Haepapa ā-rōpū
Ina kōrero au mō te whiu ā-rōpū i ēnei rā, ka wiri tō mātou tuara i te tuatahi.
Ka tohu mai tonu ngā urupare kāore e taea te whakahaere ki a tātou, kāore e taea anō te noho
o tētahi mea pēnei i te whiu ā-rōpū i ēnei rā.
Hei hapori māramatia, kua neke atu tātou i ngā aitua o ngā Rautau Waenganui!
Ka whakamahara mai ētahi whakaaro hou ki a tātou i ngā āhua pōraruraru o te whiunga ā-rōpū i raro i te
National Socialism i ngā tau 1930 me ngā tau 1940.
Rānei te whiu ā-rōpū i whakamahia e te kāwanatanga o Īharaira i ngā tau 1980.
Rānei anō, ko ngā whakawā wairua i Korea ki te Raki i ngā tau 1950 i raro i a Kim Il-Sung.
Nō reira, he aha ai e taumaha ai tātou i ō tātou hinengaro mā te whakaaroaro mō te whiu ā-hapori?
Tērā pea he pono, ahakoa ngā tikanga haumarutanga katoa hei aukati i te neo-fascism, kāore e taea
te whakahoki anō i te "take a Philipp Scheidemann".
E kore e taea te whakaaro ka hoki mai anō tētahi Gestapo pēnei i tērā o te 13 o Hūrae 1933, kia mau ai i ngā whanaunga o te tangata
e whakapaetia ana hei kawenga tahi, kia whakamanakina rānei.
Engari ka pātai au: kei te tino mōhio koe kāore tō tātou 'hapori ā-rongo' e pā ana ki te kawenga ā-rōpū?
Ināianei, whakakoi tōu mōhio ki te mea he mea iti noa ngā tauira whiu ā-hapori katoa i mua i roto i te hītori o te tangata,
ki te whakatairite ki ngā mamae me ngā taumahatanga e pā ana ki a tātou i ēnei rā i ngā wāhanga katoa o tō tātou oranga.
Ā, he mea whakamīharo, kāore te nuinga o te tangata e mōhio ana he aha kei te tupu.
Tuatahi, ahakoa, me whānui anō ahau i tō tirohanga noa, i tō papa tirohanga, kia kaua koe e hono aunoa i te kupu 'Sippenhaft'
(haepapa whānau) ki ngā āhuatanga pērā i ngā o Noema 1939 anake.
Ehara a Sippenhaft i te mea anake ka mauherea e te Gestapo te whānau katoa o Elser, te kaiwhakamatua i whakapuaki i
tana hara, i muri tonu i tētahi whakamātau patunga kāore i angitu, pērā i te whakamātau ki te patu i a Adolf Hitler.
Rānei, i te puna o te tau 1945, i kohia ai e tekau mā rua ngā mema o te whānau o Stauffenberg me tētahi rōpū tata ki te
kotahi rau mauhere ki te puni whakakotahitanga o Buchenwald.
I tēnei rā, ka wehe hoki mātou i ngā hononga katoa ki Hūrae 2002, i taua wā i whakaae ai te Kōti Runga o Iharaira kia mauheretia
ngā mema o ngā whānau o ngā tāngata e whakapae ana he hunga whakatumatuma, kia tukuna rātou i te
Paepae Hauauru ki te Paepae Gaza hei ārai tangata.
Kāo, ko ngā putanga postmodern o te haepapa ā-rōpū e kōrero nei tātou ināianei e torotoro ana mai i tō tātou haepapa pūtea mō
tō tātou pūnaha hauora me ōhanga kua whakararu, kua hara rānei, tae noa atu ki ā tātou pūnaha pārongo kua whakamāharatia.
Ka kapi ēnei i ā mātou haepapa pūtea mō ia mea pūtaiao whakamataku, mō ia mahi huna
whakatumatuma ki te taiao me te taiao ā-rohe.
Ā, kāore e kore, ka kapi hoki ēnei i ngā whakahaere kāore e hiahiatia ana, me ngā pōrangi katoa o
te ahurea, o ngā ariā, me te mātauranga whānui.
Āe, kei a mātou hoki te kawenga mō ngā mahi huna o ngā rōpū huna me ngā ratonga huna, kua huna i raro i ngā
kaupapa tōrangapū, ā, e tini-tiriona ngā tāke herea.
Mā te mahi pēnei, ka haere tonu mātou ki te whāngai pono i te pūnaha whakawa katoa kua urutā rātou ki roto, ahakoa
kua roa, ā, kua mārama kē te pōraruraru ā-ture o taua pūnaha.
Ānei te āhua o tā tātou haepapa ā-rōpū o nāianei, i te taipitopito me ngā tatauranga tata – hei
whakahua noa i ngā wāhanga tekau mā rua o te haepapa pūtea:
1. Ahakoa e teka ana ki a tātou, e whakapohehe ana i a tātou ia rā ia rā ngā pāpāho matua – e pai ana ki ahau te kī ko rātou
ngā pāpāho whakatumatuma – kei te herea mātou ki te utu ia marama i ngā utu kawenga ā-rōpū a GEZ me SERAFE. He tika tēnā?
I Suwisa, e hāngai ana tēnei ki te CHF 1.37 piriona ia tau i ngā utu haepapa ā-rōpū e utua ana ki SERAFE.
I Tiamana, ka kohia ia tau he €8.5 piriona i ngā utu raihana GEZ herea.
2. Kua whakaatu kē mātou i ētahi atu hōtaka i ngā huarahi tino hara i puta ai tō tātou nama ā-motu, ā,
ināianei ka tāpiri mātou i ēnei e whai ake nei ki te kawenga ā-rōpū e taumaha ana ki a mātou.
I Switzerland, ko te tatauranga he CHF 141.687 piriona i te tau 2023.
I Tiamana i te tau 2024, €2,635.1 piriona. Koia tērā €2.63 tiriona.
Mō ēnei whenua e rua anake, ka puta he tapeke paku, tata ki te 2.78 tiriona.
Me whakaaro noa koe he aha te momo tau tēnei: he 2,780 × 1 piriona euro.
Ā, pērā i tō mahara pea i te kura, he kotahi piriona euro e hangaia ana i ngā kotahi mano miriona euro.
Kāore tātou e taea te mārama, te whakatau rānei i tēnei tapeke hara ā-hapori, ahakoa ā-hinengaro, ahakoa ā-pūtea.
He kotahi anake te rongoā whai hua i konei, e aku hoa aroha: te panuitanga o te whakakore nama katoa o te ao.
Ka taea e mātou te whakapuaki i tērā pōtitanga ā-motu i roto i tētahi pōtitanga ā-ao pāpori.
Kei roto tēnei i te mana o te iwi, nā te mea ko rātou te rangatira kua whakamanahia.
Hei kōrero noa, i roto i te Paipera, kua whakaritea e te Atua he whakakore nama mutunga kore ia rima
tekau tau, e mōhiotia ana ko te tau o te whakakore nama.
Me pānui tahi tātou i tēnei: "Me whakatapua e koutou te tau rima tekau, ā, me pānuitia te
rangatiratanga puta noa i te whenua ki ngā kainoho katoa."
Ka noho hei take harikoa, ā, ka hoki koutou ia ki tōna whenua, ka hoki ia ki tōna iwi.
Mēnā kāore tērā he take hei hari!
3. Tuatoru, me whakaaro tātou ki te nui o te tāke e 'pehia' ana kia utua e ia tangata ia tau: i te tau
2023, i eke tēnei ki te 74.784 piriona CHF i Switzerland.
I Tiamana, €915.8 piriona – he tāke anake.
Ki te tau o mua, i tohu tēnei i te pikinga o te 20,000 x 1 miriona euro i Tiamana.
4. E hia ngā utu i tukuna e mātou ki te EU i raro i te mātāpono o te kawenga ā-rōpū?
I Switzerland, i utua e mātou te 1.7 piriona CHF i te tau 2024 mō ngā whakaaetanga ā-rua anake.
I Tiamana, i taua tau ano, ko te tāke kāinga i tapaina me te aroha ki te EU he €29.874 piriona.
5. Ka mau katoa tātou ki te kawenga ā-pūtea mō ngā tāke waipiro me te tarukino.
I tēnei wā, ka whakahē ētahi tāngata ā-taiao, ā, ka kī: "Tū mai mō tētahi meneti – kāore au e hikareti, kāore hoki au e
inu waipiro – i tukuna tika tēnei tāke ki te hunga kawenga."
Heoi, kāore mātou e aro ana ki te mea kei te pāngia ngā wāhanga tino ātaahua o tō tātou ōhanga e ngaronga e kitea ana.
Hei tauira, nā te mea he maha ngā kai-pūhuki me ngā kai-inū waipiro kāore rawa he pūtea e hiahiatia ana mō te kai hauora, kaua
atu rā mō ngā mahi hākinakina, mō ngā haerenga tūuruhi rānei.
He tokomaha ngā tāngata e mau tonu ana i ngā kākahu kotahi, ā, nā konei ka pā kino te ōhanga.
Ka taea e tētahi te haere tonu, te haere tonu, e mōhio ana koe?
Ā, ka utua e tētahi tangata hauora e hiahia ana ki te pārekareka ki tētahi kapu waina pai hei whakarerekē, hei tauira, i waenga i
te 9 me te 12 CHF ia decilita i tētahi wharekai i Zurich i tēnei rā mō te waina āhua-āhua, ā,
he waina kino rānei – ahakoa whero, ahakoa mā.
Anei hoki he tirohanga poto ki ngā tāke tarukino o nāianei:
I Switzerland, i eke ki te CHF 2.025 piriona i te tau 2023. I Tiamana, i eke ki te €14.6 piriona i te tau 2020.
Ka whakahua ahau i tēnei take nā te mea kua whakaaturia mai ki a mātou ngā taunakitanga e tohu ana kua huna ā mātou kaiārahi
i tākaro petipeti ki ā mātou koha penihana i te mākete hea, ā, kua ngaro i a rātou ngā tekau piriona tāra i taua tukanga.
Kāore rānei koe e mōhio ana ki tētahi mea mō tēnei? Tirohia te hōtaka e whakaaturia ana i te papamuri.
He aha rānei ā rātou mahi ki ā mātou tāke waipiro me te tāke tarukino?
Ko tā mātou e hiahiatia ana, e hoa mā, he aroturuki whānui i ngā rerenga moni katoa me ngā rerenga moni ā-ringa!
Me whakahaere tēnei aroturuki e ngā tāngata kore-pāti mai i te tīmatanga ki te mutunga. I ngā wāhi katoa.
Me āta tirotirohia ngā mea katoa e ngā mana tino kore-pato.
Ki te kore, ka totohu tātou i te mate nā ngā whakamahi hē huna katoa o te mana.
6. Ka tae au ki ngā koha mō te haepapa ā-tahi i te wāhi o te taiao: he pēhea te teitei o ngā tāke here i reira?
E mōhio ana koe, i te ao tūturu, he nui ake rawa atu i tērā, nā te mea ko ēnei anake ngā tatauranga ā-ture.
I Switzerland, i eke tēnei ki te 16.2 piriona CHF i te tau 2023. I Tiamana, i eke ngā tāke
taiao ki te 966.698 piriona € i te tau 2022.
7. Ā, ināianei, ki tētahi o ngā hanganga nui rawa atu o te whiu ā-hapori, ā, ka kōrero au mō tēnei ā muri ake
nei: te pūnaha hauora – ā mātou koha inihua hauora ā-ture.
I Switzerland, i whakapau mātou i te 91.482 piriona CHF ki te tiaki hauora i te tau 2022 – arā, he 10,428 CHF mō ia tangata!
I ngā tekau tau kua pahure ake nei, i eke tēnei tau ki te rua rau pea o ngā tāra Huitana.
Arā, i eke tēnei ki te 11.7% o te hua ā-rohe katoa. I te tau 1960, i eke tonu tēnei tau ki te 4.5%.
I taua wā anō, i whiwhi a Tiamana i te €497.7 piriona, arā, €5,939 mō ia kainoho.
I tohu tēnei i tētahi pikinga anō o ngā utu here i te 4.8% ki tērā tau!
Kei te kite koe, kei te utu mātou i ngā moni nui ake, nui ake, ā, kei te māuiui haere mātou. Koinei te kaupapa katoa.
Kāore au e hiahia ana kia noho i roto i tēnei whiu ā-hapori.
He aha te kawenga ā-rōpū mō ngā rangahau pūtaiao maha e whakaatu ana i ngā tatauranga whakakatakata?
Nō reira, hei tauira, ā mātou utu here mō te haerenga ki te ātea, mō CERN i Switzerland, me ētahi atu whakahaere?
8. Ngā koha ki CERN i te tau 2024 i eke ki: - 45.8 miriona CHF i Switzerland - 258.2 miriona € i Tiamana
9. Mō ngā koha hou ki te ESA, arā ko te European Space Agency, i utu anō a Switzerland i te 600 miriona
CHF, ā, i utu anō a Tiamana i te 951.6 miriona euro.
10. I Suwisa, e pā ana ki te 3% o te GDP (te hua ā-rohe katoa), arā, neke atu i te 20 piriona CHF, ka whakapau
ia tau ki ngā rangahau whānui, ā, he rangahau taketake me te whakawhanaketanga anake tēnei.
Engari ka kite mātou he aha te hua tūturu o tēnei, arā, ko ngā hangarau aroturuki e tino matatau
haere ana, me ētahi atu mea. Kei te mārama koe?
Kua tangohia e rātou te 121.4 piriona euro i a koutou, e te iwi Tiamana, mō taua mea kotahi i te tau 2022 anake.
11. Kei te whakamāroa tonu mai hoki ki a mātou te ahurea e piki haere ana te ruarua, ā,
pērā i tētahi whānau, e whakamāroa ana i a mātou.
I Suīsere, i utu mātou i te CHF 343 mō ia kainoho i te tau 2021 anake.
Ko te koha ā-ture a Tiamana i tata ki te 14.5 piriona Euro.
12. Engari me whakaarohia hoki ā mātou tikanga whakahaua ā-hoia hei wāhanga o te whiu ā-rōpū.
Ahakoa e miriona ana ngā tāngata aroha ki te rangimārie e whakaatu ana i te rangimārie, i tākehia anō mātou, ko ngā Huitana
noa, ki te 5.7 piriona franc Huitana i te tau 2023. Ā, i tākehia anō ngā Tiamana kua ngenge i
te pakanga ki te 72 piriona euro i te tau 2024.
Mā te titiro noa ki ēnei wāhi tekau mā rua o te whiu ā-hapori anake, ko te utu katoa ki Switzerland e tata ana ki te CHF
24,000 ia tangata ia tau – tae atu ki ngā pēpi, kia mōhio ai koe.
I Tiamana, he taumaha te utu e €32,000 ia tangata ia tau.
Ā, hei tāpiri atu ki ēnei tāke ā-tau e herea ana, pērā i tāku i kī ake nei, e taumaha ana hoki ki a mātou te nama ā-motu hara.
I Suīsere, ko te tikanga he CHF 16,000 anō ia tangata, tae atu ki ngā pēpi hou.
I Tiamana, e tata ana ki te 32,000 euro atu mō ia tangata.
Mēnā ka tāpirihia ēnei, ā, ka titiro anō ki te tau 2024 anake, kei ia tangata nō Switzerland, nō Tiamana rānei he nama ā-iwi
toharite o te CHF 60,000, o te euro rānei – he tata tonu te rite.
Ā, i roto i tēnei tātaitanga, kua wareware mātou, ā, nā reira kua whakakore i ētahi atu tauira whakamīharo o te whiu ā-rōpū.
Heoi anō, ka ara ake te pātai whai tikanga: He aha rawa ka taea e te tangata kua
pōrearea te mahi ki ēnei whanaketanga kino katoa?
Hei whakamutunga, ka pā ki a ia te mate ano i pā ki te wahine o Odysseus; i te roa o te ngaro o tana tāne, i herea ia kia
mātakitaki, kāore he āwhina, i te hunga kaiwhaiwhai hiahia nui, kāore he ngākau pono, e kai ana i ngā
rawa o tana tāne – hei kī i te pūrākau Kariki a Homer.
Heoi, i roto i tēnei whaikōrero, kei te tohu ahau ki ngā kōwhiringa āhua māmā ake me ngā huarahi hei puta i
te whiu ā-hapori, he rerekē atu i ngā mahi a Odysseus.
Heoi anō, pērā i te mōhiotia whānuitia, i tōna hokinga mai, i patu ohorere ia i ngā kaitono katoa i whakamahi hē i a Penelope,
ā, nā konei i whakahokia ai e ia tōna mana whakahaere ki Ithaka.
Me tuku e au ināianei he tauira pūtea tino tika ake, ā, i te tino tikanga o te kupu, he tino whai hua ake, mā te whakamahi i
te tauira o tō tātou kawenga ā-tōpū i roto i te pūnaha hauora.
Kei te tākaro noa mātou ki ngā whakaaro mō tēnei wā, kāore he here.
Whakarongo mai ki ahau. Nō te mea kei roto tonu i ā tātou pūnaha hauora te tino hē rawa
o te whiu ā-rōpū e karanga ana ki te rangi!
Ehara i te mea ko ngā Pietita tino whakapono me ngā hinengaro mā noa iho e akiakihia ana kia tahua ngātahi i ngā whakakore
hapūtanga, engari ināianei e akiakihia ana hoki rātou kia tahua ngātahi i ngā momo pokanga whakarerekē ira
katoa mō te hunga kāore i te makona ki tō rātou ira.
Āe, i te wā tonu ka kore rātou e hiahia ki tō rātou pene, ā, ka whakaurua he puku wahine hanga me ngā ū nui, ka tono
mai rātou kia utua e mātou te pire – ā, ka taea tonu te huri i te katoa ki ngā taha katoa (maimoatanga huri).
Heoi, kua pērā tonu te pōraruraru o tō tātou pūnaha hauora i ngā āhuatanga katoa mō ngā tekau tau:
Ko te hunga tino whakaiti kai, tino whakaaro nui hoki, e whakamanatia ana kia utu i ngā utu e piki haere ana mō
ngā kino nui i hua ake i te nui rawa o te kai me te inu.
Kāore e taea te pakaru, me whakakīkī.
He tini-kore ngā tāngata e noho ana i te oranga māmā, i te noho pono hoki, me utu mō ngā hua o ngā tāngata hē ā-tinana, me
ō rātou mate katoa, ngā pūhā me ngā mate whakawhiti ā-tinana.
Me utu e te hunga tino āta me te horoi i ngā āhuatanga katoa ngā kino ka puta nā ō rātou hoa noho e noho
ana pēnei i ngā poaka, ā, kāore e hiahia ki te ako.
He maha ngā wā ka māuiui tonu rātou nā te mea he tino māngere rātou ki te horoi i te
paru i ō rātou tinana me ō rātou whare noho.
Ko ngā wairua tino māhaki, i tētahi atu taha, me manawanui ki ngā whanonga tino nui rawa atu o ngā tāngata e whakawhirinaki ana ki
ngā tarukino, ngā tāngata inu waipiro, ngā tāngata e kai ana i ngā piripiri rongoā, me
ētahi atu tāngata kāore e pai ana ki te hapori.
Ngā tāngata mārō katoa kāore e hiahia ki te ako i tētahi mea.
Hei tāpiri atu ki tēnei whakamāhē ā-marama, kei reira hoki te tautohetohe mutunga kore, e mōhio ana ki ngā mea katoa, i waenga
i ngā rōpū taha-matau me ngā rōpū taha-mauī, i waenga i ngā liberāri me ngā kaitiaki tuku iho, i waenga i ngā rōpū
whakapono me ngā rōpū kāore e whakapono ana, me ērā atu.
Ā, koinei tonu te wāhi i roto i ēnei tautohetohe mau tonu, mātau-katoa, ka rongo au i te āheinga mō tētahi pūnaha tiaki
hauora hou rawa, ā, nā reira tino tika rawa atu, e aku hoa aroha:
E ai ki te kī, "Ka hui ngā manu huruhuru kotahi," ā, e ai hoki ki te ture kua whakamātauria e kukume ana te ōrite i te
ōrite, ka tika noa kia whakaritea e mātou te pūtea mō tō tātou pūnaha tiaki hauora i runga tonu i ēnei paearu.
Ki taku whakaaro, kāore e kino kia whakamātautau. E tautoko ana ahau i tētahi pōtitanga ā-motu ā-tōrangapū, ā, ka pōti
tātou kia tautoko i tētahi kaupapa whakamātautau mō tēnei take.
Me whakakore noa i ngā kaitautoko katoa e whakaae ana i ā rātou herenga katoa o mua ki ngā kamupene inihua
hauora me ngā ture hauora e ora ana mō te roanga o tēnei kaupapa whakamātautau kua whakaaetia ā-ture.
I roto i te reo māmā, ko te tikanga, hei tauira, ka whakahaere e te taha mauī tōna ake
pūnaha tiaki hauora, ā, ka pērā hoki te taha matau.
Kāore e tika kia whakaaetia tētahi tangata mauī kia uru ki tētahi rārangi tuku a te taha matau, ā, kāore hoki e
tika kia hono tētahi tangata mauī ki te tuku wai ā-roa a te taha mauī, mēnā koia tērā te tikanga.
Waihoki, me whai pūnaha tautoko me pūnaha pūtea motuhake ā ngā tāngata herekore, ā, me pērā hoki mō te hunga
e whakapono ana ki ngā whakapono ōrite, ahakoa he whakapono ā-wairua, he whakapono kē rānei.
Me whai rangatiratanga te katoa ki te hono ki tētahi rōpū e whiriwhiria ana e rātou, engari me rōpū o ō rātou hoa taurite.
Mā tēnei ka tino mārama ko tēhea o ngā tangata mātau e whakaiti ana i a rātou anō e ārahi ana i te āhua noho hauora rawa atu.
I tēnei wā, me whakakaha anō kia mārama, ko te nuinga o ngā mate he hua noa iho nō ngā āhua noho kāore i te taiao
me ngā tikanga noho kāore i te taiao. Kei te mārama koe?
Ka haere tonu te kino whānui ki te taupori nā te hihi o ngā waea pūkoro, ngā puna wai inu poke, te puehu
hau, me ērā atu, ā, ka tohatoha ōrite tonu ki ngā rōpū katoa i raro i te pūnaha pūtea hou.
Hei whakamutunga, ka pāngia ōrite te katoa, ahakoa e mōhio ana rānei, kāore rānei.
He mea pouri, kua piki haere te utu o ngā rongoā hauora i roto i ngā rau tau kua pahure, ā, kua aro nui ake ki te
rongoā i ngā tohu o ngā mate, kaua ki ngā take o ngā mate.
Nā tēnei māharahara hara mō ngā hononga taketake me ngā ture o te taiao i puta ai ngā hua whakamīharo
nui rawa atu mō ngā tākuta me ngā kamupene rongoā nui.
I muri i ngā tekau tau maha o taku mahi ā-pāpori ki ngā tāngata e whakawhirinaki ana ki ngā tarukino, ki te waipiro, me ērā atu e
mate hinengaro ana, ka taea e au te kī me te tino mārama, ko ēnei rōpū kōrero nui rawa atu e whakaputa ana i te
kino nui rawa atu ki ā tātou pūnaha pāpori me te hauora.
Heoi, i te ao tūturu, ka taea tonu e rātou te tū hei rangatira tino kaha i roto i ngā take
tōrangapū, ā, ka whakahau mai i a mātou mō ngā mea katoa.
Ko rātou tonu e haere tonu ana ki te whakatakoto ture e kī ana he tino koretake ake ki a mātou.
Heoi anō, i te mutunga iho, ka hiahia ēnei momo ki te whakarerekē i tō rātou ake āhua noho, kia tuku i a rātou ki
ngā ture o te taiao, kia ū rānei ki ngā herenga matatika.
Ā, kei te kite koe, kāore au e whakahua ana i ngā porowhita motuhake, i ngā ingoa rānei i konei.
Ināianei he take mātāpono noa iho. He take noa iho tēnei kia whakaaro hohonu mō tētahi pūnaha pūtea hou, ā, i
ngā āhuatanga whaihua, me ū ia tangata ki tōna ake momo.
Hei whakamātautau, me herea mō te wā poto ā mātou pūnaha inihua hauora o nāianei ki te hunga e tino hiahia ana ki a rātou.
Heoi, me whakaaetia kia whai wātea ngā atu katoa ki te wehe mō te wā poto.
E whakapono ana ahau, i roto i te kotahi ki te toru tau, ka tino kitea e tātou ko ēhea rōpū me huri rawa i tō rātou āhua
noho, kia kore ai rātou e mate pūtea i ngā hua o aua huringa.
Ka whakamua ake au i tēnei: ko te ariā hou, me hono tahi ia tangata ki te kotahi mano, ki te rua mano rānei o
ngā tāngata e rite ana ā rātou whakaaro, ā rātou ake kōwhiringa, kia hanga i tētahi pūnaha hauora kotahi.
Ki te pai rawa, ka taea e ēnei porowhita te whakatau i ā rātou ake wāhanga whakahaere, komiti rānei, me te kore e
hiahiatia kia whai whare motuhake me ngā whakapaipai katoa.
Mai i te kāinga, ka taea e koe te tuhi, ā, kātahi ka tukatuka i ngā take mate i roto i ngā rōpū e taea te
whakahaere mā ngā hui ā-waea, mā ētahi atu huarahi rānei.
Ko ngā mea anake e hiahiatia ana, he kaiuru pono, he kaiuru tuwhera, pērā i ngā tikanga o ngā kōti a te iwi o
mua, arā, ngā kōti juri me ngā poari whakawā a te iwi.
Pērā i te whānau, ka whakakotahi koutou i ō koutou upoko mō te wā poto, ka tirotiro i ngā take
mate, ā, ka whakatau ko tēhea rongoā hei whai.
Mā tēnei anake ka whakakore i ngā piriona i ngā utu whakahaere me ngā utu hanganga.
Ahakoa ka taea te utu i ngā utu inihua hauora ano i mua i te wāhanga tuatahi, me
whakaiti rawa ngā utu whakahaere i te tīmatanga.
Me kohia he toenga utu mārearea e whakamarie ana i te nuinga, ā, kātahi anake ka piki ngā utu whakahaere.
Ka taea pea e ētahi mea kia rerekē, engari kei te mōhio koe, me whakaaro whānuitia tuatahi.
Ā, ka piki anake ngā utu whakahaere i runga i te rahinga o ngā toenga pūtea kua whiwhia, pērā ki tētahi pūnaha utu āpiti.
Ka tino whai painga hoki mēnā, pērā i te Haina o mua, ka utua ngā tākuta i raro i te pūnaha hauora hou anake i muri i tō rātou
whakatutukitanga i tētahi angitu tūturu, kitea hoki i roto i ā rātou pūkenga; ki te
kore, ka taea e te tangata katoa te noho tākuta.
Ko te whakahaere kaimahi āwhina tūao, āe rā, ko te huka i runga i te keke. Kei te whakaaro noa iho au.
Ka whai painga nui tēnei, nā te mea ka tukatukahia ngā mea katoa i te timatanga kia tere ake.
Ā, ka mutu i te pō kotahi ngā whakapau moni koretake katoa me ngā whai hua i ngā aituā katoa i whakatairangahia, whakapono mai.
Ko te nui ake o ngā toenga pūtea, ko te iti ake o te utu inihua hauora mō te katoa.
Ka whakatenatena tēnei i te katoa kia whiriwhiri, kia kitea hoki te huarahi pai rawa atu ki te whakaora.
Ka taea e te rōpū whakahaere kaimahi āwhina te huri i ētahi wā, kia taea ai e te tokomaha o ngā kaiuru te whakawhanake i
tētahi māramatanga hōhonu ake ki tō tātou pūnaha tiaki hauora.
Ā, e mōhio ana au ko tēnei āhua whakahaere hou, arā, he momo atu anō o te whiu ā-rōpū – engari e
whakapono ana au ka tino tika ake i te pūnaha o mua.
Nō nāianei ka taea e ngā tāne aroha ki ngā tāne, ngā wāhine aroha ki ngā wāhine, ngā tangata queer katoa me ērā atu e
hihiri ana ki te LGBTIQ te hanga me te whakahaere i tō rātou ake pūnaha hauora i waenga i a rātou anō.
Me ngā tāne-wahine me te hunga katoa e tino koa ana ki te herekore mutunga kore, ka taea e rātou te hanga porowhita
wheako tino whai hua, ā, e herea ana kia kore e taea te wehe.
Me whakakore katoatia e ā mātou pūnaha inihua hauora o nāianei, kua whakakotahitia tonu ngā tāngata katoa, ngā rōpū whakamātautau
katoa, ahakoa mō te wā poto; koinei te whakaritenga tuatahi.
Me whakauru ki te ture kia whakamana, i tēnei wā, kāore e whakaaetia he whakaeke nā te hunga kāore e whakaaro ana pērā.
Me whakamanahia ki te ture te rahinga iti rawa o te 1,000–2,000 tāngata e rite ana ā rātou whakaaro – he tūtohu tuatahi noa
iho tēnei – kia kore ai tētahi e noho mokemoke katoa ohorere.
Ā, ka taea e au te whakamana atu ki a koe, i runga i aku tekau tau o mahi ā-pāpori, koinei te huarahi tino hōhonu, tino
tere hoki hei ārahi i tō tātou hapori ki te hauora pai ake.
Ka tangohia katoatia i te tuatahi i te wāhanga whakamātautau ngā here o mua kia tuku ki
ngā tākuta mana me ngā kamupene rongoā nui.
I tēnei wā, me whai mana whakaritea te tangata katoa ki te whiwhi i te maimoatanga hauora e whiriwhiria ana e ia.
Kāore hoki e raru tēnei whakawātea i waenga i te hunga e rite ana ā rātou whakaaro.
Ko te hunga e hiahia ana kia mau tonu tō rātou whakawhirinaki ki a Big Pharma, ka whakaaetia kia inu tonu i tēnei puna.
Heoi, me whai tahi e rātou me ō rātou hoa i tēnei ara, ko rātou e ū ana ki ngā tikanga me ngā rongoā whakaora taiao.
Engari, me whai kawenga hoki ia iwi kua kōwhiria e ia anō mō ā rātou ake hauora me ngā
utu rongoā, tae noa ki te pene whakamutunga.
Ki taku whakaaro, mā tēnei whakarōpūtanga anō o te pūnaha tiaki hauora e tino whai ana kia whakatutuki i te
whakaakoranga whai take mō te whānau tangata katoa mō te wā tuatahi o tētahi ki te toru tau.
Ka tae ki te wā mō te aromatawai ā-ture tuatahi me te whakataurite tūturu o ngā rōpū katoa, kia kitea ai te rōpū hauora rawa.
Ko tērā te mea he utu tiaki hauora iti rawa.
Me whakawhiwhi ki tēnei rōpū te mana tōrangapū mō te whakawhanaketanga o te pūnaha hauora katoa, hei
tauira mā te whakanui i ngā mana pōti, me ērā atu.
Ka mutu, ka whai kōrero anō te hunga e nui rawa ana ā rātou hei tuku i roto i te mahi.
Heoi anō, ahakoa kua kōrerotia kē, kei te tino hē tonu i tēnei wā.
Hei kōrero noa, ka taea e ngā kaimahi hauora, e ngā kaimahi pāpori rānei i ngā wāhi katoa o te ao te
whakapūmau i tēnei, mēnā kua mahi rātou me ō rātou kanohi e tuwhera ana, me ō rātou rongo e mataara ana.
Me tīmata ināianei taku heke iho:
Hei whakaora i tō tātou ao i te tango katoa e tata ana, kāore i whakaaro pai, me hiahiatia ināianei ngā tohunga mātanga mai i ngā
wāhanga katoa o te ao kua whakahuatia i roto i tēnei whaikōrero.
E mōhio ana koe, kua karanga kē au ki a koutou, e ngā kaimahi pūkenga, kia whakatū kaha i taku
kauwhau tuatahi ki te motu, e whakaaturia ana kei muri.
Heoi, e mano mano ngā tohunga rangatira e noho puku ana mō tēnei tinihanga ā-ao, ahakoa ka
kitea e rātou te tino āhua o ngā mahi e haere ana.
Hei tauira, mō te raruraru o Covid, he tini ngā tākuta, ngā kairangahau, ngā mātanga pūtea, ngā mātanga mate urutā, ngā
kairuruke, ngā kairangahau tinana, me ērā atu, e noho puku ana.
Engari, he maha ngā ope haumarutanga i ngā wāhi katoa i whakahuatia, ngā pirihimana, ngā kairangahau
hara, ngā kaiwhakapae, ngā kaiwhakawā me ētahi atu mātanga ture, e noho puku tonu ana.
Ka noho puku katoa. Ka noho puku rātou ki muri.
Ahakoa e mātakitaki tonu ana rātou mā ō rātou ake whatu i tēnei whakangaro iwi me te
pikinga haere o te tāhaetanga ki runga i te iwi.
Ā, e kī ana au ki a koutou, e ngā māngai o te ture: mā tēnei whanonga, kei te huna koutou i ngā kai patu tini
tangata, ahakoa kei te mōhio koutou he hē. Kei te huna koutou i ngā kai patu i te iwi, ngā kai whakangaro o te ao!
Ka mea atu au ki a koutou: kaua e whakaaro kei te taea e koutou te karo i te whakawa tika mēnā ka haere tonu koutou i tēnei āhua!
Kāore he tangata e mōhio pai ake i a koe he aha te tikanga o te mau ki ngā wīra o te tika!
Engari tae noa ki tēnei rā, kua tū noa koe, kua mātakitaki noa, ā, kua mahia e koe ētahi mahi kia kaua ngā tangata ahi i mauheretia
e rapu, e whiua rānei, engari ko te hunga i pūrongo i te ahi.
Kei te whakawhiu tonu koutou i te hunga i pūrongo tika i ēnei kaihārohi patu tangata, ā, i te
tukanga nei, kei te tūpono i a rātou ō rātou oranga!
E whakaaturia ana tēnei i te take o Reiner Füllmich, he rōia rongonui. He tino hē, he tino whakahē hoki
tōna mauheretanga me te āhua i whakahaeretia ai ia.
E inoi ana ahau ki a koutou, e ngā tohunga ngaio o ngā momo katoa, kia tū ake, kia
whakaatu tuwhera i ō koutou tae. Me mātou tahi.
Whakatuwherahia ō ake hongere, kōrero rānei i runga i a Kla.TV, i ētahi atu pāpāho mātauranga koreutu. Engari, kōrero atu!
Ko te hunga kua mōhio, kua mārama ki te hē me te whakangaro iwi o te werohanga, engari e ū tonu ana ki ngā whakahau
pērā i a Stasi a ēnei tangata hara nui, he hoa hara, he hoa pū hoki mō ake tonu atu o tēnei rōpū patu tangata.
Kaua e whakaaro ka mau tonu koe i tētahi tūranga i te ao hou – ina pakaru mai ai – mēnā kāore koe e kōrero
ināianei, i te haora tino mōrearea rawa atu i roto i te hītori o te tangata, engari ka noho puku tonu koe.
Nō reira, hono mai ki ngā tāngata pono, māia hoki i roto i te rīpeka, ā, whawhai tahi mai ki a mātou kia
whakatūria e mātou te ao hou i ngā wāhanga tekau mā rua o te oranga kua whakahuatia nei.
Ka oti tēnei wikitoria, ka tū tūturu he whakataunga tika mō ngā tāngata mataku katoa o tēnei ao, nā rātou, nā te tino
whaiaro me te tiaki i a rātou anō, i noho puku mō te kēmu kino, i noho ngoikore rānei, ahakoa he aha te take.
Ā, ko te mea kino rawa atu: ko ngā tāngata mataku i noho hei hoa mahi mō te Stasi, ko ēnei tāngata rongonui mō te kī 'āe', i roto
i ō rātou ake whatu, he mahi noa iho i tō rātou mahi nā te mea me mahi rātou – ka rongo koe i tēnei puta noa – mēnā kāore
rātou i hiahia kia tūpono ki ngā raruraru o ngā momo katoa.
Kei te kī atu au ki a koe, me kaua e tūpono ki ngā ngoikoretanga e tatari ana ki a koe i te ao hou.
Hei tauira, kua mau tonu ngā tākuta me ngā nēhi mano tekau ki te tuku i ēnei werohanga mate Covid, kua roa e kitea ana, kāore
rātou i whakamā – ahakoa i mōhio rātou, ā, e mōhio tonu ana rātou he aha rawa tā rātou i mahi ai, ā, kei te mahi tonu rātou.
Ā, koia te take i tiaki ai rātou i a rātou anō me ā rātou tamariki.
Tēnā, tirohia ā mātou pāhotanga whakamutunga mō ētahi atu mōhiohio.
Ka mea atu au: I te ingoa o te Atua, e tono ana ahau ki ia tangata e whakarongo ana ki ahau, otirā anō ki ngā tohunga
ngaio katoa me te katoa o te ao Karaitiana, me ngā hāhi katoa: tū kaha, tū ū tonu ki ngā rārangi o ngā kaiwhakamarama noa.
Ki te mea i hiki ake koutou i ō koutou reo māia ki a mātou mai i te tīmatanga, kua roa mātou i toa.
Ko au ko Ivo Sasek, kua tū nei au ki mua i te Atua mai i te tau 1977.