WEBVTT

00:00.240 --> 00:06.759
Seboka sa matsatsi a 16 sa inthaneteng sa tšireletso ea
bana se ntse se tsoela pele ho tloha ka la 29 Pherekhong 2025.

00:06.759 --> 00:12.350
Ka lepetjo le reng: "Re ema. Mmoho bakeng sa polokeho ea bana ba
rona. Hobane tšireletso ea bana ha e buisanehe!"

00:12.350 --> 00:17.559
sehlopha sa kopano se buisana le libui tse
tummeng ka litaba tse fapaneng tsa tšireletso ea bana.

00:17.559 --> 00:22.320
Ka merero e mmedi: ho sireletsa bana le ho matlafatsa batswadi.

00:22.320 --> 00:24.359
Rea le amohela, mme re leboha ho ba le rona.

00:24.359 --> 00:29.600
Video ena ke ea bohle ba batlang ho nka karolo
tšireletsong ea bana le bokamosong ba bana ba rona,

00:29.600 --> 00:33.000
Litaba tseo esale li le lekhatheng kapa
li hateletsoe joale li se li pepeseha.

00:33.000 --> 00:37.759
Na o ne o tseba hore naheng ya Jeremane feela, bana ba
fetang 100,000 ba nyamela feela selemo se seng le se seng?

00:37.759 --> 00:41.640
... Palo ea mafu a kelello kapa a 'mele
ho bana e ntse e eketseha ka potlako.

00:41.640 --> 00:47.280
Ke nako ea ho pshatla litabu le ho
qala mokhatlo o ke keng oa thibeloa. […]

00:47.280 --> 00:51.280
Mokhatlo oa batsoali ba
falimehileng, ba nahanang hantle le ba sebete.

00:51.280 --> 00:57.240
Hobane ho kotsing ha ho se ho hong haese
bokamoso ba bana ba rona, mme ka hona, ba botho kaofela

00:57.240 --> 01:02.040
Ha ho bonolo ho sebetsana le litaba tse thata
tse kang ho qala thobalano kapele, ho rekisoa

01:02.040 --> 01:05.159
ha bana, tlhekefetso kapa tlhekefetso ea bana.

01:05.159 --> 01:10.120
Ho rekiswa ha batho hona jwale ho etsa tjhelete e
ngata ho feta kgwebo ya dithethefatsi kapa dibetsa.

01:10.120 --> 01:16.480
Ke dintho tse thata, na ha ho jwalo? Maqiti ohle
le mano a lefatše, mme hobaneng kaofela ha tsona?

01:16.480 --> 01:22.417
Lipuisano li fumaneha mahala ka lihora tse 24
letsatsing la phatlalatso le lehlakore, 'me li fana ka mekhoa e

01:22.417 --> 01:25.879
fapaneng ea litharollo makaleng a fapaneng a lithuto.

01:25.879 --> 01:30.904
Ka tumello e mosa ea sehlopha sa kopano, Kla.TV
e khona ho le fa ponelopele ka ho lokolla

01:30.904 --> 01:34.560
puisano e latelang ka ho khetheha nakong ea kopano:

01:34.560 --> 01:38.200
Ngaka Michael Nehls tabeng ea: "Leloko la lithium".

01:38.200 --> 01:41.038
Lithium e le motswako o fumanehang ka bongata
bo fokolang mmeleng, e ka sireletsa kgahlanong

01:41.038 --> 01:42.879
le lefu la Alzheimer, kgatello ya maikutlo, jj.

01:42.879 --> 01:52.540
Europa, e thibetsoe e le tlatsetso ea lijo, empa aluminium e chefo
e lumelletsoe dimonamoneng tsa bana – ho fosahetse hokae mona?

01:55.359 --> 01:58.640
Le amohelehile, bashebelli ba
ratehang, Kopanong ya Tshireletso ya Bana.

01:58.640 --> 02:03.064
Ke thabo e kgolo ho ba le wena hape tabeng ena
ya bohlokwa, hobane mmoho re eme re kopane

02:03.064 --> 02:06.439
bakeng sa polokeho le tshireletso ya bana ba rona.

02:06.439 --> 02:09.199
Kajeno, ke na le motho ea khethehileng haholo.

02:09.199 --> 02:12.199
Ke ikutlwa ke hlomphuha kannete hore ebe o iphile nako.

02:12.199 --> 02:17.479
Hona jwale o ngola buka e ntjha mme nako e kgutshwane haholo.

02:17.479 --> 02:20.960
Ngaka Michael Nehls, amohela.

02:20.960 --> 02:23.479
E, dumela Mofumahatsana Feist. Le nna
ke thabile haholo hore ebe o ntalletse.

02:23.479 --> 02:27.919
Le nna ke ikutloa ke hlomphuoa hobane ke lumela hore
seo le sebetsang ho sona ke taba ea bohlokoa haholo-holo.

02:27.919 --> 02:32.400
Mme ha nka kgona ho kenya letsoho ho seo,
leha e le hanyenyane feela, ke thabile haholo.

02:32.400 --> 02:34.919
E, bakeng sa ba fokolang ba e-s'o u tsebe.

02:34.919 --> 02:39.039
U ngaka, setsebi sa liphatsa tsa lefutso tsa
li-molecule, hape u mongoli ea rekisang haholo.

02:39.039 --> 02:44.505
Hara tse ding, ba shebane ka matla le
tshebetso ya boko le ditlamorao tsa ditšusumetso

02:44.505 --> 02:47.879
tsa sejoale-joale bophelong ba rona ba kelello.

02:47.879 --> 02:52.960
U ngotse buka "Boko bo Kenyeletsweng
Mekgwa ya Menahano," "Leqheka la Lithium."

02:52.960 --> 03:00.236
Mme ha e le hantle o senola kamoo monahano wa rona o
laolwang kateng le hore na motswako ona o fokolang o bapala

03:00.236 --> 03:04.919
karolo ya bohlokwa hakae boitshwarellong ba rona ba kelello.

03:04.919 --> 03:12.782
Mme puisanong ya rona kajeno kopanong, re tla bua ka hore na
diphuputso tsena di bolelang bakeng sa bana ba rona, le hore na

03:12.782 --> 03:17.240
re ka ba tshehetsa jwang ka tsela e molemohadi kgolong ya bona.

03:17.240 --> 03:19.719
Ke leboha haholo ka ho ba mona.

03:19.719 --> 03:21.400
E, ke leboha haholo hape ka memo.

03:21.400 --> 03:26.479
Kahoo e, buka "The Lithium Conspiracy" ha
e so ngoloe; hajoale ke ntse ke e ngola.

03:26.479 --> 03:27.719
Ha ke eso phatlalatse seo.

03:27.719 --> 03:31.960
E reretsoe ho lokolloa mahareng a Mots'eanong 2025.

03:31.960 --> 03:37.960
Kahoo seo se ntse se le ka pele ho rona, se tla nka
nakoana, likhoeli tse 'maloa, empa ke ngola ka matla.

03:37.960 --> 03:45.003
Mme sehlooho se seholo sa buka ke hore ke leka ho paka, kapa ho
e-na le hoo ke na le bonnete ba hore nka paka, mme ha e le hantle

03:45.003 --> 03:49.371
ke se ke pakile – kgaolo e amehang e se e
ngotswe, e batla e le maqephe a 100 ka

03:49.371 --> 03:52.560
bolelele, mme e hlalosa hore lithium ke ya bohlokwa.

03:52.560 --> 03:57.560
Mme ke atisa ho botswa ka sena dithutong, hobane
ke fane ka dithuto tse ngata mabapi le taba ena.

03:57.560 --> 04:00.240
Mme kamehla kea botswa, ho thweng ka bana?

04:00.240 --> 04:02.520
Na hape ho bohlokoa bakeng sa bana?

04:02.520 --> 04:07.080
Ke re, hantle, ha se mofuta o fapaneng.

04:07.080 --> 04:08.919
Kahoo ke habohlokwa.

04:08.919 --> 04:12.859
Mme ha e le hantle, hoa thahasellisa, hobane ha
ke re vithamine C e bohlokwa, ha ho na ya ka

04:12.859 --> 04:15.439
nahanang ho eketsa, "e, esita le bakeng sa bana."

04:15.439 --> 04:20.931
Empa litium ke ntho e ncha feela, mohopolo
oa hore e ka ba ea bohlokoa, 'me joalokaha

04:20.931 --> 04:24.519
ke paka joale bukeng, ehlile e ea hlokahala.

04:24.519 --> 04:32.839
Mme hape e tla tlisa phetoho e kgolo hobane e
bohlokwa haholo bakeng sa bophelo bo botle ba kelello.

04:32.839 --> 04:40.680
Lentswe 'revolution' hape ke lebitso, Lithium
Revolution, la letoto la dipuo tseo re sa tswa di rera.

04:40.680 --> 04:48.704
Kahoo re tla etela metse e kholo e leshome ho potoloha...
kamora matsatsi a phomolo a Paseka ka 2025, nako e itseng

04:48.704 --> 04:53.439
qetellong ya Mmesa, mme re phatlalatsa phetohelo ena ya lithium.

04:53.439 --> 04:58.198
Kahoo, ka kakaretso ke letsatsi leo, ao ke matsatsi
ao ke tšepang hore buka ea ka le eona e tla be e le

04:58.198 --> 05:01.319
teng, ke tšepile hore tsohle li tla tsamaea hantle.

05:01.319 --> 05:05.120
Empa taba ke ho bontša hore litium ke ea bohlokoa.

05:05.120 --> 05:12.759
Mme kannete ke e nngwe ya dikarolo tse
ileng tsa boptjwa nakoana kamorao ho Tlholeho.

05:12.759 --> 05:18.680
Kahoo, ho sa tsotellehe hore na o dumela ho Big Bang kapa tjhe,
ka nako e nngwe, lefatshe le ile la bopiwa, ha re ka rialo.

05:18.680 --> 05:23.852
Mme metsotso e seng mekae kamorao ho tlholeho,
ho nahannwa hore, ho ya ka tlhaho feela, lithium

05:23.852 --> 05:27.360
e ile ya boptjwa mme e aparetse bokahohle bohle.

05:27.360 --> 05:33.212
Ke e 'ngoe ea likarolo tse fokolang 'meleng ea rona e
sa tsoang lerōleng la linaleli, empa ehlile e ne e le

05:33.212 --> 05:37.040
teng ho tloha qalong, esita le pele linaleli li e-ba teng.

05:37.040 --> 05:41.600
Mme hape e ne e le bohlokwa bakeng sa ho hlaha ha bophelo.

05:41.600 --> 05:49.315
Kahoo le pele bophelo ba lisele bo hlaha, ha re ntse re bua ka
seo ho thoeng ke lefatše la RNA, moo ho neng ho e-na le

05:49.315 --> 05:57.029
li-nucleic acid tse kang DNA, e leng thepa ea rona ea lefutso, ho
ne ho boetse ho e-na le RNA, eo re e tsebang ho tsoa

05:57.029 --> 06:04.399
ho SARS-CoV-2, mohlala, le ho tsoa ho livaerase tsa
RNA, tse nang le thepa ea lefutso e entsoeng ka RNA.

06:04.399 --> 06:13.105
Mme ho nahannwa hore RNA e ne e le yuniti ya pele ya
tlhahisoleseding, motsamaisi wa tlhahisoleseding

06:13.105 --> 06:23.319
bakeng sa ho ipheta-pheta ha dimolekhule, tse ileng tsa
fetoha motheo wa bophelo ba sele, ha ho ka buuwa jwalo.

06:23.319 --> 06:25.759
Mme ho thwe le lithium e bile le seabo tabeng ena.

06:25.759 --> 06:30.240
Ka hona, esale e le bohlokoa ho tloha qalong ea bophelo.

06:30.240 --> 06:35.199
Mme ntho e hlanyang ke hore batho ha ba lemohu tlasetlhoko ena.

06:35.199 --> 06:43.360
Ho sa tsotellehe bopaki bo hlakileng, bukeng ea ka
feela ke hakantse liphuputso tsa saense tse sekete tse

06:43.360 --> 06:48.079
pakang bohlokoa ba eona, haholo-holo bakeng sa boko.

06:48.079 --> 06:58.288
Mme ha o sheba mafu ohle a bakwang ke khaello ya lithium, ke bua
ka lithium ya bohlokwa mona, eseng mofuta o sebedisetswang

06:58.288 --> 07:06.319
phekolo, e bile tshitiso bakeng sa kutlwisiso, hobane
o tseba feela ka mokgwa ona wa phekolo ka lithium,

07:06.319 --> 07:11.560
haholoholo bakeng sa se tsejwang e le bipolar disorder.

07:11.560 --> 07:21.720
Mme tekanyo tsa meriana tse sebediswang di
phahame haholo hoo di seng di le boemong ba chefo.

07:21.720 --> 07:24.879
Ke ka lebaka leo lithium e tsejwang feela e le chefo.

07:24.879 --> 07:32.448
Empa ha o bona kamoo esita le ditekanyo tse nyenyane haholo,
diphapang tse nyenyane haholo metsing a ho nwa, di ka bang le

07:32.448 --> 07:40.016
kgahlamelo – mohlala, haeba o lehlohonolo ho phela sebakeng seo
metsing a teng a nang le lithium e nyenyane ho feta, jwale

07:40.016 --> 07:48.000
bana ba holang moo ba na le monyetla o monyane haholo wa
ho ba le bokulo ba kelello ka nako e nngwe maphelong a bona.

07:48.000 --> 07:52.506
Mme seo se akaretsa ho tloha maemong a ho tshwenyeha
ho feta tekano le a ho tshwenyeha ka kelello ho isa

07:52.506 --> 07:55.519
ho maemo a phetapheto ya maikutlo le schizophrenia.

07:55.519 --> 08:02.160
Mme ntlha e tshwanang ho malwetse ana kaofela
ke ntho e bitswang ho ruruha ha methapo ya boko.

08:02.160 --> 08:13.770
Mme ho ruruha hona ha methapo ea boko ke ketsahalo e atileng
hoo e ka bang mafung ana kaofela, a tlohang ho autism ho ea ho

08:13.770 --> 08:20.480
Alzheimer's, a batlang a akaretsa nako eohle ea bophelo ba motho.

08:20.480 --> 08:28.424
Mme mafu ana kaofela a amang bophelo ba rona ba kelello, mme
qetellong a ama ts'ireletso ea kelello ea rona,

08:28.424 --> 08:36.039
kamoo ke e bitsang kateng, e leng bokhoni ba rona ba
ho sebetsana le tikoloho le ho hola le ho thuisa.

08:36.039 --> 08:41.871
Sistimi ea boitšireletso ea kelello—ha e lahleheloa ke
tšebetso ea eona ka lebaka la khaello ea lithium, ke ho

08:41.871 --> 08:45.480
bitsa seo 'sindromu ea bofokoli ba boitšireletso ba kelello'.

08:45.480 --> 08:50.513
Mme eo ha e le hantle ke lentswe le akaretsang
mefuta e mengata ya mafu a fapaneng a tlhahlobo ya

08:50.513 --> 08:53.759
bongaka, ho tloha ho autism ho isa ho Alzheimer's.

08:53.759 --> 09:02.294
Empa e seng feela mafu a hlakileng a kelello kapa a ho
senyeha ha methapo ea boko, empa hape le mafu a kelello

09:02.294 --> 09:07.559
a sa tebang, mefuta ea matšoenyeho, mohlala, kapa ADHD.

09:07.559 --> 09:14.840
Ha se hore mafu ana a na le lisosa tse ling, empa
khaello ea lithium e eketsa haholo monyetla oa ho a tšoaroa.

09:14.840 --> 09:20.572
Leha ho le jwalo, o a tseba jwalo ka nna hore re hloka
mokgwa o akaretsang wa ho sebetsana le bothata, mme

09:20.572 --> 09:23.960
ha rea lokela ho nka lithium e le pheko motsotsong ona.

09:23.960 --> 09:27.960
Seo e ka ba kotsi e kholo haholo. Lingaka
tse 'maloa li se li ntse li mpontšitse sena.

09:27.960 --> 09:33.522
Lithium ke ya bohlokwa, mme e kgahla haholo
hantle hobane e ntjha kutlwisisong ya yona,

09:33.522 --> 09:36.399
e leng seo ke lekang ho se tsebisa lefatshe.

09:36.399 --> 09:47.960
Empa thabo ena e feteletseng e tlang le lithium ha
ea lokela ho pata taba ea hore ha se pheko ea tsohle.

09:47.960 --> 09:51.559
Ke feela bofokoli bo bong hape boo batho ba nang le bona.

09:51.559 --> 09:59.519
Mme haeba o hlile o batla ho fihlella phello e
utlwahalang, o tlameha ho sheba mefokolo yohle.

09:59.519 --> 10:09.993
Mme tsena ha di fumanehe dijong feela, di fumaneha hape le
makaleng ohle a bophelo, ebang ke dikamano tsa batho, ebang ke

10:09.993 --> 10:15.759
moelelo bophelong, ebang ke... ebang ke boikoetliso ba mmele.

10:15.759 --> 10:21.519
Dintho tsena kaofela di na le seabo, mme ntho e nngwe le e
nngwe e bohlokwa ha ho tluwa ho ho ruruha ha methapo ya boko.

10:21.519 --> 10:24.440
E, re kgutlela ho lithium hape.

10:24.440 --> 10:34.208
Hantle, se tlang kelellong... ke mohopolo oa ho hlolloa, hore na
ha o re lithium ehlile... ... haholoholo ha o nahana ka tsamaiso

10:34.208 --> 10:43.975
ka bophara mme o nka hore e bile e nngwe ya dielemente tsa pele
polaneteng ena, ha o fetisetsa seo, o ka nna wa se o utlwisisa...

10:43.975 --> 10:53.720
eya, o ka nna wa se o utlwisisa bohlokwa ba yona, hore na e
bolelang bakeng sa bophelo le bakeng sa ntshetsopele ya ngwana.

10:53.720 --> 10:56.240
Hobane, jwalo ka ha o boletse, ho hlile ho le bohlokwa.

10:56.240 --> 11:02.399
Mme ke moo e fapanang le dielemente tse ding,
hobane ke e nngwe ya tsa pele, ha re ka rialo.

11:02.399 --> 11:10.120
Ka kakaretso, motho a ka nka hore, hobane seboka
se boetse se sebetsana haholo le boimana le tsoalo.

11:10.120 --> 11:15.279
Re ka etsa eng ho netefatsa hore
re beleha bana ba phetseng hantle?

11:15.279 --> 11:23.797
Sena se bolela hore motho a ka nahana hore haeba mosali kapa
batsoali ba batla ho ima mme ba se ba ntse ba noa lithium, ba e

11:23.797 --> 11:31.078
sebedisa ka tekanyo ena e nyenyane haholo, ka tekanyo ena e
nyenyane haholo, jwalo ka ha o bolela, ha e na

11:31.078 --> 11:38.399
chefo, empa e le nyenyane haholo, hore sena se ka ba
molemo bakeng sa ngwana kapa ngwana ya eso tswalwe.

11:38.399 --> 11:40.320
A o ka fana ka maikutlo ka seo?

11:40.320 --> 11:43.080
E, e sebetsa ka kotloloho le ka tsela e sa tobang.

11:43.080 --> 11:47.461
Kahoo, ehlile, ho bohlokoa ho ngoana hobane rea
tseba seo, 'me ke ka lebaka leo ho leng bohlokoa

11:47.461 --> 11:49.600
haholo bakeng sa tsamaiso ea boitšireletso ea kelello.

11:49.600 --> 11:54.963
Tsamaiso ea boitšireletso ba kelello e itšetlehile ka bokhoni ba
setsi sa rona sa mohopolo oa bophelo, joalokaha ke

11:54.963 --> 12:01.120
hlalositse ka botlalo lithutong le lipuisanong tse ling ka har'a
libuka tsa ka kaofela, hoo e ka bang ka har'a tsona kaofela.

12:01.120 --> 12:07.298
Mme jwale hape, sena se itshetlehile hodima bokgoni ba
hippocampus, e leng setsi sa rona sa memori ya bophelo, ho

12:07.298 --> 12:10.399
hlahisa disele tse ntjha tsa boko letsatsi le letsatsi.

12:10.399 --> 12:16.781
Ona ke mokhoa oa motheo o re sireletsang ho Alzheimer, empa hape
o re fa bokhoni ba ho tebisa mehopolo, ba ho ba le mohopolo o

12:16.781 --> 12:22.758
motle bophelo bohle ba rona, le ba ho ba le mamello, e leng ntho
ea bohlokoa haholo, esita le bakeng sa khōlo ea bana,

12:22.758 --> 12:28.840
e le hore re se ke ra hlahisa lintlha tsa methapo ea
boko kapele-pele ha re tobana le khatello ea maikutlo.

12:28.840 --> 12:35.519
Mme, ehlile, ke bohelehele, bo leng bohlokwa haholo
hore re ithute le hore re batle ho ithuta ho tloha qalong.

12:35.519 --> 12:38.870
Mme sena se sebetsa bophelong bohle ba rona, ho
tloha bongoaneng, empa hape le ha re le batho

12:38.870 --> 12:41.159
ba baholo, mme ka hodima tsohle, re le maqheku.

12:41.159 --> 12:48.688
Mme bokgoni bona ba hippocampus ba ho hlahisa disele tse ntjha,
bo tsejwang e le ho ata ha disele tse ntjha tsa

12:48.688 --> 12:55.320
methapo, e leng ho ata ha disele tsa methapo,
bo hloka ntho e bitswang tshebetso ya telomerase.

12:55.320 --> 12:59.931
Sena se bolela hore nako le nako ha sele e
arohana, li-chromosome li ba khutšoanyane

12:59.931 --> 13:03.559
hanyane ka lebaka la mokhoa oa khemistri ea bophelo.

13:03.559 --> 13:09.417
Mme ha ka butle-butle ba lahlehelwa ke bokgutshwane
ba bona, kapa bolelele ba bona, ha re ka rialo, ho

13:09.417 --> 13:12.879
fihla ntlha e bitswang bonyane kapa boholo ba Heflig.

13:12.879 --> 13:15.720
Sena se bolela hore lisele li na le
mofuta o itseng oa oache ea kahare.

13:15.720 --> 13:22.764
Mme ha disele di se di arotsehile ka ho lekana, ho ka rialo, mme
dipheletso ha di sa lokiswa kgafetsa, sena se

13:22.764 --> 13:29.720
fokotsa palo ya metjeko ya disele, ho ka rialo, mme
qetellong se fokotsa bokgoni ba disele tsena ba ho ata.

13:29.720 --> 13:36.399
Li bile li a shoa hobane sena se baka ho
se sebetse hantle ha mekhoa ea lisele.

13:36.399 --> 13:45.742
Le telomerase, hobane telos e bolela qetello mme smeros ke karolo
le likaroloana tsa qetello, tse fumanehang tsamaisong ea 'mele

13:45.742 --> 13:51.080
oa rona, e leng telomerase, 'me e ka lokisa liqetello tsena hape.

13:51.080 --> 13:55.440
Mme re a tseba hore telomerase e susumetswa ke lithium.

13:55.440 --> 14:03.519
Ke ka lebaka lena, mohlala, tekanyo e phahameng ka ho
fetisisa ea lithium bokong e fumanoang hippocampus.

14:03.519 --> 14:08.639
Hippocampus ke karolo ea boko e bokellang lithiiamo.

14:08.639 --> 14:14.207
Hobaneng? Hobane e na le pokello ena ea lisele
tsa methapo tse tlamehang ho ata khafetsa e le

14:14.207 --> 14:17.759
hore re tle re boloke bokhoni ba rona ba kelello.

14:17.759 --> 14:25.930
Mme mokgwa ona, oo ka ona tishu e atang e nang le tshebetso e
phahameng ya telomerase empa hape e hloka lithium e ngata ho e

14:25.930 --> 14:31.464
boloka, ha o sebetse ho batho ba baholo,
mohlala ho hippocampus, empa o a sebetsa ho

14:31.464 --> 14:35.360
bana, ho bana ba holang, le ho sebopuwa kaofela.

14:35.360 --> 14:41.156
Ka hona, lilemong tse 20 tse fetileng, le tse 30 tse fetileng, ho
ne ho se ho fumanehile hore khontsentro e phahameng ka ho fetisisa

14:41.156 --> 14:43.919
ea lithium e fumaneha maseeng a sa ntseng a hola ka popelong.

14:43.919 --> 14:46.159
Ho bokellana ha lithium ho etsahala.

14:46.159 --> 14:53.667
Sena se bolela hore 'mele o tseba hore lisele joale li tlameha
ho etsa karohano e ngata haholo, 'me ha ho lesea le ka holang

14:53.667 --> 14:57.799
ho ba ngoana haeba karohano ena ea lisele e ne e sa sebetse.

14:57.799 --> 15:03.804
Ka mohlala, litekong tsa liphoofolo – tse ka etsoang ka nepo ho
liphoofolo feela, moo ho loketseng, ha re ka rialo –

15:03.804 --> 15:10.039
lilemong tse 30 kapa tse 40 tse fetileng, palo ea
lithium lijong tsa liphoofolo e ile ea fokotsoa feela.

15:10.039 --> 15:20.933
Mme masea a... Hantle, mehlapana, ba entse jwalo ka ditshwene, ka
dikgoto, ka dipodi, mme mehlapana e bile menyenyane haholo, mme

15:20.933 --> 15:30.577
masea a tswetsweng a bile manyenyane haholo, mme monyetla wa hore
a ka phela selemo sa ona sa pele sa bophelo o ile wa

15:30.577 --> 15:39.879
fokotswa ka 50, 60, maemong a mang ka 80, Liphesente
tse 90, ho latela hore na lithium e fokotsoe hakae.

15:39.879 --> 15:42.903
Ha e a ka ya fokotswa ho fihla ho lefela; ka
botekgeniki, seo se ne se ke ke sa kgoneha hobane

15:42.903 --> 15:44.519
lithium e fumaneha hohle ka bongata bo fokolang.

15:44.519 --> 15:53.200
Empa phokotso e ne e le pepeneneng hoo phuputso ena
e ileng ea fihla qeto ea hore ruri hoa hlokahala.

15:53.200 --> 15:57.799
Mme ha ho na lebaka leha e le le leng la ho
nahana hore ha e sa le bohlokwa ho batho.

15:57.799 --> 16:07.039
Sena se bolela hore hape ho bohlokoa bakeng sa khōlo ea motho, ka
bobeli ka popelong le, ehlile, ka mor'a hore ngoana a tsoaloe.

16:07.039 --> 16:12.563
Lebaka la bobedi ke lefe le etsang hore e be ya bohlokwa? Ke
boletse ka ho otloloha le ka tsela e sa tobang, ka ho otloloha

16:12.563 --> 16:15.360
hona jwale... Ka popelong, empa le ka tsela e sa tobang.

16:15.360 --> 16:21.581
Hobane, ehlile, ho mosali ea moimana, ka matšoenyeho
ohle a hore na tsohle li tla loka mabapi le ngoana le

16:21.581 --> 16:25.320
liphetoho tsa mosebetsi, bophelo bo ka ba bo fapaneng hanyane.

16:25.320 --> 16:31.585
Ehlile, sena sohle ke secha, mme hore o ka iponela
lintho tse ncha ka mafolofolo le ka sebete, o hloka

16:31.585 --> 16:35.519
tsamaiso e phetseng hantle ea tšireletso ea kelello.

16:35.519 --> 16:42.159
Mme haeba ho na le khaello ya ho ata ho
hippocampus, lithium ha se yona feela ntlha e amehang.

16:42.159 --> 16:45.480
Ke ngotse buka e feletseng e bitsoang Phetohelo ea Oli ea Bolele.

16:45.480 --> 16:47.879
Ha o haellwa ke omega-3, o tla ba le bothata bo tshwanang.

16:47.879 --> 16:54.120
Kahoo ha ho na phepo ea bohlokoa eo
hippocampus e ka phelang ntle le eona.

16:54.120 --> 16:58.399
Empa litium ke e 'ngoe ea tsona. 'Me litium ke ea motheo haholo.

16:58.399 --> 17:05.305
Haeba seo se le sieo, re ba le, ka tsela e itseng, bothata ba
tšebetso ea lisele tsa bophelo bo botle ba molekhule ka har'a

17:05.305 --> 17:10.134
hippocampus, e leng se fokotsang ho ata ha lisele
tsena ka lehlakoreng le leng, 'me ka

17:10.134 --> 17:14.079
lehlakoreng le leng se eketsa ho ruruha ha methapo ea boko.

17:14.079 --> 17:22.553
Mmele o mong, ha re ka rialo, o se o le boemong ba ho ruruha
esale pele, mme ketsahalo efe kapa efe e bakang kgatello e

17:22.553 --> 17:29.925
nyenyane feela e baka ho ruruha ho feteletseng, e leng se
fellang ka ho lokollwa ha di-mothi tseo, ka bomadimabe,

17:29.925 --> 17:34.400
kaofela di fihlang ngwaneng ya holang ka mokotlana wa mpa.

17:34.400 --> 17:42.440
Mme he, e boetse e etsa bonnete ba hore
kholo ea lisele e thibetsoe bokong ba ngoana.

17:42.440 --> 17:49.759
Sena se bolela hore re na le mekoloko e mmedi e kotsi mona,
eo ha e le hantle e ka robehang habonolo haholo, kapa hona

17:49.759 --> 17:53.839
ho e thibela ka ho netefatsa phepelo e lekaneng ya lithium.

17:53.839 --> 17:55.880
Mme ho lekaneng ha e le hantle ha se ho hongata.

17:55.880 --> 18:01.519
Bukeng ea ka, joale ke fane ka likhakanyo tse
ipapisitseng le seo liphuputso kaofela li se bontšang.

18:01.519 --> 18:07.126
Mme ke nahana hore miligrama e le 'ngoe, eo ha e le
hantle e leng karolo ea sekete ea gram, e ne e ke ke ea

18:07.126 --> 18:10.640
bonahala ka khaba ea tee haeba e ne e le lithiamo e hloekileng.

18:10.640 --> 18:14.799
Ho thata ho bonwa ka leihlo le sa thusiweng.
Ha e batle ho tshwana le lerothi la letswai.

18:14.799 --> 18:18.200
Miligramo e le 'ngoe e kanna ea lekana.

18:18.200 --> 18:25.774
Rea tseba hore bongata ba li-microgram, ke hore karolo ea sekete
ea bongata boo, bo lekane ho baka phello. Ka mohlala, haeba u noa

18:25.774 --> 18:32.823
lita e le 'ngoe feela ea metsi a nooang a nang le li-microgram
tse seng kae tse fetang a motseng o mong moo ho etsahalang

18:32.823 --> 18:36.960
hore ho be le lithium e fokolang hanyane metsing a nooang.

18:36.960 --> 18:44.752
Phapang e kholo haholo, ho tloha ho kgatello ya maikutlo ho ya ho
ADHD... Eo e etsang hore o se ke wa tsitsa

18:44.752 --> 18:51.279
kelellong. Boqhekanyetsi hara batjha, ho
fihlela le nako eo motho a lebelletsweng ho phela.

18:51.279 --> 18:53.079
Phapang ke ea li-microgram tse seng kae feela.

18:53.079 --> 19:02.384
Seo se bolela hore re bua ka litekanyo tse nyenyane haholo tse
leng lik'hilomithara hole. Ha e le hantle, bukeng ea ka ke na le

19:02.384 --> 19:08.406
khalafu moo ke sebelisang li-logarithm ho
bontša sebaka se pakeng tsa tekanyo ea bohlokoa

19:08.406 --> 19:11.920
le tekanyo ea phekolo eo bohle ba e tšabang.

19:11.920 --> 19:19.615
Mme le ha sebaka sa bohlokwa se le bophara ba disentimetara tse
mmalwa feela, ha re bua jwalo, sebaka sa tekanyo ke moo re leng

19:19.615 --> 19:26.280
ka ho feletseng, e, tsohle di lokile. Ke sona seo re se
hlokang. Ebe ho hlahisa sebaka sa kalafo, ke bohōle ba

19:26.280 --> 19:30.319
dikilomitara tse pedi kapa tse tharo ka ho leba ka ho le letona.

19:30.319 --> 19:35.260
Mme kaha buka ya ka ha se ya bophara ba dikhilomithara tse
tharo, ke ile ka tlameha ho sebetsa ka mokgwa wa logarithm

19:35.260 --> 19:38.200
hore feela ke kgone ho kenya tsohle ka hara kgrafo e le nngwe.

19:38.200 --> 19:43.039
Seo se bolela hore re hole haholo le tekanyo e kotsi.

19:43.039 --> 19:47.680
Mme melemo bakeng sa ngwana e meholo haholo, haholo, haholo.

19:47.680 --> 19:55.779
Ha o e beha jwalo, ntho ya pele e tlang kelellong ke
hore ke batho ba fokolang haholo ba hlileng ba tsebang

19:55.779 --> 19:59.559
letho ka kgolo ya disele kapa hore na disele ke eng.

19:59.559 --> 20:02.924
Mitochondria e kanna ea ba lentsoe le
tummeng hajoale, empa qetellong ke batho ba

20:02.924 --> 20:05.440
fokolang haholo ba tsebang hore na le bolela'ng.

20:05.440 --> 20:08.400
Leha e le mang ha a tsebe letho ka telomerase.

20:08.400 --> 20:15.880
Hantle-ntle, ena ke tsebo ea bohlokoa
maphelong a rona, e, tsebo ea bohlokoa.

20:15.880 --> 20:22.155
Kahoo, ha e le hantle, sena ha se tsejwe ke batho ba bangata, mme
haholoholo ha ho tsejwe taba ya hore, jwalo ka ha o bolela, e

20:22.155 --> 20:26.799
boetse e na le dielemente tsena tsa bohlokwa tse
fumanehang ka tekanyo e nyane, mohlala, kapa,

20:26.799 --> 20:32.039
jwalo ka ha o bolela, dintho tsa bohlokwa haholo.

20:32.039 --> 20:34.200
Ke eng se thibelang seo?

20:34.200 --> 20:37.160
Joale, ke hobaneng tsebo ena e sa fumanehe?

20:37.160 --> 20:43.913
Etsoe, haholo-holo ha ho buuoa ka lithium, ho
ka bolela imollo e khōlōhali le melemo e

20:43.913 --> 20:48.559
meholo ea bophelo bo botle bakeng sa batho bohle.

20:48.559 --> 20:54.304
E, ruri. Ke bolela hore, Monghadi Schellenberg, ke ngaka
ya bana, Christian Schellenberg, eo mohlomong le yena a

20:54.304 --> 20:57.680
tla hlaha kopanong le wena, ha re ka rialo, e le setsebi.

20:57.680 --> 21:07.000
Motsoalle oa ka e moholo, eo le eena a sebelisang
lithium ho bana, o re litlamorao tseo a li bonang lia makatsa.

21:07.000 --> 21:14.200
Mme ha a sebedise lithium mona e le
phekolo, o mpa a leka ho lokisa khaello feela.

21:14.200 --> 21:18.880
Mme hoo feela ho lekane ho fihlella diphello tse kgolo haholo.

21:18.880 --> 21:26.970
Mme ka bobedi re dumela hore ha se feela ba bohlokwa ho bana ba
seng ba bontsha mathata a boitshwaro, empa

21:26.970 --> 21:34.599
hape e fetola maphelo a bohle, ho kenyeletsa
le bana ba eso bontshe mathata afe kapa afe.

21:34.599 --> 21:41.160
O boetse o na le papiso e ntle haholo, eo jwale ke e
kenyeleditseng bukeng, e le kannete ka tumello ya hae.

21:41.160 --> 21:47.200
O re... Ho tshwana le ho palama baesekele e nang le
thaere e phatlohileng, kapa hantle-ntle, e batlang e phatloha.

21:47.200 --> 21:53.091
U motho ya sebetsang ka kelello... U phela
bophelo ka tsela eo, empa wena o... Ho mpa

21:53.091 --> 21:56.599
ho kgathatsa hanyane feela. Mme ho a sebetsa.

21:56.599 --> 22:04.771
Ee, ho lokile, empa bothata ke hore haeba ho na le sekoti tseleng
kae-kae, o palama baesekele ea hau o kena ho sona, 'me kea tseba

22:04.771 --> 22:14.000
sena hobane ke palama baesekele haholo, ebe o fumana seo ho thoeng
ke 'snake bite' hobane e otla foreimi. Ebe thaere e phatloha.

22:14.000 --> 22:18.279
Maemong a mabe ka ho fetisisa, o
ka ba wa wela mme wa itjha hlooho.

22:18.279 --> 22:25.448
Kahoo ha e le hantle, ha o ka ho nka e le papiso, ho tla nako ka
tshoganyetso, ketsahalo e itseng bophelong ba hao,

22:25.448 --> 22:32.160
moo o sa kgoneng ho tswela pele o na le thaere e
phatlohileng, moo kgatello e fetang tekano mme o inehela.

22:32.160 --> 22:38.273
Ebe o qala ho ba le bothata ba ho tshwenyeha, o ba le kgatello
ya maikutlo, kapa hona ho feta, ha o wela, ka papiso feela,

22:38.273 --> 22:43.279
o ba le bothata ba kgatello ya maikutlo e bakwang ke kotsi.

22:43.279 --> 22:53.278
Ke ka lebaka leo ruri ho seng hantle ho phela le likhaello tsena,
leha o e-s'o kule haholo 'me o e-s'o bone ngaka, ha re ka rialo.

22:53.278 --> 22:58.240
Ke lumela hore ngoana e mong le e mong a ka rua molemo ho sena.

22:58.240 --> 23:01.079
Empa e le feela haeba e phela boemong ba khaello.

23:01.079 --> 23:10.370
Empa hoo ho ka etsahala haholo-holo haeba o sa phele Andes, ka
leboea ho Chile kapa Argentina Leboea, moo o hlileng o sebedisang

23:10.370 --> 23:18.414
dimiligrama tse nne, tse hlano, ho fihla ho tse leshome tsa
lithium ka letsatsi, e leng ho fetang haholo se hlokahalang,

23:18.414 --> 23:24.715
hobane ke sebaka sa seretse se phuphutsang mme
lithium ha e so tlhotlwe ke metsi ka dilemo tse

23:24.715 --> 23:28.359
dimilione kapa dibilione nalaneng ya Lefatshe.

23:28.359 --> 23:36.497
Empa libakeng tse kang Europe, mohlala, ho batla ho se na libaka
tse ruileng lithium, ntle le haeba, mohlala, o ka bala Tenerife,

23:36.497 --> 23:42.932
eo ke sa tiiseng hore na e ka nkoa e le karolo ea Europe.
Lihlekehlekeng tsa Canary, maemo a lithium a

23:42.932 --> 23:49.319
phahameng haholo metsing a lijo le a ho noa ka
lebaka la mesebetsi ea lithaba tse foqohang.

23:49.319 --> 23:51.359
E.

23:51.359 --> 24:01.317
U buile ka mamello 'me joale u buile ka papiso ena, ntle le ho
bolela, joalokaha le uena u boletse, hore lithium ke pheko ea

24:01.317 --> 24:11.515
tsohle. Na re ka nahana hore ha re nka lithium, har'a lintho tse
ling – mohlala, u boetse u buile ka omega-3 – ho na le lintlha

24:11.515 --> 24:21.393
tse ling, empa ha re e nka, e ntlafatsa bokgoni ba rona ba ho
sebetsana le ditshitiso le mathata mme hape, jwalo ka ha o sa

24:21.393 --> 24:31.270
tswa bolela, boemo ba ho tshwenyeha kelellong ka mora kotsi,
mohlala, kahoo le maemong a thata haholo kapa ditlamoraong tsa

24:31.270 --> 24:39.542
ona, ha re iphumana re le ho ona, hore lithium e
hlile e fana ka motheo, hara tse ding, o re thusang ho

24:39.542 --> 24:44.799
mamella ntho tsohle hamolemo, le difefo tsa bophelo?

24:44.799 --> 24:50.854
E, ruri. Lithium ehlile... Ke sa tsoa qeta
khaolo 'me ke bitsa lithium methapo ea vagus har'a

24:50.854 --> 24:54.279
limatlafatsi tse fumanehang ka bongata bo fokolang.

24:54.279 --> 25:01.319
Ka molao-motheo, tsamaiso ea rona
kaofela e fokotsoa matla hanyane ke lithium.

25:01.319 --> 25:08.319
Empa e le tsamaiso e sa ikemisang, eseng feela joale
lekaleng la kelello, empa ho fihla le boemong ba limolek'hule.

25:08.319 --> 25:16.983
Kahoo limolek'hule, limolek'hule tse fanang ka melaetsa ka har'a
lisele tsa rona, tse laoloang ke lithium ha li le mafolofolo ho

25:16.983 --> 25:25.241
feta tekano, ke limolek'hule tsena, tseo ke boetse ke li bitsang
liphofu tsa lithium, ke hore, liphofu tse lebisitsoeng ho

25:25.241 --> 25:33.559
lithium. Phofu ke sepheo, 'me lithium e tseba liphofu
tsena, e sebelisana le tsona 'me e fetola mosebetsi oa tsona.

25:33.559 --> 25:37.400
Mme ha lithiamo e le siyo, di ba mafolofolo ho feta tekano.

25:37.400 --> 25:44.880
Mme ha li sebetsa ho feta tekano, li baka, mohlala, ho ruruha
ha methapo ea boko, e leng ho ruruha ho ata 'meleng kaofela,

25:44.880 --> 25:49.200
ho kenyeletsa le boko, empa qetellong ho ata 'meleng oohle.

25:49.200 --> 25:57.563
Mme ho ruruha ha methapo kapa tshebetso e feteletseng ya dipheo
tsena, ke tla bolela e le nngwe ya tsona, e bitswang GSK3,

25:57.563 --> 26:04.486
lebitso ha le na taba, empa ha GSK3 e sebetsa ho feta
tekano, mohlomong ke yona molekhule ya sehlooho

26:04.486 --> 26:09.920
boemong bona bo feteletseng bakeng sa mafu ohle a bophelo.

26:09.920 --> 26:13.599
Ke ka lebaka leo e leng hape sepheo
se seholo sa indasteri ea meriana.

26:13.599 --> 26:17.207
Empa ha ba sa batla ho thunya sepheo ka
lithium hona joale, hobane e theko e tlase

26:17.207 --> 26:19.519
haholo ebile e ke ke ea fumana tokelo ea molao.

26:19.519 --> 26:26.680
Ba batla ho thunya sepheo sena ka likulo tsa bona tsa boselamose.

26:26.680 --> 26:32.359
Ha e le hantle, 'magic bullets' ke
polelwana e bolelang meriana e sebetsang haholo.

26:32.359 --> 26:36.459
Li atlehile haholo ka kutloisiso ea hore ha li alafe letho
hajoale, e leng ntho e etsahalang feela ho tse

26:36.459 --> 26:40.720
fokolang tsa tsona, empa ho e-na le hoo li hlahisa
thekiso e phahameng ka ho fetisisa mabapi le papatso.

26:40.720 --> 26:46.400
Tsena ke likulo tsa mohlolo, 'me likulo tsena tsa
mohlolo li reretsoe ho thunngoa ho lipakane tsena tsa lithium.

26:46.400 --> 26:53.167
Mme dipheo tse ka sehloohong tsa indasteri ya
meriana di kaofela di le tsamaisong ena ya metabolism

26:53.167 --> 26:56.799
kapa tseleng ena ya matshwao, e laolwang ke lithium.

26:56.799 --> 27:02.614
Mme tsela ena ya matshwao, ha e se na lithium, e baka
mefuta yohle ya mafu a sa foleng, le mafu ohle a

27:02.614 --> 27:06.240
bophelo bo botle, empa feela ha ho na lithium e lekaneng.

27:06.240 --> 27:10.189
Sena se bolela hore hang ha khaello ea lithium
e rarollotsoe, lipakane li tla lahleheloa ke

27:10.189 --> 27:13.359
bohlokoa ba tsona bakeng sa indasteri ea meriana.

27:13.359 --> 27:17.262
Mme eo ke e nngwe ya ditlhaloso tsa hore na ke
hobaneng ha lithium A e sa nkuwe e le motswako

27:17.262 --> 27:19.839
wa bohlokwa o fumanehang ka bongata bo fokolang.

27:19.839 --> 27:28.680
Mme se sebe le ho feta, ha e dumellwe le ho
rekiswa e le tlatsetso ya phepo, mohlala, Europe.

27:28.680 --> 27:32.160
Kahoo o ka e kenya, empa ha o ka e rekisa ka molao.

27:32.160 --> 27:37.599
Ho ya ka ditaelo tsa EU, ho thibetsoe ho
bapatsa lithium e le tlatsetso ya phepo.

27:37.599 --> 27:40.000
Hoo ha ho bolele hore batho ba bang ha ba ho etse.

27:40.000 --> 27:45.160
Kahoo ha ke hloke mangolo a le 100 kapa likarabo tse
1,000 tse reng, Monghadi Nehls, ke e fumane inthaneteng.

27:45.160 --> 27:48.440
Ho dumelletswe ka molao, empa ke e entse video.

27:48.440 --> 27:50.559
Ka tsela, o ka boela wa e shebella kaneleng ya ka.

27:50.559 --> 27:54.680
Ka 'muelli oa molao ea ipabolang litabeng tsena.

27:54.680 --> 27:59.920
Mme a re, ka molao-motheo, ho thehile 'maraka o
seng molaong moo. Mme seo ke koluoa e tshosang.

27:59.920 --> 28:05.279
Ke 'maraka o moputsoa o sa laoleheng oo
hona joale o batlang o emetse lithium.

28:05.279 --> 28:07.960
Mme wena o dula o le haufi le tjhankaneng.

28:07.960 --> 28:12.586
Kahoo, ha e le hantle, o ile a mpolella hore haeba nka ba
United States, mohlala, e leng naha e le 'ngoe feela eo

28:12.586 --> 28:15.880
ke e tsebang moo e ka rekisoang ka bolokolohi, ka molao.

28:15.880 --> 28:20.880
Ha nka odara ka bongata bakeng sa lelapa
la ka kaofela, ke batla ke le morekisi.

28:20.880 --> 28:24.559
E, hobane ke 'maraka o seng molaong, ha ho molao.

28:24.559 --> 28:32.720
Mme ke yona ntho e hlanyang ruri, hore ntho e phedisang
boko ehlile e le bohlokwa bakeng sa bophelo bo botle ba boko.

28:32.720 --> 28:37.279
Ha se feela hore ha e nkoe e le ea
bohlokoa, empa ehlile e thibetsoe.

28:37.279 --> 28:39.960
Ke ka lebaka leo buka e bitsoang The Lithium Conspiracy.

28:39.960 --> 28:48.640
Empa se mpe le ho feta ke hore aluminium, mohlala, e
lumelletsoe e le tlatsetso ea lijo leha e le chefo bokong.

28:48.640 --> 28:53.519
Ee, hantle, hape ke karolo ea
liente tsena kaofela tse fuoang bana.

28:53.519 --> 28:57.359
Kahoo, liente tse fetang 50 lekholong
li na le aluminium, 'me e kena bokong.

28:57.359 --> 29:02.279
Mme aluminium e baka ho ruruha ha methapo ea boko.

29:02.279 --> 29:07.759
Kahoo, limatlafatsi tse nyenyane tse bakang
ho ruruha ha methapo ea boko lia lumelloa.

29:07.759 --> 29:12.519
Ke dumela hore ho na le di-E tse ka bang leshome
le metso e mmedi, haholoholo dimonamoneng tsa bana.

29:12.519 --> 29:17.640
Li na le aluminium.

29:17.640 --> 29:23.680
Aluminiamo e teng ka har'a lisiringo
tsohle tse rekisoang e le liente tsa ente.

29:23.680 --> 29:25.480
Mme tsohle tseo di a dumellwa.

29:25.480 --> 29:32.121
Empa motswako wa bohlokwa wa tshebetso, o
ka bang pheko, ha re ka rialo, bonyane, ha o

29:32.121 --> 29:35.559
eso ananelwe jwalo, mme o bile o thibetswe.

29:35.559 --> 29:42.374
Mme hoo ke bohlanya bo fetisisang, empa hape ho bontsha hore e
tlameha e be mokgatlo wa matla o mano o ipatileng ka morao ho

29:42.374 --> 29:49.353
sena, o nang le thahasello ya ho netefatsa hore, ee, ke bolela
hore, ho a utlwahala, indasteri e atlehang ka hore batho ba kule

29:49.353 --> 29:55.343
ka tlhaho e na le mekgwa yohle le dithahasello, hape le mehlodi
ya ditjhelete, tshusumetso ya dipolotiki mme,

29:55.343 --> 30:00.920
ehlile, tshusumetso ya mecha ya phatlalatso ho
netefatsa hore ntho e tjena ha e tsebahale haholo.

30:00.920 --> 30:06.543
Mme moqoqo ona oo re o tsholetseng hona jwale, mohlomong o ke ke
wa phatlalatswa ke mecha efe kapa efe e ka

30:06.543 --> 30:11.839
sehloohong ya phatlalatso; ha ho ARD kapa ZDF naheng
ya Jeremane e tla ba le moqoqo o jwalo le nna.

30:11.839 --> 30:15.640
Seo se ka se khonehe. Ha ke na le ho se nahana.

30:15.640 --> 30:20.561
Ho na le mokgwa o bitswang Botebo ba Mekato e
Supileng, o kenyelletsang ho kena botebo ba

30:20.561 --> 30:24.200
mekato e supileng. Mme seo se a kgahla haholo.

30:24.200 --> 30:28.559
Tsohle tseo u li buang ha e le hantle li fella
feela ka hore lipatlisiso li ntse li tsoela pele.

30:28.559 --> 30:32.920
Kahoo, mohlala, ngaka ea ka e nteela moriana.

30:32.920 --> 30:36.480
Ke hobaneng ha ke fuoa moriana ona? Kahoo o lula o
botsa, hobaneng? Ke hobaneng ha ke fuoa moriana ona?

30:36.480 --> 30:39.240
Ho na le eng ka morao? Ho na le eng ka morao?

30:39.240 --> 30:50.000
Kahoo ho bonahala ho 'na hore ha u bua ka lintho tsena
kaofela, u kena ka bo eona boemong bona ba likaroloana.

30:50.000 --> 30:56.471
U boetse u buile ka limolek'hule tsa matšoao,
hore ha e le hantle re tloaetse ho lula re

30:56.471 --> 31:00.039
sheba kantle bakeng sa ntho e 'ngoe le e 'ngoe.

31:00.039 --> 31:08.119
Mme mabapi le boholo le ntho e nngwe le e nngwe e kgolo, e matla,
le e bontshwang dipapatsong, ke sona seo se lokelang ho thusa.

31:08.119 --> 31:11.000
Empa ha re bone se kamorao ho sona, le se
kamorao ho sona, le se kamorao ho sona.

31:11.000 --> 31:18.160
Mme o kena tekanyong e nyane, ka mokgwa o
kgahlang hape le ho e nnete, ho ya ho dimiligrama.

31:18.160 --> 31:25.787
Hantle, ruri hoo e le boemong ba limolek'hule ha
o re karolwana e nyenyane hakaalo ya letswai la

31:25.787 --> 31:30.400
lithium e ka ba le thuso haholo metsing a ho nwa.

31:30.400 --> 31:32.920
E, ha e kgolwehe.

31:32.920 --> 31:40.154
Kahoo, seo o sa tsoa se bua ka mekhahlelo e supileng... Ha ke
tloaelane le poleloana eo, empa e tsamaellana hantle haholo le

31:40.154 --> 31:46.104
pale ea ka, hobane buka ea ka ea pele-pele eo ke kileng ka e
ngola, "The Methuselah Strategy", ha e le

31:46.104 --> 31:52.319
hantle e bua ka sona seo; mookotaba ke hore ha oa
lokela ho khaotsa ho botsa potso ea "hobaneng".

31:52.319 --> 31:57.799
Kahoo, ke eona ntlha-kholo ea buka ena,
ka lehlakoreng la kelello le la filosofi.

31:57.799 --> 32:04.724
Mme ka ipotsa hore na ke hobaneng ha e le lithium, hobane ke ile
ka kopana le lithium dipatlisisong tsa Alzheimer's, hobane batho

32:04.724 --> 32:09.662
ba nang le bipolar disorder ba na le kotsi e
phahameng ka makgetlo a tsheletseng ya ho ba le

32:09.662 --> 32:13.000
Alzheimer's ntle le haeba ba phekolwa ka lithium.

32:13.000 --> 32:21.027
Mme phekolo ea lithium ha e fetole ts'ebetso ea lefu, kaha ke
phekolo, eseng kalafo, empa monyetla oa hore u tšoaroe ke

32:21.027 --> 32:26.760
Alzheimer's o khutlela maemong a
tloaelehileng, leha e se bophelo bo botle, empa o le

32:26.760 --> 32:30.759
boemong bo tloaelehileng bo karolelano sechabeng.

32:30.759 --> 32:33.575
Mme ka nako e nngwe, ho ile ha sibollwa
hore phello e tshwanang e ka fihlellwa ka

32:33.575 --> 32:36.079
karolo e le nngwe ya sekete feela ya tekanyetso.

32:36.079 --> 32:39.039
Eaba ka tšohanyetso re ne re bua ka lithium
e nketsoeng ka tekanyo e nyenyane haholo.

32:39.039 --> 32:42.400
Mme ke kamoo ke ileng ka kopana le
lithium, eaba ke ipotsa potso: hobaneng?

32:42.400 --> 32:45.000
Ee, joale ke hobaneng ha ho sa dumellwe, ke
hobaneng ha ho sa kenngwe metsing a ho nwa?

32:45.000 --> 32:50.761
Hobane, metsing a ho noa, rea tseba hore haeba ke le lehlohonolo
ho lula sebakeng seo metsi a sona a nang le lithium e ngata, 'me

32:50.761 --> 32:54.781
re bua ka litekanyo tse nyenyane haholo mona,
joale ke na le kotsi e tlase ea Alzheimer's,

32:54.781 --> 32:57.000
le kotsi e tlase ea ho tepeletsella maikutlo.

32:57.000 --> 32:59.039
Mme hobaneng seo se sa kgonehe?

32:59.039 --> 33:01.319
Joale hobaneng? Mme hape, ke hobaneng ha e thibetsoe?

33:01.319 --> 33:07.680
Mme potso ya hore na hobaneng, jwalo ka ha ke boletse, e bile
e nkutlisetsa morao ho Big Bang, kannete qalong ya bophelo.

33:07.680 --> 33:12.720
Mme seo se etsa hore leeto lena leo ke le nkang hona
jwale ka buka ya ka le thabise ka tsela e makatsang.

33:12.720 --> 33:18.119
Empa joale o ka haha tsohle bocha ho tloha qalong,
ha re ka rialo, mme wa iketsetsa lefatshe le letjha.

33:18.119 --> 33:23.374
Kahoo, ha o se o fuputse botebong ho isa qalong ka boyona, ha re
ka rialo, ho fihlela potso ea 'hobaneng' e se e sa hlake

33:23.374 --> 33:29.079
hobane o se o ke ke oa e botsa ka botebo ho feta moo, hobane
potso e latelang e ne e tla ba, hobaneng bokahohle bo le teng?

33:29.079 --> 33:35.153
Empa joale ha ke sa ka ke fana ka karabo, empa o ka
reteleha mme wa re, ho lokile, ke aha hodima seo, jwale

33:35.153 --> 33:38.480
ke tla iketsetsa lefatshe le letjha le nang le lithium.

33:38.480 --> 33:47.839
Mme ha ke nahana ka lefatshe lena, ke bona phetoho e kgolo
merianeng, empa hape ke bona phetoho e kgolo kamanong ya batho.

33:47.839 --> 33:56.479
Ka Mmesa 2024, ke ile ka memeloa ke Lekala la Litaba tsa Kantle
la Switzerland ho ba teng kopanong e kholo e neng e kenetsoe

33:56.479 --> 34:01.559
ke baemeli ba fetang 1,500 ba tsoang linaheng tse fetang 100.

34:01.559 --> 34:09.186
Mme ke ne ke lokela ho fana ka puo-pele, le ho
araba, ka metsotso e 15, potso ea hore na boko bo

34:09.186 --> 34:13.880
hloka eng e le hore bo khone ho nahana ka khotso.

34:13.880 --> 34:17.719
E ne e le seboka sa khotso, mme ke ne
ke lokela ho araba seo ka metsotso e 15.

34:17.719 --> 34:24.906
Ke hlalositse tsamaiso ea tšireletso ea kelello, ehlile,
eaba ke boetse ke bontša setšoantšong sa ho qetela hore lithium

34:24.906 --> 34:28.719
ke molekhule ea bohlokoa bakeng sa monahano o khutsitseng.

34:28.719 --> 34:35.840
Hobane ke sona hantle se re dumellang ho nahana
le ho phutholoha hanyane ha diqabang di hlaha.

34:35.840 --> 34:46.104
Kgotso ha se ho ba siyo ha ntwa, empa ke bokgoni ba ho nahana ka
kgotso, ho mamella diqabang, ho buisana ka diqabang, ho nka boemo

34:46.104 --> 34:51.199
ba motho e mong, ka mantswe a mang, ho fetola pono ya motho.

34:51.199 --> 34:54.400
Mme ke akaretsa sena sohle tlasa lebitso
'tsamaiso ea boitšireletso ba kelello'.

34:54.400 --> 34:59.613
Mme litium ke yona hantle molekhule ya bohlokwa bakeng
sa tsamaiso ya tshireletso ya kelello, e leng se

34:59.613 --> 35:04.099
etsang hore ho be mano le ho feta hore e thibelwe ho rona.

35:05.679 --> 35:14.400
Joale ke na le potso e 'ngoe hape,
'me nka re e tumme haholo hajoale.

35:14.400 --> 35:22.465
Kahoo hohle moo o utloang ka litšepe tse boima, chefo ea litšepe
tse boima, 'me, haeba u ka sheba-sheba u bile kelello, u tla

35:22.465 --> 35:28.658
hlokomela hang-hang – u mpa u bona feela hore re
ntse re chefoa ka mekhahlelo eohle, eseng feela

35:28.658 --> 35:32.880
'meleng, empa le kelellong, joalokaha u sa tsoa hlalosa.

35:32.880 --> 35:41.920
Mme lithiamo e ka phetha karolo efe mona?

35:41.920 --> 35:48.560
Ha ke batle ho re ho tlosa chefo, hobane hoo ho tumme
haholo hona joale, empa ke hore metale e boima 'meleng e

35:48.560 --> 35:53.039
fokotsehe kapa e lahleheloe ke matla a tsona a tšebetso.

35:53.039 --> 35:58.880
Ka bobedi. Ho na le diphuputso tse bontshang, mohlala, hore
ho ntshwa ha mekhuri ho a eketseha ha motho a fuwa lithiamo.

35:58.880 --> 36:04.293
Bongata ba litšepe tse boima, hammoho le polasetiki le tse ling,
li sitisa tlhahiso ea lisele tse ncha tsa boko

36:04.293 --> 36:11.199
(neurogenesis) karolong ea hippocampus, e leng se
holofatsang tsamaiso ea rona ea boitšireletso ba kelello.

36:11.199 --> 36:15.920
Tabeng ena, ho ruruha ha methapo ea boko ke
ntlha ea bohlokoa, 'me litium e thusa mona.

36:15.920 --> 36:21.525
Ho boetse ho na le lintho tse ling, kahoo eng
kapa eng e fokotsang tšebetso ea kelello, ke

36:21.525 --> 36:24.639
hore, ts'ireletso ea kelello, e baka bothata.

36:24.639 --> 36:32.000
Mme ke tla o fa mohlala, eseng o amanang le lithium,
empa o tswang bukeng ya ka, The Algae Oil Revolution.

36:32.000 --> 36:38.412
Ho a makatsa hore ebe ke fumane hore Ma-Inuit, ao
boholo ba bona ba jang litlhapi, ka tlhaho ba ja litšepe

36:38.412 --> 36:42.719
tse ngata tse boima hobane li fumaneha ka har'a litlhapi.

36:42.719 --> 36:48.119
Ka hona ke ile ka etsa dipatlisiso ka kgonahalo ya ho ba
le Alzheimer, hobane ditshepe tse boima di baka Alzheimer.

36:48.119 --> 36:55.880
Empa khaello ea limatlafatsi tsa bohlokoa tse
fumanehang litlhapeng le eona e baka lefu la Alzheimer.

36:55.880 --> 36:59.920
Joale e sebetsa joang khahlanong le e 'ngoe?

36:59.920 --> 37:04.730
Joale ho etsahala'ng haeba ke ja ntho e leng
bohlokoa ka har'a eona lintho tsa bohlokoa bophelong, empa

37:04.730 --> 37:07.719
ka nako e tšoanang ke ja ntho e 'ngoe e mpe ho 'na?

37:07.719 --> 37:10.800
Mme ntho e makatsang ke hore dintho tsa bohlokwa di a hlola.

37:10.800 --> 37:17.088
Sena se bolela hore batho, e leng Ma-Inuit, ba nang le kotsi e
tlase ka ho fetisisa ea Alzheimer's, ke hore, ba shoang ba na le

37:17.088 --> 37:22.187
Alzheimer's e fokolang kapa ba se na eona ho hang, ka
mokhoa o khahlang ba na le tekanyo e phahameng ka

37:22.187 --> 37:25.679
ho fetisisa ea litšepe tse boima likelellong tsa bona.

37:25.679 --> 37:28.796
Empa ha ba so ka ba tshwarwa ke Alzheimer's
hobane hape ba na le tekanyo e phahameng ka

37:28.796 --> 37:32.039
ho fetisisa ya dihlahiswa tsa bohlokwa bokong.

37:32.039 --> 37:38.599
Sena se bolela hore seo 'mele oa rona o sa khoneng
ho se etsa ke ho lefella likhaello, ha re ka rialo.

37:38.599 --> 37:45.480
Empa haeba re iphekola mefokolo ena ka borona, ka lijo tse
nepahetseng, joale re mamella haholoanyane,

37:45.480 --> 37:52.360
eseng feela likotsi tse tsoang kantle, ntoa le
khotso, lipuisano, le khatello ea maikutlo ea sechaba.

37:52.360 --> 37:56.280
Re boetse re mamella chefo haholoanyane.

37:56.280 --> 38:00.239
Seo ha se bolele hore chefo e
molemo, mme seo ha se bothata ho hang.

38:00.239 --> 38:03.760
Empa, ehlile, ho ka ba betere le ho feta ho ba le
chefo e se nang letho, ho be le lintho tsa bohlokoa feela.

38:03.760 --> 38:10.725
Empa motsoako oa tsona ka bobeli, 'me bukeng ea ka e ncha
ke ho bitsa sena ho boloka tekano ea tsamaiso ea 'mele,

38:10.725 --> 38:14.639
ha re ka rialo, eo ke eona taba, e leng tekano ea matla.

38:14.639 --> 38:20.354
Mme ke na le melao e mmedi. Ke bitsa
kgaolo ya pele molao wa "Melao ya tlhaho mabapi

38:20.354 --> 38:23.639
le tsamaiso ya boitshireletso ba kelello".

38:23.639 --> 38:27.800
Mme melao ena ya tlhaho ke molao wa
bonyane le molao wa bongata bo fetisisang.

38:27.800 --> 38:31.423
Boholo bo ka fetisisang, ka mantsoe a mang, ke
tekanyo e kholo ka ho fetisisa eo nka e sebelisang

38:31.423 --> 38:34.039
pele e qala ho nkamela hampe. Kahoo, mabapi le chefo.

38:34.039 --> 38:38.176
Sena se kenyeletsa litšepe tse boima,
ehlile, empa hape le tsoekere le joala. Nka

38:38.176 --> 38:40.639
etsa ntho e 'ngoe le e 'ngoe ho feta tekano.

38:40.639 --> 38:45.119
Kahoo ntho e 'ngoe le e 'ngoe e fetoha
chefo ka nako e itseng. Le lithiamo, ehlile.

38:45.119 --> 38:50.719
Mme ka lehlakoreng le leng, ke molao wa bo bonyane.
Jwale, ke hloka bonyane eng hore ke phele hantle?

38:50.719 --> 38:52.360
Tsohle li mabapi le lintho tsa bohlokoa.

38:52.360 --> 38:56.039
Empa e seng hoo feela, hape le motsamao,
likamano tsa sechaba le tse ling joalo.

38:56.039 --> 39:01.519
Mme pakeng tsa molao wa bonyane le
molao wa bongata, ho na le tekano.

39:01.519 --> 39:06.800
Empa ha ke na lintho tsa bohlokoa,
ke khona ho mamella haholoanyane.

39:06.800 --> 39:15.679
Ka hona, tekatekano ea matla e bolokoa, ho
fapana le ha lintho tsa bohlokoa li haella.

39:15.679 --> 39:19.760
Ke hona moo ke nang le koloi. Nka e imetsa,
e leng ntho e sa lokelang bakeng sa koloi.

39:19.760 --> 39:23.800
Empa haeba motswako wa bohlokwa o haella, ha e sebetse ho hang.

39:23.800 --> 39:26.440
Ee, mohlomong ke kamoo o ka e nahanang kateng.

39:26.440 --> 39:27.920
Kahoo nka mamella haholoanyane feela.

39:27.920 --> 39:30.920
Nka jara ho hongata bophelong ba ka.

39:30.920 --> 39:32.559
Nka jara ho feta.

39:32.559 --> 39:37.880
Empa bonyane ke molao o ka sehloohong ho a mabedi.

39:37.880 --> 39:42.000
Ke litaba tse khothatsang haholo tseo u li arolelanang.

39:42.000 --> 39:52.679
Hobane seo re se utloang haholo ke hore... Ee, metale
ena e boima le ho tlosa chefo kapa chefo. Hoo ho...

39:52.679 --> 39:57.362
Sena hona joale se kena malapeng. Mme malapa
kapa batsoali ka nako e 'ngoe ba tšoha

39:57.362 --> 40:01.639
habonolo kapa ba ba le letsoalo kapa ba tšoenyeha.

40:01.639 --> 40:06.719
Mme jwale bohle, kapa batho ba bangata, ba tjhesehela
ho hlwekisa mmele, ho hlwekisa mmele, ho hlwekisa mmele.

40:06.719 --> 40:08.800
Empa ho na le lintho tse ngata tse ka senyehang.

40:08.800 --> 40:13.639
E, seo se ka boela sa ntša lintho tse ngata tsa
bohlokoa. Mme ka hona o fihletse se fapaneng hantle.

40:13.639 --> 40:16.480
Ke ka lebaka leo ke sa e rateng hakaalo.

40:16.480 --> 40:21.541
Ntho e 'ngoe hape ke hore... E re ke u fe
mohlala oa tekano ena ho tsoa sehloohong sa

40:21.541 --> 40:24.280
buka ea ka ea morao-rao, Indoctrinated Brain.

40:24.280 --> 40:32.491
Ntlha ke hore, ka molao-motheo, vaerase, e neng e etselitsoe ho
ba sebetsa sa baeloji empa ka nako e tšoanang e boetse e

40:32.491 --> 40:41.079
fanoa e le mRNA, e ka molao-motheo e nang le karolo ea
sebetsa sa baeloji, e leng protheine ea spike e fetotsoeng.

40:41.079 --> 40:46.079
Mme poroteine ena ya spike, e fetotsweng,
e qholotsa ho ruruha ha methapo ya boko.

40:46.079 --> 40:50.159
Mme seo se baka chefo methapong ya hippocampus.

40:50.159 --> 40:54.719
Eaba batho ba nna ba mpotsa, hore
na ke ente e kotsi kapa ke vaerase?

40:54.719 --> 41:00.440
Ke re che, vaerase ha se kotsi feela, empa hape e
kotsi hobane hantle-ntle ke sona seo e se nang sona.

41:00.440 --> 41:03.360
Empa e, na ho hobe ha o ka fumana hoo?

41:03.360 --> 41:07.440
Ke re, che, le nna ke kile ka ba le Covid, ke batla ke tiile.

41:07.440 --> 41:14.644
Le nna ke ile ka itekola, ka li-antibody tse phahameng le tse
tlase, hape e le hore ke be le bonnete, e le

41:14.644 --> 41:21.679
hore nka bolella ba boholong, bonang, ke
itokisitse hantle bakeng sa tšoaetso e latelang.

41:21.679 --> 41:27.360
Empa esale ke re ha ke tshabe hore
e tla ama boko ba ka hona jwale.

41:27.360 --> 41:32.480
Hobane ke etsa bonnete ba hore boko ba ka bo sebetsa
hantle ka ho nka dikotla tsa bohlokwa, kamoo ke tsebang kateng.

41:32.480 --> 41:37.822
Mohlomong ho sa na le se sieo, empa seo ke dumelang
hore se a hlokahala se hlalositswe hantle ka hara

41:37.822 --> 41:41.039
dibuka tsa ka. Mme le rona re phela ho ya ka sona.

41:41.039 --> 41:46.880
Ke ka lebaka leo ke itseng ha ke tšabe ho tsoa
kotsi e sa feleng ho tsoa tšoaetsong ea COVID.

41:46.880 --> 41:52.367
Leha ho le jwalo, haeba ho na le se haellang, haeba sesole sa ka
sa mmele le bophelo ba ka ba kelello di se di fokoditswe, haeba

41:52.367 --> 41:56.997
ke se ke na le ho ruruha ha methapo ya boko, mohlala ka
lebaka la khaello ya lithium, jwale ho na le kotsi e

41:56.997 --> 41:59.920
kgolo ya hore tshwaetso e jwalo e ka nkgathatsa haholo.

41:59.920 --> 42:07.237
Mme e seng feela ka mokgwa o bohloko, ka hore ke tshwarwe ke
tshwaetso mme ke bobe ka yona nako e ka etsang beke kapa tse

42:07.237 --> 42:14.071
pedi, empa ke hore ke qetella ke na le Covid e telele, ke
ba le mokgathala o sa feleng, kapa, ha ke sa le ngwana,

42:14.071 --> 42:18.280
ke ba le mefuta yohle ya mathata, ho kenyeletswa le autism.

42:18.280 --> 42:25.069
Qetellong, autism e bakoa ke ho ruruha ha methapo ea
boko, haholo-holo nakong e kotsing ea kholo ea

42:25.069 --> 42:30.199
hippocampus, ke hore, lilemong tse peli tsa pele tsa bophelo.

42:30.199 --> 42:33.159
Hippocampus e hola ho fihlela e butsoitse ka botlalo.

42:33.159 --> 42:40.524
Haeba o ba le ho ruruha ho matla ha methapo ea boko nakong ena,
ho na le monyetla o moholo haholo oa hore o be le

42:40.524 --> 42:48.840
autism, ke hore, ts'ebetso e sa lokang ea hippocampus, nakong
ena ea bophelo, e ka tsoelang pele bophelo bohle ba hao.

42:48.840 --> 42:55.760
Mme e nngwe ya lisosa tse kgolo, ka mohlala,
e tsejwa e le mekento e nang le aluminium.

42:55.760 --> 42:59.800
Kahoo o lokela ho ba qoba, molao oa boholo bo fetisisang.

42:59.800 --> 43:04.320
Ka lehlakoreng le leng, ho na le tlhahiso ya hore
ho ruruha ha methapo ya boko ha ho etsahale ho hang.

43:04.320 --> 43:12.357
Molao oa bonyane, ke hore, lithium, empa hape le li-asiti tsa
mafura tsa omega-3 tsa metsing, tseo ke li bolelang feela hobane

43:12.357 --> 43:17.000
lijo tse nang le tlhapi e ngata ha se mohopolo o motle hakaalo.

43:17.000 --> 43:23.692
Mme mohlodi o le mong feela, mohlodi o utlwahalang
feela wa mafura a omega-3 a metsing, haeba dihlahiswa

43:23.692 --> 43:29.239
tsa tlhapi e se kgetho, ke dihlahiswa tsa oli ya bolele.

43:29.239 --> 43:38.760
Kahoo ha o tlaleha tjena, ka sohle seo o se tsebang, nka batla
ke re ehlile ho lokela ho ba le thuto sekolong e bitswang NEHLS.

43:38.760 --> 43:41.880
Che, ho lokela ho ngolwa "mokgwa wa
bophelo o loketseng mofuta wa sebopuwa".

43:41.880 --> 43:51.719
E, empa ka bomalimabe, ho rarahana ha taba ena ha ho atise
ho tlalehoa, joalo ka ha u sa tsoa bua, ke ka lebaka leo.

43:51.719 --> 43:57.679
E, hantle, mosali oa ka o e utloile maobane ho Deutschlandfunk,
a mphoqa haholo, ha ke tsebe hantle hore na hokae.

43:57.679 --> 44:01.920
Empa ke nahana hore e ne e le seteishene se seng sa seea-le-moea,
mohlomong e ne e le Deutschlandfunk kapa ntho e joalo.

44:01.920 --> 44:08.447
E ne e le ka Kennedy, Robert F. Kennedy, ea khethetsoeng ho ba
Mongoli oa Bophelo bo Botle, kahoo re ntse re e

44:08.447 --> 44:15.000
rekota pele a fumana mosebetsi oo, ho ka rialo,
haeba a o fumana, haeba a fumana tumello ea Paramente.

44:15.000 --> 44:22.519
Empa ka nako eo o ile a bitswa moqhekelli hobane o
ne a re ho ja dijo tse phelisang hantle ho bohlokwa.

44:22.519 --> 44:26.813
Kahoo o motho ea dumelang mererong ya sephiri
haeba o re ho ja dijo tse phetseng hantle ho

44:26.813 --> 44:29.599
bohlokwa, mme ke fumana seo se makatsa haholo, e.

44:29.599 --> 44:34.320
Leha ho le jwalo, mosadi wa ka o nahana hore, ho ya ka
seo a se utlwileng, e ngotswe ke mofuta o itseng wa AI.

44:34.320 --> 44:39.332
E, leha ho le jwalo, kaha o se o buile ka
yona, hona jwale ho na le tlaleho ka sena mecheng

44:39.332 --> 44:42.920
ya phatlalatso ya setjhaba naheng ya Jeremane.

44:42.920 --> 44:52.309
Moo ho boleloang hore puo ena kaofela ka litlatsetso tsa phepo,
limatlafatsi tse nyenyane, livithamini le tse ling ke bosaoana,

44:52.309 --> 45:00.293
hobane 'mele o li hloka ka tekanyo e nyenyane haholo hoo le ... –
e leng palo e ileng ea boleloa tlalehong –

45:00.293 --> 45:07.800
kahoo ka mohlala, ka vithamini C, vithamini C eo u e
fumanang lichipising e lekane ka ho feletseng.

45:07.800 --> 45:11.453
Kahoo o ka bua ka polokeho, "Ke tlohela
tsohle tse ling, ho kenyeletsa le litholoana

45:11.453 --> 45:13.320
le meroho. Ha ho so ka ho pakoa ho hang."

45:13.320 --> 45:17.519
E-ja feela lichipisi, 'me o tla fumana tekanyo
ea hau ea letsatsi le letsatsi ea vithamine C.

45:17.519 --> 45:21.239
E, e, seo ha se hole le nnete.

45:21.239 --> 45:25.480
Ke phetse United States ka dilemo tse mmalwa,
habedi le lelapa la ka, esita le ka dilemo tse mmalwa.

45:25.480 --> 45:29.519
Kahoo re ile ra fallela USA habedi, ra kgutla hape le hape.

45:29.519 --> 45:32.199
Leha ho le jwalo, le bona ba ne ba le sekolong.

45:32.199 --> 45:34.400
Mme kannete ho ne ho le ka pyramideng ea lijo.

45:34.400 --> 45:39.119
Mme nke ke ka lebala le ka mohla ha bana ba ka ba
fihla hae ba tshwere setshwantsho sa piramite ya dijo.

45:39.119 --> 45:43.920
Kahoo, piramidi, se bohlokoa, le se sa hlokeng ho ba
bohlokoa hakaalo. Mme pela eona ho ne ho e-na le hamburger.

45:43.920 --> 45:49.400
Mme hamburger e nang le metsu e ne e boetse e
bontsha hore tsohle di akareditswe, ha re ka rialo.

45:49.400 --> 45:55.053
Kahoo, ho ja hamburger letsatsi le leng le le
leng ho ka lekana, re ka rialo, ho iphepa ka

45:55.053 --> 45:58.559
nepo ho ya ka saense ya moraorao ya bongaka.

45:58.559 --> 46:04.480
Mme ho ya ka tsebo ya ka, phepo e nepahetseng le
thuto le tsona di matsohong a McDonald's le ba bang.

46:04.480 --> 46:12.239
Kahoo, tsohle li tšehelitsoe ka lichelete ke
mekhatlo e meholo, likorporasi, tsohle naheng ea USA.

46:12.239 --> 46:21.360
Empa qetellong, ha ho fapane haholo mona, hobane le bona ba
na le tšusumetso lipolotiking le tlhokomelong ea bophelo.

46:21.360 --> 46:27.000
Mme bukeng ya ka e ntjha, ke hlalosa ka botlalo bo
boholo kamoo moferefere ona o bileng teng, mohlala.

46:27.000 --> 46:33.357
Kahoo, ka tsela e itseng, mokgwa wa bophelo o
loketseng mofuta wa rona wa phoofolo o tlositswe

46:33.357 --> 46:37.800
lenaneong la dithuto, esita le kwetlisong ya tsa bongaka.

46:37.800 --> 46:40.559
Hobaneng molao oa bonyane o sa sebetse mona.

46:40.559 --> 46:49.199
Molao oa motheo oa bophelo o fumaneha
merianeng ... empa ha o rutoe merianeng.

46:49.199 --> 46:50.960
Ho ke ke ha kgoneha ho nahana.

46:50.960 --> 46:55.207
Hoo ke... ke bolela hore, mekaniki e mong le e mong oa
likoloi, ntle le ho se hlomphe, oa tseba hore ha

46:55.207 --> 46:58.119
koloi e senyeha, ho na le mabaka a 'maloa a etsang joalo.

46:58.119 --> 47:04.086
Empa koetlisong ea bongaka, ha koloi e ema, ha re ka
rialo, ha ke fumanoa ke e-na le khatello ea maikutlo, khetho e

47:04.086 --> 47:07.599
le 'ngoe feela ke meriana e thibelang khatello ea maikutlo.

47:07.599 --> 47:12.159
Ha ho na lipotso tsa tsamaiso: E, ke
hobane'ng ha ho tepeletswa kelellong ho ile ha hlaha?

47:12.159 --> 47:16.599
Ke hobaneng ha e hlahisitse bana -
ATHS? Hobaneng ha autism e hlaha?

47:16.599 --> 47:23.920
Mme sena se etsahetse feela haesale ho entoa ka
liente tsena tsa mafu a bongoana, tse hlokahalang ho hang.

47:23.920 --> 47:30.000
Ke ka lebaka leo taba e leng hore re
tlameha ho botsa potso ea 'hobaneng'.

47:30.000 --> 47:33.760
Mohlomong jwale re se re arabile
dipotso tse mmalwa tsa "hobaneng" ka nepo.

47:33.760 --> 47:35.320
Ke a leboha haholo ruri.

47:35.320 --> 47:41.159
Ee, ke hore... o ame dintlha tse ngata haholo, ha e le hantle
ke karolo e ntjha ka ho feletseng ha e hlaloswa ka botlalo.

47:41.159 --> 47:44.239
Ke hona hape moo batsoali ba bangata ba fellang matla.

47:44.239 --> 47:48.239
Hobaneng ho na le autism? Hobaneng ho na le ADHD, joalo-joalo?

47:48.239 --> 47:50.639
Hoo, ehlile, ho ka thōko ho moelelo oa puisano ena.

47:50.639 --> 47:53.199
Empa nka kgona ho o mema.

47:53.199 --> 47:56.599
Jwaloka A, ehlile, buka ya ka e ntjha e tla fana ka dikarabo.

47:56.599 --> 48:02.721
Empa ha ke kgone ho qobella mang kapa mang, ha re ka rialo, mme
ha ke batle ho qobella mang kapa mang ho reka buka ya ka. Ho

48:02.721 --> 48:05.880
ena le hoo, ke batla ho... ke batla ho ruta batho maemong ohle.

48:05.880 --> 48:10.786
Ehlile, ho boetse ho na le lipuisano ka taba ena.
Ke sa tsoa araba lipotso kopanong ea autism, 'me

48:10.786 --> 48:13.239
sena se tla hlaha haufinyane mochaenaleng ea ka.

48:13.239 --> 48:21.810
Leha ho le jwalo, pele ho kopano, ke qetile nako e ngata ke etsa
dipatlisiso ka mokgwa o akaretsang wa thibelo le

48:21.810 --> 48:29.320
phekolo ya autism, mme ka akaretsa dithuto tsohle
tsa mahlale tokomane e nang le maqephe a mmalwa.

48:29.320 --> 48:31.320
Mme o ka fumana sena sohle webosaeteng ya ka.

48:31.320 --> 48:39.431
Kahoo, e-ea feela webosaeteng ea ka, www.michael-nehls.de, ebe
tlas'a karolo ea 'Info', o tla fumana lintlha tsohle tse amehang

48:39.431 --> 48:43.239
mabapi le lihlooho tsena, hammoho le tšehetso e loketseng.

48:43.239 --> 48:48.254
Seo se bolela hore ha ho hlokahale hore o
reke buka ho 'na hona joale; ho lekane hore o

48:48.254 --> 48:51.719
shebe feela 'me o fumane mehopolo e itseng.

48:51.719 --> 48:55.719
Ke na le potso e le nngwe ya ho qetela e kgutshwane.

48:55.719 --> 49:00.840
U ntate ka bo-uena, u na le tsebo eohle, le temohisiso eohle.

49:00.840 --> 49:09.599
Mme ha jwale, o ka re bolella dintlha tse tharo tsa bohlokwahadi,
hobane o boletse pejana hore le rona re phela ka tsona.

49:09.599 --> 49:13.756
Ke dintlha dife tse tharo tsa bohlokwa ka ho
fetisisa tseo o ka reng di le bohlokwa bakeng

49:13.756 --> 49:16.440
sa rona re le lelapa, bakeng sa bana ba rona?

49:16.440 --> 49:26.719
Re tlohela seo ka ho feletseng, kapa re phela ka tsela
eo, kapa re tlisa seo, re se kgothalletsa. O ka reng?

49:26.719 --> 49:28.880
Kahoo, lekhetlo la pele, phutholoha ka ho feletseng.

49:28.880 --> 49:36.440
Kahoo, leha ho le jwalo, o se ke wa wela lerabeng la ho
nahana hore tsohle di tlameha ho ba phethahetse hona jwale.

49:36.440 --> 49:41.679
Ho bua 'nete ka ho feletseng, ke ile ka hlokomela
sena lilemong tse ka bang 20 kapa 22 tse fetileng.

49:41.679 --> 49:47.674
Ho nkukile lilemo tse 10 ho isa ho tse 15 ka mor'a ho qeta
lithuto tsa ka tsa bongaka hore ke qale le ho utloisisa hore na

49:47.674 --> 49:52.245
ke ne ke kentsoe mehopolo e itseng ka matla, ha
re ka rialo, le hore ke ne ke tlameha ho haha

49:52.245 --> 49:54.880
kutloisiso ea ka ea bongaka bocha ho tloha qalong.

49:54.880 --> 49:59.000
Mme nakong eo, le bana ba ka ba ile
ba hola, ba fihla dilemong tsa bocha.

49:59.000 --> 50:03.880
Seo se bolela hore ha re a sebedisa
tsohle tseo ke di tsebang kajeno.

50:03.880 --> 50:08.159
Mme ha nka ba le litloholo, mohlomong nka sebetsa
hantle ho feta, kapa bonyane nka fana ka keletso e molemo.

50:08.159 --> 50:14.360
Empa ha ke na tshebo eo, hobane ha nako e ntse e ya,
bana ba ka le bona ba ithutile se bohlokwa mmoho le nna.

50:14.360 --> 50:19.954
Empa hobane ke se ke tseba seo hona joale, ehlile ha se kotsi e
mpe haholo ha o sa etse ntho e 'ngoe le e 'ngoe ka nepo e

50:19.954 --> 50:24.207
phethahetseng, 'me ka lehlakoreng le leng, ho
ka ba kotsi e mpe le ho feta ha o leka ho etsa

50:24.207 --> 50:27.079
ntho e 'ngoe le e 'ngoe ka nepo e phethahetseng.

50:27.079 --> 50:35.196
Le hona ho baka khatello ea maikutlo haholo, hobane kapele-pele o
iphumana o le boemong ba – ho bitsoa joang hape, eseng

50:35.196 --> 50:41.922
normorexia, ho na le lentsoe la eona, eseng anorexia,
empa sena... – moo o lekang ho phetha ntho e 'ngoe le e

50:41.922 --> 50:45.559
'ngoe ka ho phethahetseng lijong le boitšoarong ba hao.

50:45.559 --> 50:47.719
Mme ka mora moo, bophelo ha bo sa thabisa.

50:47.719 --> 50:50.941
Mme ha e le hantle, ke yona ntho ya bohlokwa
ka ho fetisisa bophelong, hore bo be monate,

50:50.941 --> 50:53.360
e, hore o itumelle ka hohle kamoo o ka kgonang.

50:53.360 --> 50:59.840
Mme ha ho etsahala ntho e mpe, o mpa o e feta, o
ithuta ho yona mme o boele o fumane thabo hape.

50:59.840 --> 51:05.000
Ke ka lebaka leo ho leng bohlokoa haholo ho dula o
phutholohile, bohlokoa ruri, ke bolela bohlokoa haholo-holo.

51:05.000 --> 51:10.280
Ebe ho na le lintho tse 'maloa tsa bohlokoa haholo
tseo u ke keng oa li fumana lijong tse tloaelehileng.

51:10.280 --> 51:17.880
Ehlile, li tafoleng ea rona, 'me ke lula
ke bua ka omega-3, vithamine D le lithium.

51:17.880 --> 51:22.267
Mme ka nako eo o hlokometswe hantle haholo, ha feela,
ehlile, o ntse o... ho itshetlehile ka dijo tsa hao, o ka nna

51:22.267 --> 51:25.199
wa ba le khaello ya selenium, le khaello ya zinc, ehlile.

51:25.199 --> 51:27.320
Empa lintho li joalo feela.

51:27.320 --> 51:32.938
Mme, ehlile, se laolang ke seo ke se bitsang leano la
Methuselah, se bolelang hore kea tseba hore phepo e

51:32.938 --> 51:35.880
nepahetseng ha se yona feela ntho ya bohlokwa ho rona.

51:35.880 --> 51:38.800
O boetse o tlameha ho nahana ka
tshebedisano ya batho, batho ba tshwaranang ... .

51:38.800 --> 51:45.119
Empa sena se ba bonolo ha le se na mefokolo,
hobane le phutholohile haholoanyane ha le buisana.

51:45.119 --> 51:48.920
Ha o tshwenyehe hanghang ha motho e
mong a na le maikutlo a fapaneng.

51:48.920 --> 51:54.308
Mme seo se bolela hore tshebedisano-mmoho e
bohlokwa haholo, hore le sebetsane le ditaba, le

51:54.308 --> 51:57.599
di tsheke mme le se ke la di hlokomoloha feela.

51:57.599 --> 52:04.159
E, ruri, kaofela ha rona re etsa papali
hanyane mme re leka ho dula re le mafolofolo.

52:04.159 --> 52:09.559
Mme kaha lefatshe le kula hakaalo mme re batla hore le
be betere hanyane, ka tlhaho re na le morero bophelong.

52:09.559 --> 52:15.480
Hape ho bohlokwa haholo ho dula o
ena le ho hong hoo o ka ho etsang.

52:15.480 --> 52:17.199
Ke a leboha haholo ruri.

52:17.199 --> 52:22.016
Kahoo, re leboha hore ebe le re nkile le rona
leetong la lona le thabisang, jwalo ka ha le

52:22.016 --> 52:25.199
boletse, le ka ho hlalosa dintho tse ngata mona.

52:25.199 --> 52:27.599
Kea leboha haholo ka nako ea lona.

52:27.599 --> 52:28.719
E, kea leboha.

52:28.719 --> 52:31.039
Ke bolela kopano eo le e hlophisang.

52:31.039 --> 52:35.314
Ke tlameha ho lumela, ha ke utloa ka hona, ke
ile ka lumela hang-hang, leha hona jwale ke hana

52:35.314 --> 52:37.760
tsohle tse ding hobane ke tlameha ho ngola buka.

52:37.760 --> 52:44.171
Empa ke na le tlhompho e kholo haholo bakeng sa seo o
se etsang, mme ke tshepa hore ka ba ngodisitseng, le

52:44.171 --> 52:48.119
rona re tla se phatlalatsa sebakeng sa ka sa marang-rang.

52:48.119 --> 52:54.424
Hore re fumane batho ba bangata kamoo ho ka khonehang ba
reng, e, ke tla ya teng, ke tla bolella ba bang ka

52:54.424 --> 52:58.840
yona, mme ka tshepo lefatshe lohle le tla be le le shebile.

52:58.840 --> 53:00.679
Ke a leboha haholo, kannete.

53:00.679 --> 53:04.519
Le ditumediso tse mofuthu ho mosadi wa hao, haholoholo kajeno.

53:04.519 --> 53:05.719
Kea leboha haholo.

53:05.719 --> 53:06.639
Kea leboha.

53:06.639 --> 53:19.559
Ha sefefo se re teela hare mme dipelaelo di hlaha, re
itshwarelella ka matla mme re fumana matla bophelong.

53:19.559 --> 53:32.159
Re hema tšepo, re haha marokho a lerato, re
bopa bokamoso, lefatše le se nang lintoa.

53:32.159 --> 53:43.719
Re ngola diresepe, mme ho tsona ho ngotswe: bophelo,
lerato, tokoloho, ke tsona feela dintho tsa bohlokwa.

53:43.719 --> 53:50.800
Ho ka etswa feela mmoho, re le sehlopha.

53:50.800 --> 53:56.239
Meya e metle e hoheloa ke e meng ka mohlolo.

53:56.239 --> 54:03.880
E ka etswa feela mmoho, jwalo ka sehlopha.

54:03.880 --> 54:09.539
Ka lerato le kgotso, letsoho ka letsoho.

54:16.920 --> 54:30.000
Ha lefatshe le re phephetsa, re ema ka
sebete dipelong tsa rona le tumelo ho lona.

54:30.000 --> 54:42.880
Mabone a lerootho a re bontša tsela ea ho fetola
lefatše; ha ho mohla ho bang morao haholo bakeng sa seo.

54:42.880 --> 54:48.159
Ditshedi tsa boselamose di fodisa mahlomola.

54:48.159 --> 54:55.320
Mmoho hona joale le ka ho sa feleng, kaofela re itokisitse.

54:55.320 --> 55:06.920
Re ngola diresepe, mme ho tsona ho ngotswe: Bophelo,
lerato, tokoloho – ke tsona feela dintho tsa bohlokwa.

55:06.920 --> 55:14.000
E ka etswa feela mmoho, jwalo ka sehlopha.

55:14.000 --> 55:19.559
Meya e metle e hoheloa ke e meng ka mohlolo.

55:19.559 --> 55:27.079
E ka etswa feela mmoho, jwalo ka sehlopha.

55:27.079 --> 55:30.280
Ka lerato le kgotso, letsoho ka letsoho.
