Mokumba ya elongo
Lelo, soki nalobeli etumbu ya lisanga, yango epesaka biso nsɔmɔ.
Réactions oyo tokoki te kokanga eyebisaka biso mbala moko ete likambo lokola etumbu ya bato banso ekoki lisusu kozala te lelo.
Lokola société ya mayele, tolekí mpenza makama ya Moyen Âge!
Makanisi ya mikolo oyo ezali kokundolela biso makambo ya mawa ya bitumbu ya lisanga na nse ya bokonzi
ya National Socialisme na bambula ya 1930 mpe 1940.
To etumbu ya bato nyonso oyo guvɛnɛmá ya Israel esalelaki na bambula ya 1980.
To mpe, bapurges spirituels na Corée du Nord na bambula ya 1950 na nse ya bokonzi ya Kim Il-Sung.
Bongo mpo na nini tómitungisa makanisi na biso na kofikala likolo ya etumbu ya bato banso?
Mbala mosusu ezali solo ete, na mibeko nyonso ya bokengi mpo na kobundisa neo-fascisme, likambo
ya Philipp Scheidemann ekokaki lisusu kosalema te.
Eza likambo oyo ekoki kokanisa te ete Gestapo moko lokola oyo ya mokolo ya 13 sanza ya nsambo 1933 ekoki kozonga mpo na
kokanga na makasi bandeko ya moto oyo bafundi mpe kotia bango na mokumba ya lisumu na ye, to mpe kotungisa bango.
Kasi natuni: Ozali mpenza sûr que société na biso ya 'mode' ezali lisusu na likambo te na mokumba ya elongo?
Sikawa, tótia makanisi na biso malamu na likambo oyo ete, bitumbu nyonso ya lisanga oyo esalemaki na lisapo ya bato
ezalaki eloko moke mpenza soki tokokanisi yango na oyo tozali konyokwama lelo na biteni nyonso ya bomoi na biso.
Mpe, likambo ya kokamwa, mingi ya bato bayebi ata te nini ezali koleka.
Ya liboso, kasi, esengeli lisusu nafongola yo makanisi, ete omona mosika, mpo ete okanisa te mbala moko ete
liloba 'Sippenhaft' (kofunda libota) etali kaka makambo lokola oyo ya sanza ya zomi na moko 1939.
Sippenhaft ezali te kaka ntango Gestapo ekangaka libota mobimba ya Elser, mobomi oyo andimaki mbeba na ye, na mbala moko sima
ya komeka koboma oyo elongaki te, lokola oyo ya Adolf Hitler.
To, lokola na eleko ya printemps ya 1945, tango bandeko zomi na mibale ya libota ya Stauffenberg mpe etuluku
ya bakangami pene na nkama moko bazalaki kosangana na camp de concentration ya Buchenwald.
Lelo, tolongoli mpe biso na boyokani nyonso na likambo ya sanza ya nsambo 2002, tango Tribinale ya likolo ya Israel epesaki nzela
ya kokanga bandeko ya bato oyo bazalaki kofundama na terorisme mpo na kotinda bango na makasi longwa na
Cisjordanie kino na bande ya Gaza lokola bibateli ya bato.
Te, ba lolenge ya sika ya mokumba ya elongo oyo tozali kolobela sikoyo ebandi na mokumba na biso ya mosolo mpo na système mobimba
na biso ya bokolongono mpe ya nkita oyo ebebani mpe ya mabe, kino na ba systèmes na biso ya bansango oyo esalelami mabe.
Ezali komonisa mokumba na biso ya kofuta mpo na likambo nyonso ya siansi ya bozoba, mpe likambo nyonso ya
kobombana ya terorisme oyo etali nature mpe environnement.
Mpe, solo, ezali mpe na kati na yango birokrasi nyonso ya mpamba mpe maboke nyonso ya bonkoko,
ya makanisi mpe ya mateya na ndenge ya monene.
Iyo, biso mpe tozali na mokumba mpo na misala ebele ya kobombana ya mangomba ya sekele mpe ya misala ya sekele ya
Leta, oyo ezali na nse ya politiki, na nzela ya ba trillions ya ba impôts oyo esengeli kofuta na makasi.
Na kosala bongo, tozali mpe koleisa na bosembo ebongiseli mobimba ya bosambisi oyo bakoti na kati, atako bomboi
na yango ya mibeko emonanaki banda kala mpe ezali polele.
Mpe oyo nde ndenge mokumba na biso ya bomoko ya sikoyo ezali komonana na mozindo mpe na mituya ya pene-pene – mpo na
kotanga kaka bitando zomi na mibale ya mikumba ya mosolo:
1. Atako bapanzi sango ya minene – ngai nalingaka kobenga bango bapanzi sango ya bitumba – bakosaka biso mpe balimbwaka biso
mokolo na mokolo, tozali na makasi ya kofuta mbongo ya sanza na sanza ya GEZ na SERAFE lokola nyongo ya lisanga. Ezali bongo te?
Na Suisse, yango ekokani na CHF 1,37 milliards ya ba frais ya responsabilité commune ya mobu na mobu oyo efutamaka na SERAFE.
Na Allemagne, €8,5 milliards ya ba frais ya licence ya GEZ oyo esengeli kofuta ekangamaka mbula na mbula.
2. Lokola tosilaki komonisa na ba programmes misusu ndenge ya mabe koleka oyo basali mpo na kozwa nyongo ya ekolo
na biso, sikoyo tokomisi makambo oyo elandi mpo na mokumba ya elongo oyo ezali kokwea likolo na biso.
Na Suisse, motango ezalaki miliáre 141,687 ya ba CHF na mobu 2023.
Na Allemagne na mobu 2024, €2,635.1 miliard. Yango ezali €2.63 trilyo.
Kaka mpo na bikolo oyo mibale, yango esali mobimba ya moke ya pene na triliyo 2,78.
Kanisá kaka eloko motango wana elakisi: ezali 2 780 × 1 miliard ya ba euros.
Mpe lokola mbala mosusu okanisi yango uta na kelasi, miliard moko ya ba euro esangisi bamilio nkoto moko ya ba euro.
Moko te kati na biso akoki kokanga ntina to kofuta nyongo oyo ya biso nyonso, ezala na mayele to na mbongo.
Baninga balingami, nzela ya malamu ezali kaka moko: kosakola bolimbisi ya banyongo nyonso na mokili mobimba.
Tokoki kosala pɛtɛɛ referendum ya boye mpo na mokili mobimba na nzela ya demokrasi.
Oyo ezali na kati ya bokonzi ya bato, mpamba te bango nde bakonzi ya solo.
Lisusu, na Biblia, Nzambe atindaki ete banyolola banyongo nyonso kozanga kondima ata moke mbula na mbula ya ntuku
mitano (50), oyo eyebani na nkombo ya mbula ya bolimbisi.
Tótánga oyo elongo: "Mpe bókómisa mobu ya ntuku mitano mobu ya bosantu, mpe bósakola bonsomi na
mboka mobimba epai ya bafandi na yango nyonso."
Ekozala esengo, mpe bongo, moto na moto na bino akozonga na biloko na ye mpe moto na moto akozonga na libota na ye.
Soki yango ezali te ntina ya kosepela!
3. Ya misato, tótalela mbongo boni ya mpako oyo "batindaka biso" tófuta na moto na moto na mbula: na 2023,
motango yango ezalaki miliá 74,784 ya ba CHF na Suisse.
Na Allemagne, €915,8 milliards – kaka na mpako.
Soki tokokanisi na mobu eleki, oyo emonisaki bokoli ya 20 000 x 1 milio ya ba euros na Allemagne.
4. Mbongo boni tosalisaki na Lisanga ya Mpoto na nse ya mobeko ya mokumba ya lisanga?
Na Suisse, tofutaki CHF 1,7 miliard na mobu 2024 kaka mpo na boyokani ya mibale.
Na Allemagne, mbongo oyo babengaka na bolingo "contribution" na Lisanga ya Mpoto (UE) ezalaki
ya miliáre 29,874 ya ba euro na mobu yango moko.
5. Bongo biso nyonso tokotikala na mpako ya masanga makasi mpe ya likaya.
Na esika oyo, bato mosusu bakotɛmɛla na ndenge na bango mpe bakoloba: "Tɛlɛmá mwa moke – Ngai namelaka
likaya te mpe namelaka masanga te – mpako oyo etiyamaki na bosembo epai ya baoyo babungisaka mbongo."
Kasi, tokanisaka te ete na yango, biteni ya nkita na biso oyo eleki kitoko ezalaka na bampasi oyo emonanaka.
Na ndakisa, mpo ete bato mingi oyo bamelaka likaya mpe bamelaka masanga bazalaka na mbongo te oyo esengeli
mpo na bilei ya kolongono, ata mpe mpo na masano to mpo na kotambola komona mboka.
Bato ebele balataka bilamba ndenge moko ntango nyonso, mpe na ntina na yango nkita ezali konyokwama.
Moto akoki koloba kaka mpe kaka, oyebi?
Mpe moto nyonso ya nzoto kolongono oyo alingi komɛla kɔpɔ ya malamu ya vinyo ata mbala moko akofuta, na ndakisa, kati ya CHF
9 na CHF 12 na decilitre moko na restaurant na Zurich lelo, mpo na vinyo ya katikati to ya mabe – ezala ya motane to ya mpɛmbɛ.
Talá mpe ndimbola ya mokuse ya ba mpako ya likaya ya sik'oyo:
Na Suisse, motango yango ekokaki na CHF 2,025 milliards na mobu 2023. Na Allemagne, motango
yango ekokaki na €14,6 milliards na mobu 2020.
Nalobeli likambo oyo mpo ete bapesaki biso bilembetele ete bakonzi na biso babetaki masano na nkuku na
mosolo ya pension na biso na zando ya ba actions, mpe na nzela yango babungisaki bamiliare ebele.
Oyebi eloko moko te na likambo yango? Talá émission oyo ezali komonana na nsima.
Bakosala nini na ba mpako na biso ya masanga mpe ya likaya?
Oyo tozali na mposa na yango, baninga balingami, ezali bokɛngɛli ya mozindo ya ndenge mbongo
nyonso ezali kotambola mpe kotambola na mabɔkɔ!
Mpe bokɛngɛli oyo esengeli kosalema na bato ya katikati banda na ebandeli kino na suka. Na biteni nyonso.
Nyonso esengeli kotalelama na bososoli mpenza na bakonzi oyo bazali mpenza na ngambo te.
Soki te, tokokufa na makila mpo na misala nyonso ya mabe ya bokonzi oyo ezali koboma biso na nkuku.
6. Nakomi na makambo etali misango mpo na mokumba ya kosangela na ngalasi ya zinga zinga:
ba impôts obligatoires kuna ezali likolo boni?
Oyebi, na bosolo, ezali likolo koleka wana, mpo oyo ezali kaka mituya ya Leta.
Na Suisse, motango yango ezalaki CHF 16,2 milliards na mobu 2023. Na Allemagne, mpako ya
environnement ezalaki €966,698 milliards na mobu 2022.
7. Mpe sikoyo, tótalela moko ya bibongiseli ya minene ya etumbu ya bato banso, oyo nakolobela na mozindo na sima:
ebongiseli ya bokolongono – misolo na biso ya assurance ya maladi oyo esengeli kofuta na makasi.
Na Suisse, na mobu 2022, tolekisaki miliáre 91,482 ya ba CHF mpo na makambo ya bokolongono
– yango ezali CHF 10,428 mpo na moto na moto!
Eleki sikoyo badeseni ya bambula, motango oyo ezalaki pene ya bafranse ya Suisse nkama moke.
Na maloba mosusu, yango ezalaki 11,7% ya Produit Intérieur Brut. Na mobu 1960, ezalaki kaka 4,5%.
Na eleko yango moko, Allemagne ezwaki €497,7 milliards, to €5 939 mpo na moto na moto.
Oyo elakisaki lisusu bomati ya 4,8% na bafuteli ya makasi soki tokokanisi na mobu eleki!
Omoni, tozali kofuta mingi koleka mpe kobɛla makasi koleka. Yango nde likambo mobimba.
Nalingi lisusu te kovanda na nse ya etumbu oyo ya bato nyonso.
Boni mpo na mokumba ya elongo na ntina na bolukiluki ya siansi oyo mbala mingi ezalaka ya kokamwa na mituya?
Bongo, na ndakisa, mbongo na biso ya makasi mpo na mobembo na likoló, CERN na Suisse mpe bibongiseli mosusu?
8. Makabo na CERN na mobu 2024 ezalaki: - CHF milio 45,8 na Suisse - € milio 258,2 na Allemagne
9. Mpo na misango ya sika na ESA, elingi koloba Agence Spatiale Européenne, Suisse ebimisaki lisusu CHF
milio 600, mpe Allemagne ebimisaki lisusu € milio 951,6.
10. Na Suisse, pene na 3% ya PIB (Produit Intérieur Brut), to koleka 20 milliards ya ba CHF, ebimisamaka mbula
na mbula mpo na bolukiluki ya mobimba, mpe yango ezali kaka mpo na bolukiluki ya moboko mpe bokólisi.
Kasi tokoki komona esika yango ezali komema mpenza, na lolenge ya ba technologies ya bokengi oyo ezali se
kokoma ya mayele mingi, na kati ya biloko mosusu. Ososoli?
Bazwi bino Baaleman ba miliáre 121,4 ya ba euro mpo na eloko moko kaka na mobu 2022 mpamba.
11. Mimeseno oyo ezali se kokoma na ntembe ezali mpe konyokola biso makasi lokola na libota moko.
Na Suisse, esɛngisaki biso CHF 343 mpo na moto na moto na mobu 2021 mpamba.
Mone ya makasi ya Allemagne ezalaki pene na miliáre 14,5 ya ba euro.
12. Kasi bisaleli na biso ya makasi ya basoda esengeli mpe komonana lokola eteni ya etumbu ya lisanga.
Ata bamilio ya bato balingaka kimya bazalaki komonisa polele mpo na kimya, biso ba Suisses oyo tozali na ngambo te bafutisaki biso
lisusu ba impôts ya 5,7 milliards ya ba francs suisses na mobu 2023. Mpe ba Allemands oyo balɛmbi na etumba bafutisaki
bango lisusu ba impôts ya 72 milliards ya ba euros na mobu 2024.
Kotalela kaka ba domaine 12 oyo ya mokumba ya elongo, motuya mobimba mpo na Suisse ezali pene ya CHF 24,000
mpo na moto moko na mbula – bakisa mpe bana mike, oyoki.
Na Allemagne, mokumba ezali kino na €32,000 mpo na moto moko na mbula.
Mpe likolo ya ba mpako oyo ya mobu na mobu oyo esengeli kofuta, ndenge tolobaki, tozali mpe na
mokumba ya nyongo ya mboka oyo ezali lokola mbeba.
Na Suisse, yango elingi koloba CHF 16,000 ya kobakisa mpo na moto na moto, bakisa mpe bana oyo bauti kobotama.
Na Allemagne, yango ekokani na pene ya euro 32 000 ya koleka mpo na moto moko.
Soki tosangisi yango mpe totali kaka mbula ya 2024, bongo mo-Suisse na mo-Allemagne nyonso azali sikoyo na
nyongo ya mwayene ya CHF 60 000 to ba euros – oyo ezali pene na ndenge moko – lokola nyongo ya ekolo mobimba.
Mpe na kati ya botangi oyo, na bosolo nyonso, tobosanaki mpe na yango totiki pembeni bandakisa
mosusu ebele ya kokamwa ya bitumbu ya lisanga.
Kasi, motuna ya mayele etunami: Bato oyo bakosami bakoki mpenza kosala nini liboso ya makambo nyonso ya mabe boye?
Nsukansuka, akutanaka na likambo moko na mwasi ya Odysseus, oyo, na ntango mobali na ye azalaki mosika, apusamaki kotala na mpasi,
kozanga akoki kosala eloko, ndenge etuluku ya baluki-libala ya lokoso bazalaki kolya biloko nyonso ya
mobali na ye – kolanda masapo ya Grɛsi ya Homère.
Kasi, na lisolo oyo, nazali kolobela banzela ya kimya mpe ya kobima na etumbu ya lisanga
oyo eleki malamu koleka oyo Odysseus asalelaki.
Nsukansuka, ntango azongaki, abomaki na lokumu bafandi-libala nyonso oyo bazalaki konyokola Penelope,
mpe na ndenge wana azwaki lisusu bokonzi ya Ithaca.
Sikawa, tika napesa likanisi ya lolenge ya kofuta oyo eleki sembo mpe, na ndimbola ya solo ya liloba, oyo ezali na
litomba mingi, na kosaleláká ndakisa ya mokumba na biso nyonso na kati ya système ya bokolongono.
Tozali kaka kosakana na makanisi mpo na sikoyo, kozanga mokumba.
Yoka ngai. Mpo ezali mpenza na kati ya ba systèmes na biso ya bokolongono nde likambo ya mabe
koleka ya etumbu ya bato nyonso ezali koganga likolo!
Bapietiste ya sembo mpenza mpe bato ya makanisi pɛto bazali kaka te batindami kofuta elongo mpo na kolongola zemi, kasi sikoyo
batindami mpe kofuta elongo mpo na kosunga misala nyonso ya lipaso ya mbongwana ya nzoto
mpo na bato oyo basepelaka te na nzoto na bango.
Iyo, soki kaka balingi lisusu kozala na nzoto ya mobali te mpe balingi nde bákɔtisa bango vagin ya lokuta mpe mabɛ́lɛ ya
minene, basɛngaka biso tófuta – mpe, solo, likambo yango mobimba ekoki kozongisama na ndenge nyonso (lipaso ya kozongisa).
Kasi, système na biso ya bokolongono ezalaki mpe sembo te na makambo nyonso banda bambula ebele:
Bato oyo balyaka mpe bamelaka mingi te, mpe bakanisaka basusu, bazali kaka kotindama na makasi mpe kofuta ntalo oyo ezali se
komata mpo na mabe oyo euti na balyaka mpe bamelaka koleka ndelo.
Ekobukana te, esengeli koloba yango polele.
Bato ebele oyo bazali na bomoi ya pɛtɛɛ mpe ya sembo basengeli kofuta mpo na makama ya bato ya bizaleli mabe na
makambo ya nzoto, na bamaladi na bango nyonso, champignon mpe bamaladi ya nzoto oyo ezwamaka na kosangisa nzoto.
Bato oyo bazali bapɛto mpe babatelaka bopɛto na makambo nyonso, basengeli kofuta mpo na mabe oyo ewutaka na baninga
na bango oyo bafandaka lokola ngulu mpe baboyaka koyekola.
Mbala mingi, bazalaka kaka na bokono ntango nyonso mpo bazali na goigoi ya kopangusa
salite na nzoto na bango mpe na bandako na bango.
Kasi, na ngambo mosusu, bato ya mitema pɛtɛɛ basengeli koyikela mpiko bizaleli ya koleka ndelo ya bato ya
bilangwiseli, bato ya masanga, bato ya komɛla nkisi ya makasi mpe bato mosusu oyo bayokani na bato te.
Bato nyonso ya motó makasi oyo balingaka koyekola eloko te.
Longola mpasi oyo ya sanza na sanza, ezali mpe na kowelana ya seko mpe ya koyeba-nyonso kati na parti ya loboko ya mobali mpe
ya loboko ya mwasi, kati na ba libéraux mpe ba conservateurs, kati na bituluku ya
mangomba mpe oyo ya mangomba te, mpe bongo na bongo.
Mpe ezali mpenza na kati ya koswana oyo ya ntango nyonso mpe ya lokola bayebi-nyonso wana nde namoni likoki ya kosala
ebongiseli ya sika mpenza mpe na yango ya sembo mpenza mpo na makambo ya bokolongono, bana na ngai ya bolingo:
Kolanda lisese oyo elobaka ete, "Nkɛ́kɛ́ elandanaka na nkɛ́kɛ́," to mpe kolanda mobeko oyo emonaná ete biloko oyo ekokani
ebendelanaka, ekozala sembo soki tosali boyangeli ya misolo ya système na biso ya bokolongono kolanda mpenza mitindo wana.
Nakanisi komeka mbala ya liboso ekozala mabe te. Nasungi referendum ya demokrasi epai
wapi tokovotela mpo na komeka likambo oyo.
Bato nyonso oyo bakokɔta na bolingo na bango moko basengeli kolongolama na mikumba nyonso ya kala epai ya caisse
ya assurance-maladie to mpe mibeko nyonso ya bokolongono, na boumeli ya projet pilote oyo endimami na Leta.
Na maloba ya pɛtɛɛ, yango elingi koloba, na ndakisa, ete ngambo ya mwasi ekokamba système na yango
moko ya bokolongono, ndenge moko mpe ngambo ya mobali.
Esengeli te kotika moto ya gauche akota na molongo ya lisungi ya droite, mpe esengeli te kotika moto ya droite akangama
na lolenge ya moke moke ya gauche, soki ezali nde ndenge wana.
Ndenge moko mpe, esengeli ete ba libéraux bázala na système na bango moko ya lisungi mpe ya misolo, ndenge
moko mpe na baoyo bazali na bindimeli ya losambo to ya misala mosusu ya ndenge moko.
Moto nyonso asengeli kozala na bonsomi ya kokota na lingomba nyonso oyo aponi, kasi esengeli
ezala lingomba ya baninga na ye ya mbula moko.
Yango ekomonisa polele nani kati na ba mayele oyo bazali kofinga moko na moko azali mpenza na bomoi ya kolongono koleka.
Na esika oyo, esengeli koloba lisusu polele ete bokono mingi mpenza ewutaka kaka na
bizaleli mpe lolenge ya bomoi oyo ebongi te, boyoki?
Mabe oyo ekangisami na bato nyonso, lokola oyo ewutaka na radiation ya ba telefone, mayi ya komela oyo ebebisami,
mopɛpɛ ya mabe, mpe bongo na bongo, ekokoba kokabolama ndenge moko na bituluku nyonso na kati ya système ya sika ya kofuta.
Na suka suka, moto nyonso azali kozwa mpasi ndenge moko, ayebi to ayebi te.
Likambo ya mawa, nkisi, oyo ezali se kokoma talo na bikolo oyo eleki, etyaka makanisi mingi na
kobikisa bilembo ya bokono kasi te ntina na yango.
Bozangi-boyebi oyo ya mobulu ya boyokani ya moboko mpe mibeko ya biloko ya mokili, na ndenge na yango moko,
ememaki matabisi ya likama ya monene mpenza mpo na minganga mpe ba kompani minene ya nkisi.
Nsima ya kosala mosala ya bato na kati ya bato oyo basalelaka bilangwiseli, bamɛlaka masanga mingi mpe bato mosusu ya maladi ya
makanisi na boumeli ya bambula ebele, nakoki koloba na bino na bosolo nyonso ete ezali mpenza mangomba wana oyo
balobaka mingi nde babebisaka makasi koleka bibongiseli na biso ya bomoi ya bato mpe ya bokolongono.
Kasi na misala, bango nde bazwaka ntango nyonso esika ya bokonzi na politiki mpe batyelisaka biso makambo nyonso.
Kaka bango wana nde bazali se kotyela biso mibeko oyo ezali se kokoma ya bozoba.
Kasi na suka suka, bikelamu ya ndenge wana balingaki kobongola bomoi na bango moko, kotosa mibeko ya
biloko nyonso to ata mpe mikumba ya bizaleli malamu.
Mpe omoni, nazali kotanga ata nkombo ya lingomba moko to ya moto moko te awa.
Sikawa ezali kaka likambo ya mobeko. Ezali kaka likambo ya kokanisa malamu système ya sika ya misolo,
epai wapi na misala ya solo, moto nyonso asengeli kotikala na bato ya lolenge na ye moko.
Mpo na komeka, esengeli tótia ndelo na mwa ntango na ba systèmes na biso ya assurance ya bokono
ya sikoyo, kaka mpo na baye balingi yango mpenza.
Kasi, basusu nyonso basengeli kopesama bonsomi ya kokende mwa moke.
Nakanisi ete na kati ya mbula moko kino misato, tokoyeba polele bituluku nini bakosengela kobongola makasi
lolenge na bango ya bomoi mpo na koboya kokufa mpasi ya mbongo na ntina ya makambo oyo ekobima.
Nakomema likambo oyo mosika koleka: likanisi ya sika ekozala ete moto nyonso asengeli kosangana na bato mosusu oyo
bakanisi ndenge moko, ata 1 000 to 2 000, oyo ye moko aponi, mpo na kosala ebongiseli moko ya bokolongono.
Na ndenge ya malamu, bituluku oyo bikokaki bongo komipona ba unités administratives to ba comités na
bango moko, kozanga mposa ya kozwa bandako ya sipesiale na biloko na yango nyonso ya kitoko.
Banda na ndako, bokoki kokanga na soni mpe na sima kosala likolo ya makambo ya bokono na bituluku ya bato moke
oyo ekoki kosalema na nzela ya ba conférences téléphoniques to na lolenge mosusu nyonso.
Oyo esengelaki kaka ezalaki bato ya sembo mpe ya polele, lokola ezalaki momeseno na bazuzi ya bato ya kala,
elingi koloba bazuzi ya bato to bituluku ya bato ya bosambisi.
Lokola libota, bino nyonso boye bokutanaka mpo na kosolola mwa moke, kotala makambo ya bokono, mpe na
nsima kozwa ekateli na lolenge ya lisalisi ya kolanda.
Yango moko ekolongola bamiliáre na misolo ya birokrasi mpe ya infrastructure.
Ata soki na ebandeli bakoki kosɛnga mbongo ya assurance ya bokono lokola liboso, esengeli
ete lifuti ya bakambi etikala na nse koleka.
Esengeli komatisa lifuti ya bakambi kaka soki mbongo ya koleka oyo epesaka motema kimia mpo na bokono esili koyangana.
Makambo mosusu ekokaki kozala ndenge mosusu, kasi oyebi, esengeli okanisa yango malamu liboso.
Mpe na nsima, lifuta ya bakambi emataka kaka na kotalela matomba oyo ebimisami, lokola système ya prime.
Ekozala mpe na litomba monene soki, lokola na Chine ya kala, minganga na ebongiseli ya sika ya bokolongono
bazwaka lifuta kaka soki balongi mpenza na mayele na bango, soki te, moto nyonso akoki kokoma monganga.
Boyangeli ya ba bénévoles, solo, ekozala lokola crème likolo ya gâteau. Nazali kaka kokanisa na monoko polele.
Yango ekozala na litomba monene ete makambo nyonso ekosalema na lombangu mingi banda na ebandeli.
Mpe bobungisi nyonso ya mbongo na pamba mpe matomba nyonso ya mabe oyo balukaka na ntango ya
krize, nyonso yango ekosila na butu moko, ndima yango.
Soki mbongo ya koleka ezali ebele, assurance ya bokono ekoki kokoma ya ntalo moke mpo na moto nyonso.
Yango ekolendisa moto nyonso apona mpe azwa nzela ya malamu koleka mpo na kobika.
Ekipi ya bakambi ya ba bénévoles ekokaki kobongwana mbala na mbala mpo ete bakɔti mingi ndenge ekoki bákóma
na boyebi ya mozindo ya système na biso ya bokolongono.
Mpe nayebi ete lolenge oyo ya sika ya boyangeli ekozala, ya solo, lolenge mosusu ya etumbu ya bato banso – kasi
nandimi ete ekozala na bosembo mingi koleka système ya kala.
Mpo sikoyo bato nyonso ya bolingo ya mibali na mibali, basi na basi, bato nyonso ya QUEER mpe bato mosusu oyo
basepelaka na LGBTIQ bakoki kosala mpe kokamba ebongiseli na bango moko ya bokolongono kati na bango.
Elongo na ba transsexuels mpe bato nyonso oyo basepelaka mingi na bonsomi ya kozanga ndelo, bakokaki bongo kosala bituluku ya mayele
oyo ezali na litomba mingi mpe ekangaka makasi kozanga mawa.
Ba systèmes na biso ya lelo ya assurance ya bokono, oyo esangisaka bato nyonso esika moko, esengeli
kolongola mpenza bituluku nyonso ya bomeki, ata mpo na ntango moke; yango nde esengeli kosalema liboso.
Esengeli kokoma na mobeko ete na eleko oyo, botumoli nyonso uta na bato oyo bazali na makanisi ekeseni, ekondimama te.
Bonene ya nse ya bato 1.000 kino 2.000 oyo bazali na makanisi moko – oyo ezali kaka likanisi ya liboso – esengeli mpe
ekoma na mobeko lokola likambo ya kotosa, mpo ete moto moko te akuta na mbalakaka ete atikali ye moko mpenza.
Mpe nakoki kondimisa bino, na nsima ya bambula ebele ya mosala ya kosunga bato, ete oyo ekozala nzela ya
mozindo mpe ya lombango koleka mpo na komema ekolo na biso na kolongono ya nzoto ya malamu.
Makasi nyonso ya liboso ya kotika komipesa na minganga ya sembo mpe na ba kompani minene ya nkisi
ekolongolama mobimba na ebandeli na eleko ya komeka.
Na tango oyo, moto nyonso asengeli kozala na lotomo ya solo ya kozwa lisalisi ya bokolongono oyo aponi ye moko.
Bopesi-nzela oyo esengeli mpe kozala likambo te ata moke na kati ya bato oyo bakanisaka ndenge moko.
Moto nyonso oyo alingi kokoba kotia motema na ba kompani minene ya nkisi, azali na bonsomi ya kokoba komela na liziba oyo.
Kasi, baoyo batɛlɛmɛlaka na bibongiseli ya kobikisa ya naturel, basengeli kolanda nzela wana elongo na baninga na bango.
Kasi libota nyonso oyo eponi yango moko, ekosengela mpe, solo, ezala na mokumba ya kolónga misolo na
bango nyonso ya bokolongono, kino na mbongo ya suka.
Nandimi ete bobongisi ya boye ya système ya santé ekokoka mpenza mpo na mateya ya solo ya libota mobimba ya
bato, na eleko ya ebandeli ya mbula moko kino misato.
Na nsima, ekozala ntango ya kosala botatoli ya liboso ya solo mpe kokanisa bituluku nyonso na
bosembo, mpo na komonisa etuluku oyo eleki kolongono.
Yango nde oyo ezali na misolo ya bokolongono ya nse koleka.
Lisanga oyo esengeli bapesa yango bokonzi ya politiki likolo ya bokoli ya système mobimba ya bokolongono, na ndakisa na nzela
ya kobakisa makoki na bango ya kovoter, mpe bongo na bongo.
Na suka, kaka baoyo bazali na makambo mingi ya kopesa na misala nde bakoloba lisusu.
Kasi mawa, lokola tolobaki liboso, ezali kaka bongo te, kasi ezali nde ekeseni mpenza na yango.
Lisusu, mosali nyonso ya makambo ya bokolongono to ya bomoi ya bato, esika nyonso na mokili mobimba, akoki kondimisa likambo
oyo, soki asalaki mosala na ye na miso polele mpe na likebi.
Sikawa nasengeli kobanda kokita:
Mpo na kobikisa mokili na biso na bokamati nyonso ya biloko na ndenge ya mabe mpe ya kozanga makanisi ya malamu oyo
ezali pene ya kosalema, sikoyo tozali na mposa ya bato ya mayele na misala nyonso oyo elobelami na diskur oyo.
Boyebi, nasɛngaki bino basali ya mayele bóbetela makasi na diskur na ngai ya liboso epai ya ekolo, oyo ezali komonana na sima.
Kasi bankama ya bankóto ya bato ya mayele ya liboso bazali nyɛɛ na ntina na bokosi oyo ya mokili
mobimba, atako bakoki komona polele nini ezali koleka.
Na ndakisa, na likambo ya mobulu ya Covid, minganga, bato ya siansi, bato ya mayele na makambo ya mbongo,
ba épidémiologistes, ba chimistes, ba physiciens, mpe bongo na bongo ebele bazali kimia.
Kasi bapolisi ebele, bato ya bokengi, bato ya mayele na makambo ya mabe, baprokilere, bazuzi mpe bato mosusu ya
mibeko na bisika nyonso oyo etangami, bango mpe bazali nyɛɛ.
Bato nyonso bakangi minoko. Batikali na kimia na sima.
Ata soki bazali komona na miso na bango moko génocide oyo mpe koyiba oyo ezali se kobakisama likolo ya bato.
Mpe nalobi na bino, bakambi ya mibeko: na bizaleli oyo, bozali kobomba babomi-bato na ebele, atako boyebi
malamu ete ezali mabe. Bozali kobomba bato ya ligboma oyo babomaka bikolo, babebisi ya mokili!
Nalobi na bino: bokanisa te ete bokokima esambiselo ya sembo soki bokobi na lolenge oyo!
Moto moko te ayebi malamu koleka yo ndenge nini ezalaka soki okangi na makambo ya tribinale!
Kasi tii lelo, bozali kaka kotala, mpe bosali ata makambo mpo na kondimisa ete bato oyo babimisaki moto mpe
bakangamaki bazali lisusu te nde balandami mpe bazingami, kasi nde baoyo bapesaki sango ya moto.
Bozali kolanda ntango nyonso baoyo bapesaki sango ya sembo mpo na babomi mpe batumbi-ndako
wana, oyo bazali kotia bomoi na bango na likama!
Oyo ekokani na likambo ya avoka monzoto Reiner Füllmich. Bokangami oyo, lolenge bazali kosalela ye, ezali etumbu ya bosembo te!
Nabondeli bino, bato ya mayele ya misala nyonso, bótelema mpenza mpe bómilakisa polele. Elongo na biso.
Fungola ba chaines na yo moko to loba na Kla.TV to na ba media mosusu ya mateya ya ofele. Kasi loba!
Moto nyonso oyo amoni mpe asosoli bosembo te mpe libomi ya bato na nzela ya mangwele, kasi azali kaka kotosa mitindo ya
lokola ya Stasi ya bato mabe oyo ya minene, azali mpo na libela mosungi mpe moninga ya mabe ya lingomba oyo ya babomi.
Kanisá te ete okozala nanu na esika moko na mokili ya sika – tango ekobuka mpenza – soki olobi te sikoyo, na ngonga oyo ya
likama koleka na lisolo ya bato, kasi okobi kaka kozala nyee.
Yango wana, bosangana na bato nyonso ya motema pɛtɔ mpe ya mpiko na kati ya bopanzani, mpe bobunda elongo na
biso kino tokotonga mokili ya sika na biteni nyonso zomi na mibale ya bomoi oyo elobelami awa.
Soki elonga oyo esili kozwama, na bosolo nyonso ekozala na bosambisi ya sembo mpo na babangi nyonso ya ntango oyo, oyo, mpo
na bomipesi mpe mpo na komibatela bango moko, banyamaki na likambo ya lisano mabe to oyo
batikalaki kaka na kimya, ata mpo na ntina nini.
Mpe oyo eleki mabe: bato ya kobanga oyo bakomaki basungi ya Stasi, bato ya 'iyo-papa' oyo bayebanaki mabe, oyo na miso na
bango moko, bazalaki kaka kosala mosala na bango mpo esengelaki basala yango – oyokaka yango bisika nyonso –
soki balingaki te kokutana na mikakatano ya lolenge nyonso.
Nazali koyebisa yo, ekozala malamu otia te motema na makama oyo ezali kozela yo na mokili ya sika.
Na ndakisa, bankóto na bankóto ya minganga na ba infirmiers bakobaki kaka kotuba bato ba injections wana ya liwa ya
Covid oyo ebebaki banda kala – atako bayebaki mpe bayebi malamu mpenza nini bazalaki kosala mpe bazali naino kosala.
Mpe yango wana babatelaka bango moko mpe bana na bango na nko.
Tosengi bino botala ba émissions na biso ya suka.
Nalobi: Na nkombo ya Nzambe, nasengi na bayoki na ngai nyonso, mpe mingi mpenza lisusu bato nyonso ya mosala mpe
bokristo mobimba, mangomba nyonso: Bótelema sikoyo na mpiko mpe na motema moko na kati ya molongo ya balamusi ya bonsomi.
Pamba te soki bino mpe botombolaki mongongo na bino na mpiko elongo na biso banda na ebandeli, mbala mosusu tolongaki kala.
Ngai Ivo Sasek, oyo natɛlɛmi liboso ya Nzambe banda 1977.