָ נישט
גענוג שנעל צו בויען ווײַט העכער ווי דער ריזיקאָ צו בויען צו פיל.
דער גרונד פֿאַר דער קורס־ענדערונג פֿון די אין מאַכט אַוועק פֿון אַלטערנאַטיווע ענערגיעס איז דעריבער:
גרינע ענערגיע איז נישט גענוג פֿאַר די אויסברייטונג פֿון אַ גלאבאַלן דיגיטאַלן נעץ און קינסטלעכע אינטעליגענץ.
לאָמיר נאָך אַמאָל צוזאַמענפֿאַסן:
1. פֿון אָנהייב אָן זענען מענטשן געווען דערשראָקן פֿון דעם איין־זייטיקן CO2־קלימאַט־אַלאַרם.
פּי־אַר־פֿירמעס וואָס רעפּרעזענטירן רײַכע קאָרפּאָראַטיווע לאָבייסטן ווי אַל גאָר,
פּראָמאָווירן מעדיע־געניטע אידאָלן ווי גרעטאַ טונבערג.
די קלימאַט־באַוועגונג דינט ווי אַ מוילשטימע פֿאַר די מענטשן אין פּאָליטיק.
2. פּאָליטיקער זענען אומגעוויינטלעך שנעל צו באַשליסן געזעצן צו רעדוצירן CO2-עמיסיעס, און דערמיט שאַפֿן אַ
ריזיקן מאַרק פֿאַר אָפיציעלע "גרינע טעכנאָלאָגיעס".
די געווינער: מעגאַ־קאָרפּאָראַציעס וואָס האָבן שוין "צופֿאַלדיק" לאַנג פֿריִער
ביליאָנען אינוועסטירט פּונקט אין יענע טעכנאָלאָגיעס.
זיי זענען צװײ־מאָליקע געווינער: זיי פאַרדינען געלט מיט זייערע פּראָדוקטן און באַקומען אויך סובסידיעס פֿון די שטייער־קאַסעס.
3. די געשפּילטע נאַכאַפּיקייט פֿון די גרעסטע שפּילער ווערט קלאָר ווען עס קומט צו זייערע
"באַליבטסטע פּראָיעקטן", ווי קינסטלעכע אינטעליגענץ.
דאָרט איז עס נישט וויכטיק אַז די פֿאָדערונג פֿון ענערגיע און די אָפֿט דערמאָנטע CO2-עמיסיעס שטײַגן אוממעסטלעך.
לאָמיר פאַרגעסן וועגן אַנדערע סבֿיבֿה־שאַדן, וואָס ווערן פֿאַרשאַפֿט דורך לאַנד־רייניקונג, דורך
פאַרפּעסטיקונג פֿון וואַסער־וועגן און ערד דורך מינעס פֿון זעלטענע ערד־מינעראַלן, אאז״ו.
יעדער מיטל וואָס איז נייטיק איז גערעכטפֿאַרטיקט, כּדי נישט צו באַגעפֿאַרן אַ דיגיטאַלע רעוואָלוציע.
קלימאַט־אַליאַנסן? נאָר אַזוי לאַנג ווי זיי דינען די אינטערעסן פֿון די פינאַנציעלע שאַרקן.
4. דערפֿאַר איז קלאָר אַז די מערסט השפּעהדיקע קרײַזן האָבן קיינמאָל טאַקע זיך נישט געזאָרגט וועגן סביבה־שוץ.
דער ציל פֿון דעם דיגיטאַלן פינאַנציעלן קאָמפּלעקס איז צו שאַפֿן אַ "דיגיטאַלן גאָט".
מענטשן ווערן אָפּגעטריבן דורך זייטיקע ענינים, ווי למשל צי נוקלעאַר־קראַפֿט, פאָסיל־ברענשטאָפֿן אָדער
רינועבאַלע ענערגיעס זענען בעסער צו באַשיצן דעם "קלימאַט".
אָבער די דיבאַטע פשוט איגנאָרירט די אומזעטיקבאַרע הויפּט־קאָנסומענטן פֿון רעסורסן.
אונדזער מסקנא: די "קלימאַט־באַוועגונג" לויפֿט אין אַ טויטן סוף און ווערט מיסברויכט דורך פּאָליטיקער און די גרעסטע
פינאַנציעלע קאָרפּאָראַציעס פֿאַר זייער אייגענע אינטערעסן.
ווען מענטשן ריכטן זייער אויפמערקזאַמקייט אויף די אמתע שולדיקע הינטער דער איבערניצונג פֿון דער ערד, וועט
דאָס זײַן אַ באַשטימענדיקער שריט צו אמתדיקער סביבה־שוץ.
כדי מען זאָל אייך מער נישט אויסנוצן, ביטע אינפֿאָרמירט אייך אָן ברילן!