אַ 16-טאָגיקע אָנליין-קאָנפֿערענץ וועגן קינדער-שוץ גייט שוין אָן זינט דעם 29סטן יאַנואַר 2025.
מיטן סלאָגאַן: "מיר שטייען אויף. צוזאַמען פֿאַר די זיכערהייט פֿון אונדזערע קינדער. ווײַל קינדער־שוץ איז ניט צו
פֿאַרהאַנדלען!" די קאָנגרעס־טימ אינטערוויוירט באַרימטע רעדנער וועגן פֿאַרשיידענע טעמעס פֿון קינדער־שוץ.
מיט צוויי צילן: צו באַשיצן קינדער און צו געבן עלטערן כּוח.
ברוכים הבאים, און אַ דאַנק אַז איר האָט זיך צוגעשטעלט צו אונדז.
דער ווידעא איז פֿאַר יעדן וואָס וויל זיך באַטייליקן אין קינדער־שוץ און אין דער צוקונפֿט פֿון אונדזערע קינדער,
ענינים וואָס לאַנג זענען געווען טאַבו אָדער אונטערדרוקט, קומען איצט צו ליכט.
האָסטו געוואוסט אַז נאָר אין דײַטשלאַנד פֿאַרשווינדן יעדן יאָר איבער 100,000 קינדער?
... די צאָל פֿון גײַסטיקע אָדער גשמיות קראַנקייטן בײַ קינדער וואַקסט שנעל. […]
עס איז צײַט צו ברעכן טאַבוס און אָנהייבן אַ באַוועגונג וואָס קען נישט ווערן אָפּגעהאַלטן. […]
אַ באַוועגונג פֿון וואַכע, קלאָר־געמיינטע און מוטיקער עלטערן.
ניט ווייניקער ווי די צוקונפֿט פֿון אונדזערע קינדער, און דערמיט פֿון דער גאַנצער מענטשהייט, שטייט אויפֿן שפּיל
עס איז נישט גרינג צו האַנדלען מיט שווערע ענינים ווי פרי סעקסואַליזאַציע, קינדער־האַנדל, בוליען אָדער קינדער־מיסברויך.
מענטשן־האַנדל פֿאַרדינט איצט מער געלט ווי דער האַנדל מיט דראָגס אָדער וואָפֿנס.
שווערע זאַכן, נישט אַזוי? אַלע ליגנס און מאַניפּולאַציעס אין דער וועלט, און פֿאַר וואָס דאָס אַלץ?
די אינטערוויועס זענען פֿאַר 24 שעה אויף דעם טאָג פֿון דער בראָדקאַסט פֿרײַ צו באַקומען און פאָרשלאָגן
פֿאַרשידענע צוגאַנגען צו לייזונגען אין פֿאַרשידענע טעמעס.
מיט דער גוטהאַרציקער דערלויבעניש פֿון דער קאָנפֿערענץ־מאַנשאַפֿט, קען Kla.TV אײַך געבן אַ פֿאָרויסקוק דורך אַרויסגעבן
דעם פֿאָלגנדיקן אינטערוויו אויסשליסלעך בעת דער קאָנפֿערענץ:
ד״ר מיכאל נעלס וועגן דער טעמע: "די ליטיום־ליגע"
ליטיום ווי אַ שפּור־עלעמענט קען באַשיצן קעגן אַלצהיימער, דעפּרעסיע און אַזוי ווייטער.
אין אייראָפּע איז עס פֿאַרבאָטן געוואָרן ווי אַ עסנוואַרג־צוגאָב, אָבער טאַקסישער אַלומיניום איז
ערלויבט אין קינדער־זיסוואַרג – וואָס גייט דאָ פאַלש?
ברוכים הבאים, טײַערע צוקוקער, צום קאָנגרעס פֿאַר קינדער־שוץ.
עס איז גרויס אַז איר זענט ווידער דאָ פֿאַר דעם וויכטיקן טעמע, ווײַל מיר שטייען צוזאַמען פֿאַר
די זיכערהייט און באַשיצן פֿון אונדזערע קינדער.
הײַנט האָב איך בײַ מיר אַ זייער באַזונדערע מענטש.
איך פֿיל זיך טאַקע געהערשט, אַז ער האָט זיך גענומען די צײַט.
ער שרײַבט דערווייַל אַ נײַ בוך, און די צײַט איז זייער באַגרענעצט.
ד״ר מיכאל נעלס, ברוכים הבאים.
יאָ, העלא פֿרוי פֿייסט. איך בין אויך צופרידן אַז איר האָט מיך איינגעלאָדן.
איך פיל זיך אויך געערט, ווײַל איך גלייב אַז דאָס, אויף וואָס איר אַרבעט, איז אַ זייער, זייער וויכטיקער ענין.
און אויב איך קען דערצו בײַשטײַערן, אפילו נאָר אַ ביסל, בין איך זייער פריילעך.
יאָ, פֿאַר די ווייניק וואָס נאָך ניט וויסן אײַך.
דו ביסט אַ דאָקטער, אַ מאָלעקולאַרער גענעטיקער, און אַ בעסטסעלער־שרײַבער.
צווישן אַנדערע זאַכן, זיי זענען אינטענסיוו באַטייליקט אין דער פֿונקציאָנירונג פֿון מוח און אין די ווירקונגען
פֿון מאָדערנע השפּעות אויף אונדזער גײַסטיקער געזונטהייט.
דו האָסט געשריבן דאָס בוך "דער אינדאָקטרינירטער מוח", "די ליטיום־קאָנספּיראַציע".
און איר אַנטפּלעקט למעשה ווי אונדזערע געדאַנקען ווערן מאַניפּולירט און וואָס פֿאַר אַ קריטישע ראָלע דאָס
שפּור־עלעמענט שפּילט אין אונדזער גײַסטיקער קעגנשטעל־קראַפֿט.
און אין אונדזער הײַנטיקער דיסקוסיע בײַ דער קאָנפֿערענץ וועלן מיר רעדן וועגן וואָס די געפֿונדן מיינען פֿאַר
אונדזערע קינדער און ווי אַזוי מיר קענען בעסטער שטיצן אונדזערע קינדער אין זייער אַנטוויקלונג.
אַ גרויסן דאַנק פֿאַרן דאָ זײַן.
יאָ, אַ גרויסן דאַנק ווידער פֿאַר די איינלאַדונג.
יאָ, דאָס בוך "די ליטיום־קאָנספּיראַציע" איז נאָך נישט געשריבן; איך אַרבעט דערויף.
איך האָב דאָס נאָך נישט פֿאַרעפֿנטלעכט.
עס איז געפּלאַנט צו ווערן אַרויסגעגעבן אין מיטן מײַ 2025.
אַזוי, דאָס איז נאָך פֿאַר אונדז; עס וועט נעמען אַ ביסל צײַט, אַ פּאָר חדשים, אָבער איך שרײַב אינטענסיוו.
און די הויפּט־טעמע פֿון דעם בוך איז אַז איך פּרוּוו, אָדער בעסער געזאָגט, איך בין זיכער אַז איך קען באַווייזן – טאַקע, איך האָב
שוין באַווייזן – אַז ליטיום איז נייטיק. דער רעלעוואַנטער קאַפּיטל איז שוין געשריבן; ער איז כּמעט הונדערט
זײַטן לאַנג און דערקלערט פֿאַר וואָס ליטיום איז נייטיק.
און מען פֿרעגט מיך אָפֿט וועגן דעם בײַ לעקציעס, ווײַל איך האָב געגעבן אַ סך לעקציעס וועגן דעם טעמע.
און מען פֿרעגט מיך שטענדיק, וואָס וועגן קינדער?
צי איז עס אויך נייטיק פֿאַר קינדער?
איך זאָג, נו, עס איז נישט אַ אַנדערע מין.
אַזוי איז עס נייטיק.
און עס איז טאַקע אינטערעסאַנט, ווײַל ווען איך זאָג אַז וויטאַמין C איז נייטיק, וואָלט קיינער
נישט געדאַכט צו צולייגן: "יאָ, אפילו פֿאַר קינדער."
אָבער ליטיום איז נײַ, דער געדאַנק אַז עס קען זײַן נייטיק, און, ווי איך איצט אין דעם בוך באַווײַז, איז עס נייטיק.
און עס וועט אויך אַנאָנסירן אַ רעוואָלוציע, ווײַל עס איז אַזוי אומגלויבלעך וויכטיק פֿאַר גײַסטיקע געזונטהייט.
דאָס וואָרט "רעוואָלוציע" איז אויך דער נאָמען "ליטיום רעוואָלוציע" פֿון אַ סעריע לעקציעס וואָס מיר האָבן נאָר וואָס געפּלאַנט.
אַזוי וועלן מיר באַזוכן צען הויפּטשטעט אַרום... נאָך די אָסטער־פֿעסטן אין 2025, עפּעס בײַם סוף
פֿון אַפּריל, און אַנאָנסירן די ליטיום־רעוואָלוציע.
אַזוי, דאָס איז בערך דער טאָג; דאָס זענען די טעג ווען מײַן בוך וועט האָפֿנטלעך אויך דאָרט זײַן.
איך האַלט די פֿינגער אַז אַלץ וועט זיך אויסאַרבעטן.
אָבער עס גייט דערפֿון צו ווײַזן, אַז ליטיום איז נייטיק.
און עס איז טאַקע איינער פֿון די עלעמענטן וואָס זענען געשאַפֿן געוואָרן באַלד נאָך דער בריאה.
אַזוי, צי איר גלייבט אין דעם ביג־באַנג אָדער נישט, איז די וועלט אין אַ געוויסן מאָמענט, אַזוי צו זאָגן, געשאַפֿן געוואָרן.
און אַ פּאָר מינוט נאָך דער בריאה, נעמט מען אָן אַז, ריין פיזיש, ליטיום איז געשאַפֿן
געוואָרן און דורכדרינגט דעם גאַנצן אוניווערס.
עס איז איינער פֿון די ווייניק עלעמענטן אין אונדזער גוף וואָס קומט נישט פֿון שטערנדוסט, נאָר איז
טאַקע געווען פֿון אָנהייב, אפילו איידער די שטערן.
און עס איז אויך געווען רעלעוואַנט פֿאַר דער אויפֿקום פֿון לעבן.
אַזוי אַפֿילו איידער צעלולאַר לעבן האָט זיך אַנטוויקלט, ווען מען האָט נאָך גערעדט וועגן אַ אַזוי גערופענער רנ״אַ־וועלט, וווּ עס
זענען געווען בעיקר נוקלעאינע זויערס ווי דנ״אַ, אונדזער גענעטישער מאַטעריאַל, איז אויך געווען רנ״אַ, וואָס מיר קענען,
למשל, פֿון סאַרס־קאָוו־2, פֿון רנ״אַ־ווירוסן, וואָס האָבן גענעטישן מאַטעריאַל וואָס באַשטייט פֿון רנ״אַ.
און מען נעמט אָן אַז רנאַ איז געווען דער אָריגינעלער איינהייט פֿון אינפֿאָרמאַציע, דער אינפֿאָרמאַציע־טראָגער פֿאַר דער
רעפּליקאַציע פֿון מאָלעקולן, וואָס זענען דערנאָך אין אַ געוויסן מאָמענט געוואָרן דער יסוד פֿאַר צעל־לעבן, אַזוי צו זאָגן.
און מען זאָגט אַז אפילו ליטיום האָט געשפּילט אַ ראָלע אין דעם.
עס איז דעריבער געווען נייטיק זינט דעם אָנהייב פֿון לעבן.
און די משוגע זאַך איז אַז מענטשן דערקענען נישט די נויטיקייט.
טראָץ קלאָרע בײַװײַזן, האָב איך אין מײַן בוך אַליין געשאַצט אַ טויזנט וויסנשאַפֿטלעכע שטודיעס
וואָס באַווײַזן זײַן נויטיקייט, בפרט פֿאַרן מוח.
און ווען מען קוקט אויף אַלע חולאות וואָס ווערן פֿאַרשאַפֿט דורך ליטיום־מאַנגעל, איך רעד דאָ וועגן עסענציעלן ליטיום, נישט דעם
וואָס מען ניצט פֿאַר טעראַפּיע, איז דאָס טאַקע געווען אַ חסרון פֿאַר דער פֿאַרשטאַנד, ווײַל דעמאָלט ווייסט
מען נאָר וועגן דעם טעראַפּיע־מיטל מיט ליטיום, בעיקר פֿאַר וואָס מען רופֿט ביפּאָלאַר דיסאָרדער.
און די דאָזעס וואָס מען ניצט, די מעדיצינישע דאָזעס, זענען אַזוי אומגלויבלעך הויך, אַז
זיי זענען למעשה שוין אין דער טאַקסישער גראַד.
און דערפֿאַר איז ליטיום נאָר באַקאַנט ווי אַ טאַקסין.
אָבער ווען מען זעט ווי אפילו די קלענסטע כּמויות, די קלענסטע חילוקים אין טרינקען־וואַסער, קענען האָבן אַ השפּעה – למשל, אויב
איר האָט די מזל צו וווינען אין אַן אָרט וווּ עס איז אַ ביסל מער ליטיום אין טרינקען־וואַסער, דאַן קינדער וואָס דאָרט
אויפֿוואַקסן, האָבן אַ סך ווייניקער מסתּבר צו אַנטוויקלען אַ גײַסטיקע קראַנקייט אין עפּעס אַ מאָמענט אין זייער לעבן.
און דאָס רייכט טאַקע פֿון נעווראָזן און אַנגסט־שטערונגען ביז צווייפּאָלאַרער שטערונג און שיזאָפֿרעניע.
און דער געמיינזאַמער דענומינאַטאָר פֿון אַלע די קראַנקייטן איז עפּעס וואָס מען רופֿט נעווראָינפלאַמאַציע.
און די ניראָ־ינפֿלאַמאַציע איז אַ דורכדרינגנדיקער פֿענאָמען פֿאַר כּמעט אַלע די קרענק, וואָס טאַקע הייבן זיך
אָן מיט אָטיזם און דערגרייכן ביז צו אַלצהיימער, און דעקן למעשה דעם גאַנצן מענטשלעכן לעבן.
און אַלע די חולאות וואָס באַטרעפֿן אונדזער גײַסטיקן געזונט און לעסאָף אונדזער גײַסטיקן אימיון־סיסטעם, ווי איך
רוף עס, דאָס הייסט אונדזער פֿעיִקייט זיך אָפּצוגעבן מיט דער סביבה און זיך אַנטוויקלען און רעפלעקטירן.
דער גײַסטיקער אימונס־סיסטעם — ווען ער פאַרלירט זײַן פֿונקציע צוליב אַ ליטיום־מאַנגעל, רוף
איך דאָס גײַסטיקער אימונאָדעפֿיציענץ־סינדראָם.
און דאָס איז בעצם אַ קאָלעקטיווער טערמין פֿאַר אַ גאַנצער ריי קלינישע דיאַגנאָזן, פֿון אויטיזם ביז אַלצהיימער.
אָבער נישט נאָר קלאָר־געשניטענע פּסיכיאַטרישע אָדער ניוראָדעגענעראַטיווע חולאות, נאָר אויך
ניוראָזן, אַנגסט־סינדראָמען, למשל, אָדער ADHD.
נישט אַז די חולאות האָבן אַנדערע סיבות, נאָר אַ ליטיום־מאַנגל פֿאַרגרעסערט באַטייטיק די מסתּברקייט זיי צו אַנטוויקלען.
אָבער דו ווייסט אַזוי גוט ווי איך, אַז מיר דאַרפֿן אַ סיסטעמישן צוגאַנג, און מיר זאָלן ליטיום
אין דעם מאָמענט נישט באַטראַכטן ווי אַ היילונג.
דאָס וואָלט געווען אַבסאָלוט קאַטאַסטראָפֿיש. עטלעכע דאָקטוירים האָבן מיר דאָס שוין אויפגעוויזן.
ליטיום איז וויכטיק, און עס איז באַזונדערס אינטערעסאַנט דווקא ווײַל מען פֿאַרשטייט עס נאָר
ניי, וואָס איך פּרוּוו איבערצוגעבן דער וועלט.
אָבער די דאָזיקע איבערגעטריבענע עופאָריע וואָס קומט מיט ליטיום זאָל נישט פֿאַרבלאָנדזשען
דעם פֿאַקט, אַז עס איז נישט קיין פּאַנאַצעע.
עס איז נאָר נאָך אַ מאַנגל, פֿון וועלכן מענטשן ליידן.
און אויב איר טאַקע ווילט דערגרייכן אַ גלײַכן עפעקט, מוזט איר קוקן אויף אַלע חסרונות.
און זיי ווערן נישט נאָר געפֿונען אין עסן, זיי ווערן זיכער אויך געפֿונען איבערן גאַנצן ספּעקטרום פֿון לעבן,
צי עס איז געזעלשאַפֿטלעכע אינטעראַקשאַן, דער באַטײַט פֿון לעבן, אָדער פֿיזישע אַקטיוויטעט.
אַלע די זאַכן שפּילן אַ ראָלע און אַלץ איז רעלעוואַנט ווען עס קומט צו ניראָ־ינפלאַמאַציע.
יאָ, ווידער צוריק צו ליטיום.
נו, וואָס קומט מיר אין זינען... דער געדאַנק פֿון דערפֿאַסונג קומט מיר אין זינען, אַז ווען מע זאָגט אַז ליטיום טאַקע... ... ספּעציעל
ווען מען טראַכט דערפֿון סיסטעמאַטיש און נעמט אָן אַז עס איז געווען איינער פֿון די ערשטע עלעמענטן אויף דעם פּלאַנעט, אויב מען
טראַנספֿערירט דאָס, קען מען למעשׂה שוין כאַפּן... נו, למעשׂה כאַפּן זײַן באַדײַטונג, וואָס עס מיינט
פֿאַרן לעבן און פֿאַר דער אַנטוויקלונג פֿון אַ קינד.
ווייל, ווי דו האָסט געזאָגט, איז עס טאַקע נייטיק.
און דאָס איז וווּ עס זיך אונטערשיידט פֿון אַנדערע עלעמענטן, ווײַל עס איז, אַזוי צו זאָגן, איינער פֿון די ערשטע.
דאָס מיינט, אין גרונט, אַז מען קען אָננעמען, ווײַל די קאָנפֿערענץ באַהאַנדלט אויך אַ סך שוואַנגערשאַפֿט און געבורט.
וואָס קענען מיר טאָן צו פֿאַרזיכערן אַז מיר געבוירן געזונטע קינדער?
דאָס מיינט אַז מען קען אָננעמען אַז אויב אַ פֿרוי אָדער די עלטערן ווילן ווערן שוואַנגער און זיי נעמען שוין ליטיום, קאַנסומירן עס
אין די שפּור־כּמויות, אין דעם זייער קליינעם ריי, ווי איר זאָגט, נישט טאַקסיש, נאָר ממש קליין, אַז דאָס קען
זײַן נוצלעך פֿאַרן קינד אָדער פֿאַרן אומגעבוירענעם קינד.
קענסטו דערוועגן באַמערקן?
יאָ, עס אַרבעט ביידע דירעקט און אומדירעקט.
אַזוי, פֿאַרשטייט זיך, איז דאָס וויכטיק פֿאַרן קינד, ווײַל מיר ווייסן דאָס, און דערפֿאַר איז עס
אַזוי וויכטיק פֿאַר דער גײַסטיקער אימון־סיסטעם.
דער גײַסטיקער אימיון־סיסטעם באַזירט זיך אויף דער קאַפּאַציטעט פֿון אונדזער אויטאָביאָגראַפֿישן זכּרון־צענטער, ווי איך
האָב דאָס אין דעטאַל באַשריבן אין אַנדערע לעקציעס און אינטערוויועס אין אַלע מיינע ביכער, כּמעט אין אַלע מיינע ביכער.
און ווידער אַמאָל, דאָס באַזירט זיך אויף דער פֿעיִקייט פֿון דעם היפּפּאָקאַמפּוס, אונדזער אויטאָביאָגראַפֿישן
זכּרון־צענטער, צו פּראָדוצירן יעדן טאָג נײַע מוח־צעלן.
דאָס איז דער גרונדלעכער מעכאַניזם וואָס באַשיצט אונדז פֿון אַלצהיימער, אָבער אויך גיט אונדז די מעגלעכקייט צו רעפלעקטירן, צו
האָבן אַ גוטן זכּרון במשך אונדזער לעבן, צו זײַן רעזיליענט, וואָס איז זייער וויכטיק אויך פֿאַר
קינדער־אַנטוויקלונג, אַזוי אַז מיר ניט אַזוי שנעל אַנטוויקלען נײַראָ־אינפֿאָרמאַציע ווען עס איז דרוק ערגעץ.
און, כמובן, נײַגעריקייט, וואָס איז זייער וויכטיק פֿאַר אונדז צו לערנען און בכלל צו וועלן לערנען.
און דאָס געלט במשך גאַנץ אונדזער לעבן, אָנהייבנדיק אין קינדשאַפֿט, אָבער אויך ווי
דערוואַקסענע און, איבער אַלץ, ווי עלטערע מענטשן.
און די פֿעיִקייט פֿון דעם היפּפּאָקאַמפּוס צו פּראָדוצירן נײַע צעלן, באַקאַנט ווי די פּראָליפֿעראַציע פֿון נײַע
נײַרונע צעלן, די מולטיפּליקאַציע פֿון נײַרונע צעלן, דאַרף עפּעס וואָס מען רופֿט טעלעמעראַזע־אַקטיוויטעט.
דאָס מיינט אַז יעדעס מאָל ווען אַ צעל זיך טיילט, ווערן די כראָמאָסאָמען אַ ביסל קורצער
צוליב אַ מאָלעקולאַר־ביאָלאָגישן מעכאַניזם.
און ווען זיי ביסלעכווייַז פאַרלירן זייער קורצקייט, אָדער זייער לענג, אַזוי צו זאָגן, קומט אַ פּונקט
וואָס הייסט דער העפֿליג מינימום אָדער מאַקסימום.
דאָס מיינט אַז צעלן האָבן אַ מין אינערלעכן זייגער.
און ווען די צעלן האָבן דורכגעמאַכט גענוג דיוויזיע, אַזוי צו זאָגן, און די ענדן ווערן נישט שטענדיק רעפּאַרירט,
דאָס רעדוצירט די צאָל צעל־ציקלען, אַזוי צו זאָגן, און לעסאָף רעדוצירט די מעגלעכקייט פֿון די צעלן זיך צו מערן.
זיי שטאַרבן אפילו, ווײַל דאָס פֿירט צו אַ דיסרעגולאַציע פֿון צעלולאַרע מעכאַניזמען.
און טעלעראָמעראַזע, ווײַל טעלעס מיינט דער סוף און סמעראָס איז דער טייל און די סוף־פּאַרטיקלען, וואָס זענען אין
דער סיסטעם פֿון אונדזער גוף, דאָס הייסט טעלעראָמעראַזע, און זי קען ווידער ריפּאַרירן די ענדן.
און מיר ווייסן אַז טעלעמעראַזע ווערט באַאײַנפֿלוסט דורך ליטיום.
דערפֿאַר, למשל, געפֿינט זיך די העכסטע קאָנצענטראַציע פֿון ליטיום אין מוח אין דעם היפּפּאָקאַמפּוס.
דער היפּפּאָקאַמפּוס איז דער טייל פֿון מוח וואָס אַקומולירט ליטיום.
פֿאַר וואָס? ווײַל עס האָט אַ ריזערװ פֿון נערװ־צעלן, וואָס מוזן שטענדיק זיך מערן, כּדי מיר
זאָלן קענען אויפֿהאַלטן אונדזער גײַסטיקע פֿעיִקייט.
און דער מעכאַניזם, דורך וועלכן פּראָליפֿערירנדיק געוועב האָט אַ הויך טעלאָמעראַז־אַקטיוויטעט אָבער דאַרף אויך אַ סך ליטיום צו
האַלטן זי, געלט נישט בײַ דערוואַקסענע, למשל אין דעם היפּפּאָקאַמפּוס, נאָר בײַ קינדער, בײַ
וואַקסנדיקע קינדער, געלט ער פֿאַרן גאַנצן אָרגאַניזם.
אַזוי, שוין 20 יאָר צוריק, 30 יאָר צוריק, איז שוין באַשטעטיקט געוואָרן אַז די ליטיום־קאָנצענטראַציע
איז די העכסטע אין דעם עמבריאָ, אין דעם פֿעטוס.
ליטיום־אַקומולאַציע פּאַסירט.
דאָס מיינט אַז דער גוף ווייסט אַז די צעלן מוזן איצט דורכגיין אַ גרויסע צאָל צעל־טיילונגען, און קיין עמבּריאָ וואָלט נישט וואַקסן
אין אַ קינד אויב די צעל־טיילונגען וואָלטן נישט פֿונקציאָנירן.
למשל, אין חיות־עקספּערימענטן – וואָס מען קען טאַקע נאָר עטיש דורכפֿירן אויף חיות, וווּ עס איז, אַזוי צו
זאָגן, גערעכטפֿאַרטיקט – 30 אָדער 40 יאָר צוריק האָט מען פשוט רעדוצירט די כּמות ליטיום אין חיות־פֿיד.
און די קינדער וואָס... נו, די געבוירענע, דאָס איז געטאָן געוואָרן מיט ראַטן, מײַז און צאָגן, און די געבוירענע זענען געווען
באַדײַטנדיק קלענער, און די תינוקות וואָס זענען געבוירן געוואָרן זענען געווען באַדײַטנדיק קלענער, און די וואַרשײַנלעכקייט אַז זיי
וואָלטן איבערגעלעבט זייער ערשט יאָר פֿון לעבן איז פֿאַרקלענערט געוואָרן מיט 50, 60, אין געוויסע פֿאַלן 80,
90 פּראָצענט, אָפּהענגיק פֿון וויפֿל די ליטיום־קוואַנטיטעט איז פֿאַרקלענערט געוואָרן.
עס איז נישט געפֿאַלן צו נול; טעכניש איז דאָס נישט מעגלעך, ווײַל ליטיום געפֿינט זיך אין קליינע כּמויות איבעראַל.
אָבער די רעדוקציע איז געווען אַזוי קלאָר, אַז די שטודיע האָט געפֿירט צום מסקנא אַז עס איז זיכער נייטיק.
און עס איז גאָר קיין סיבה צו מיינען אַז עס האַלט אויף צו זײַן נויטיק בײַ מענטשן.
דאָס מיינט אַז עס איז אויך נייטיק פֿאַר דער מענטשלעכער אַנטוויקלונג, ביידע אין דער טראַכט און,
פֿאַרשטייט זיך, נאָך דעם וואָס דאָס קינד ווערט געבוירן.
וואָס איז די צווייטע סיבה פֿאַר וואָס עס איז נייטיק? איך האָב געזאָגט גלײַך און אומגלײַך, גלײַך
נאָר איצט… אין דער וועמבע, אָבער אויך אומגלײַך.
ווייל, פֿאַרשטייט זיך, פֿאַר אַ פֿרוי וואָס איז שוואַנגער, מיט אַלע זאָרגן צי אַלץ וועט זיך אויסאַרבעטן מיטן קינד און די
ענדערונגען אין איר קאַריערע, קען דאָס לעבן זײַן אַ ביסל צעשטערט.
פֿאַרשטייט זיך, דאָס איז אַלץ נײַ, און כּדי פּראָאַקטיוו און מיט מוט צו דערפֿאַרן נײַע
זאַכן, דאַרף מען אַ געזונט גײַסטיקן אימון־סיסטעם.
און אויב עס איז אַ מאַנגל פֿון פּראָליפֿעראַציע אין דעם היפּפּאָקאַמפּוס, איז ליטיום נישט
דער איינציקער פֿאַקטאָר וואָס שפּילט אַ ראָלע.
איך האָב געשריבן אַ גאַנץ בוך מיטן טיטל "די אַלגע־אױל רעוואָלוציע".
אויב עס פעלט אײַך אָמעגאַ-3, וועט איר האָבן די זעלבע פּראָבלעם.
אַזוי איז ניטאָ קיין עיקרדיקער נוטריענט אָן וועלכן דער היפּפּאָקאַמפּוס קען זיך דורכקומען.
אָבער ליטיום איז איינער פֿון זיי. און ליטיום איז אַ זייער יסודי.
אויב דאָס פעלט, האָבן מיר אַ מולעקולאַר־ביאָלאָגישן, ווי זאָל איך עס אויסדריקן, דיספֿונקציע אין דעם היפּפּאָקאַמפּוס, וואָס
אויף דער איין זײַט רעדוצירט די פּראָליפֿעראַציע פֿון די צעלן און אויף דער צווייטער זײַט פֿאַרגרעסערט ניוראָ־ינפֿלאַמאַציע.
איינער איז, אַזוי צו זאָגן, שוין פּרע־ינפלאַמאַטאָריש, און יעדער געשעעניש וואָס איז אפילו אַ ביסל סטרעסדיק, פֿאַרשאַפֿט
היפּערינפלאַמאַציע, וואָס ווידער פֿירט צו דער פֿרײַגאַבע פֿון סובסטאַנצן וואָס, ליידער, אַלע
דורכגיין דורך די פּלאַצענטע צום וואַקסנדיקן קינד.
און דאַן, כמובן, עס פֿאַרזיכערט אויך אַז די צעל־פּראָליפֿעראַציע אין דעם מוח פֿון דעם קינד ווערט געהאַמערט.
דאָס מיינט אַז מיר האָבן דאָ צוויי בייזע קרײַזן, וואָס מע קען טאַקע גאַנץ גרינג צעברעכן, אָדער בעסער געזאָגט, מע קען
זיי פֿאַרמײַדן דורך זיכער מאַכן אַ גענוג ליטיום־אויפֿנעם.
און גענוג איז טאַקע נישט פיל.
אין מײַן בוך האָב איך איצט געגעבן אָפּשאַצונגען, באַזירט אויף וואָס דער גאַנץ גוף פֿון פאָרשונגען ווײַזט.
און איך נעם אָן אַז איין מיליגראַם, וואָס איז טאַקע אַ טויזנטסטע טייל פֿון אַ גראַם, וואָלט געווען
אומזעעוודיק אויף אַ טיילעפֿל אויב עס וואָלט געווען ריין ליטיום.
שווער צו זען מיטן נאַקעטן אויג. ווייניקער ווי אַ גראַנעלע זאַלץ.
איין מילליגראַם איז מסתּמא גענוג.
מיר ווייסן אַז מיקראָגראַם־קוואַנטיטעטן, דאָס הייסט אַ טויזנטסטע טייל פֿון דער סומע, זענען גענוג צו פֿאַרשאַפֿן אַ ווירקונג. למשל,
אויב איר טרינקט נאָר איין ליטער טרינקען־וואַסער וואָס אַנטהאַלט אַ פּאָר מיקראָגראַם מער ווי אין אַן אַנדערן דאָרף, וווּ צופאַל
איז דאָרט אפשר אַ ביסל ווייניקער ליטיום אין טרינקען־וואַסער.
דער חילוק איז ריזיק, פֿון דיפּרעסיע ביז ADHD... אַז מען ווערט גײַסטיק אומשטענדיק. אַגרעסיע בײַ
יונגע מענטשן, ביז אַראָפּ צו דער לעבן־ערוואַרטונג.
נאָר אַ פּאָר מיקראָגראַמען חילוק.
דאָס מיינט אַז מיר רעדן טאַקע וועגן מינימאַלע כּמויות וואָס זענען קילאָמעטערס ווײַט. איך האָב טאַקע אין מײַן בוך אַ גראַף, וווּ איך
נוצן לאָגאַריטמען צו ווײַזן די דיסטאַנץ צווישן דער נויטיקער דאָזע און דער טעראַפּעווטישער דאָזע, פֿון וועלכער יעדער האָט מורא.
און כאָטש דער עסענציעלער רייַך איז נאָר אַ פּאָר צענטימעטער ברייט, אַזוי צו זאָגן, דער דאָזירונג־רייַך איז וווּ מיר גאָר
אינעווייניק זײַנען, יאָ, אַלץ איז אין אָרדענונג. דאָס איז וואָס מיר דאַרפֿן. און דערנאָך צו אויסמאַפּן דעם טעראַפּעווטישן
רייַך, בין איך טאַקע צוויי אָדער דריי קילאָמעטער רעכטס.
און ווײַל מײַן בוך איז נישט דרײַ קילאָמעטער ברייט, האָב איך געמוזט אַרבעטן
לאָגאַריטמיש, נאָר כדי צו ברענגען אַלץ אויף איין גראַף.
דאָס מיינט אַז מיר זײַנען מיילן ווײַט פֿון אַ טאַקסישער דאָזע.
און די ווירקונגען פֿאַר דעם קינד זענען זייער, זייער, זייער נוצלעך.
ווען מען זאָגט עס אַזוי, איז דאָס ערשטע וואָס קומט אין זינען אַז זייער ווייניק מענטשן ווייסן עפּעס
וועגן צעל־אַנטוויקלונג אָדער וואָס צעלן טאַקע זענען.
מיטאָכאָנדריעס קען זײַן אַ באַז־וואָרט דערצײַט, אָבער לעסאָף ווייסט כּמעט קיינער נישט וואָס דאָס מיינט.
קיינער ווייסט אויך נישט וועגן טעלעמעראַזע.
דאָס איז טאַקע אַ נייטיקער וויסן פֿאַר אונדזער לעבן, יאָ, אַ נייטיקער וויסן.
אַזוי, למעשה, דאָס איז נישט ברייט באַקאַנט, און זיכער נישט דער פאַקט אַז, ווי איר זאָגט, עס אַנטהאַלט
אויך די נויטיקע שפּור־עלעמענטן, למשל, אָדער, ווי איר זאָגט, לעבנס־וויכטיקע סובסטאַנצן.
וואָס פאַרהיט דאָס?
פֿאַרוואָס איז דאָס וויסן נישט בנימצא?
נאָך אַלעס, ספּעציעל ווען מען רעדט וועגן ליטיום, וואָלט דאָס געמיינט אַ ריזיקע דערלײַכטערונג און
ריזיקע געזונטהייט־נוץ פֿאַר דער גאַנצער מענטשלעכקייט.
יאָ, גאָר. איך מיין, הער שלענבערג, ער איז אַ פּעדיעטריער, כריסטיאַן שלענבערג, וואָס מסתּמא וועט אויך דערשייַנען
בײַ דער קאָנפֿערענץ מיט אײַך, אַזוי צו זאָגן, ווי אַ מומחה.
אַ זייער גוטער פֿרײַנד פֿון מיר, וואָס אויך באַנוצט ליטיום אויף קינדער, זאָגט אַז די ווירקונגען וואָס ער זעט זענען אומגלויבלעך.
און ער נעמט דאָ ליטיום נישט ווי אַ טעראַפּעווטישע מיטל, ער פּרוּווט נאָר צו פֿאַרריכטן דעם מאַנגל.
און דאָס אַליין איז גענוג צו דערגרייכן ריזיקע ווירקונגען.
און מיר ביידע שטימען צו אַז דאָס איז נישט נאָר וויכטיק פֿאַר קינדער וואָס איצט ווײַזן אויס התנהגות־פּראָבלעמען,
נאָר עס טוישט לעבן פֿאַר אַלעמען, אַרײַנגערעכנט די קינדער וואָס נאָך ניט ווײַזן אַזעלכע פּראָבלעמען.
ער האָט אויך אַזאַ שיינע משל, וואָס איך האָב איצט אַרײַנגעשטעלט אין דעם בוך, כמובן מיט זײַן דערלויבעניש.
ער זאָגט... עס איז ווי צו פאָרן אויף אַ בײַסיקל מיט אַ פלאַך רעיפֿן, אָדער בעסער געזאָגט, מיט אַ כּמעט פלאַך רעיפֿן.
דו ביסט פּראַקטיש... אַזוי קומסטו דורך דאָס לעבן, אָבער דו ביסט נאָר... עס איז נאָר אַ ביסל מער מיד. און עס אַרבעט.
נו, יאָ, אָבער דער פּראָבלעם איז, אַז אויב עס איז אַ גרוב ערגעץ, פֿאָרט מען מיט זײַן בײַסיקל אַרײַן אין אים, און איך ווייס דאָס
זעלבסט, ווײַל איך פֿאָרן אַ סך מיט מײַן בײַסיקל, און דאַן קריגט מען וואָס מען רופֿט אַ "סנייק־בײַט", ווײַל
עס שלאָגט אויף דעם רימ, און דאַן איז דער רעיפֿן פלאַך.
אין דער ערגסטער פאַל קענסטו אפילו אַראָפּפאַלן און דײַן קאָפּ שלאָגן.
אין פּרינציפּ, אויב מען נעמט עס ווי אַ מעטאַפֿאָר, קומט פּלוצלינג אַ מאָמענט, אַ געשעעניש אין דײַן לעבן, וווּ דו
קענסט ניט מער דורכגיין מיט אַ פלאַך רעיפֿן, וווּ דער דרוק ווערט צו שטאַרק און דו ברעכסט זיך.
דו אַנטוויקלסט דאַן אַ אַנגסט־סינדראָם, דו אַנטוויקלסט דעפּרעסיע אָדער אפילו, אויב דו פֿאַלסט אַראָפּ, נאָר
מעטאַפֿאָריש גערעדט, פּאָסט־טראומאַטישע סטרעס־דיסאָרדער.
און דערפֿאַר איז עס זיכער נישט געזונט צו לעבן מיט די דעפֿיציענצן, אפילו אויב איר זענט נאָך נישט ערנסט קראַנק און
האָט, אַזוי צו זאָגן, נישט נאָך געזען קיין דאָקטער. איך גלייב אַז יעדער קינד וואָלט דערפון נוץ האָבן.
אויב עס לעבט, כמובן, אין אָרעמקייט.
אָבער דאָס איז זייער, זייער מסתּבר אויב איר וווינט נישט אין די אַנדיס, אין צפֿון־טשילע אָדער צפֿון־אַרגענטינע, וווּ מען טאַקע
נעמט אַרײַן פֿיר, פֿינף ביז צען מיליגראַם ליטיום אַ טאָג, וואָס איז באַדײַטנדיק מער ווי דאָס נויטיקע, ווײַל דאָס איז אַ
וואַלקאַנישער געגנט און דער ליטיום איז נאָך נישט אויסגעוואָשן געוואָרן במשך פֿון די
מיליאָנען אָדער ביליאָנען יאָר פֿון דער ערדס געשיכטע.
אבער אין געגנטן ווי אייראָפּע, למשל, זענען כּמעט קיין ליטיום־רײַכע געגנטן, אויב מען נעמט נישט אַרײַן טענעריפֿע, וואָס
איך בין נישט זיכער צי מען בכלל קען באַטראַכטן זי ווי טייל פֿון אייראָפּע. אין די קאַנאַרישע אינזלען זענען די
ליטיום־שטאָקן אין עסנוואַרג און טרינקען־וואַסער זייער הויך צוליב דער וואָלקאַנישער אַקטיוויטעט.
יאָ.
איר האָט דערמאָנט ווידערשטאַנדספֿעיִקייט און איצט זיך געווענדט צו דער דאָזיקער מעטאַפֿאָר, אָן צו זאָגן, ווי איר האָט אויך געזאָגט,
אַז ליטיום איז אַ פּאַנאַצעע פֿאַר אַלץ. קענען מיר זיך פֿאָרשטעלן, אַז ווען מיר נעמען ליטיום, צווישן אַנדערע זאַכן – איר
האָט אויך דערמאָנט אָמעגאַ-3, למשל – זענען פֿאַראַן אַנדערע פֿאַקטאָרן, אָבער ווען מיר נעמען עס, פֿאַרבעסערט עס אונדזער
פֿעיִקייט זיך אַן עצה צו געבן מיט שטערונגען און פּראָבלעמען און אויך, ווי איר האָט פּונקט דערמאָנט, למשל, פּאָסט־טראַוומאַטישן
סטרעס־סינדראָם, אַזוי אַז אַפֿילו אין זייער, זייער שווערע סיטואַציעס אָדער זייערע ווירקונגען, ווען מיר געפֿינען זיך אין
זיי, גיט דאָס ליטיום טאַקע אַ יסוד, צווישן אַנדערע זאַכן, וואָס דערמעגלעכט אונדז זיך בעסער אַן
עצה צו געבן מיט אַלץ, מיט די שטורעמס פֿונעם לעבן?
יאָ, גאָר. ליטיום איז טאַקע... איך האָב נאָר געענדיקט אַ קאַפּיטל און איך רוף ליטיום דעם וואַגוס־נערב צווישן די שפּור־עלעמענטן.
אין פּרינציפּ איז אונדזער גאַנץ סיסטעם ביסל געדעמפּט דורך ליטיום.
אָבער אַ היפּעראַקטיווער סיסטעם, און נישט נאָר איצט אין דער פסיכאָלאָגישער געביט, נאָר ביזן מולעקולאַרן ניווע.
אַזוי די מולעקולן, די סיגנאַל־מולעקולן אין אונדזערע צעלן וואָס ווערן רעגולירט דורך ליטיום ווען זיי זענען היפּעראַקטיוו, זענען די
מולעקולן וואָס איך רוף אויך ליטיום־צילן, דאָס הייסט די ציל־מולעקולן פֿאַר ליטיום. ציל איז דער סוף, און ליטיום
דערקענט די צילן, אינטעראַגירט מיט זיי און ענדערט זייער פֿונקציע.
און ווען ליטיום ניטאָ איז, ווערן זיי היפּעראַקטיוו.
און ווען זיי זענען היפּעראַקטיוו, פֿאַרשאַפֿן זיי, למשל, נײַראָ־ינפֿלאַמאַציע, אַ קריכנדיקע אַנטצינדונג איבערן גאַנצן
גוף, אַרײַנגערעכנט דעם מוח, אָבער לעסאָף איבערן גאַנצן גוף.
און די ניוראָ־ינפלאַמאַציע אָדער היפּעראַקטיוויטעט פֿון די צילן, איך וועל דערמאָנען איין פֿון זיי, גערופֿן GSK3; דער נאָמען איז
אומבאַטײַטיק, אָבער ווען GSK3 איז היפּעראַקטיוו, איז עס מסתּמא די צענטראַלע מאָלעקולע אין איר
היפּעראַקטיוון צושטאַנד פֿאַר אַלע לעבנס־שטייגער־קראַנקייטן.
דערפֿאַר איז עס אויך דער הויפּט־ציל פֿון דער פֿאַרמאַצעווטישער אינדוסטריע.
אָבער זיי ווילן איצט נישט שיסן אויף דעם ציל מיט ליטיום, ווײַל עס איז צו ביליק און קען נישט ווערן פּאַטענטירט.
זיי ווילן שיסן אויף דעם ציל מיט זייערע מאַגישע קוילן.
מאַגישע קוילן זענען טאַקע אַ טערמין פֿאַר זייער עפעקטיווע מעדיצינען.
זיי זענען אַזוי מצליח אין דעם זין, אַז זיי ניט נייטיק היילן עפּעס איצט, וואָס איז דער פאַל פֿאַר זייער ווייניק פֿון
זיי, נאָר אַז זיי האָבן די העכסטע פארקויפונגען אין מאַרקעטינג.
דאָס זענען די מאַגישע קוילן, און די מאַגישע קוילן זענען באַשטימט צו שיסן אויף די ליטיום־צילן.
און די הויפּט־צילן פֿון דער פֿאַרמאַצעווטישער אינדוסטריע זענען אַלע אין דעם מעטאַבאָליזם אָדער אין דעם
סיגנאַלירונג־וועג, וואָס ווערט קאָנטראָלירט דורך ליטיום.
און דער סיגנאַל־וועג אָן ליטיום פירט צו אַלע מינים כראָנישע קראַנקייטן, אַלע לעבנס־שטייגער־קראַנקייטן,
אָבער נאָר אין פאַל פֿון ליטיום־מאַנגל.
דאָס מיינט אַז ווען דער ליטיום־מאַנגל וועט ווערן געלייזט, וועלן די צילן פֿאַרלירן זייער
באַטײַטונג פֿאַר דער פֿאַרמאַצעווטישער אינדוסטריע.
און דאָס איז איינע פֿון די דערקלערונגען פֿאַר וואָס ליטיום A ווערט נישט אָנערקענט ווי אַ וויכטיק שפּור־עלעמענט.
און וואָס איז נאָך ערגער, למשל, אין אייראָפּע איז עס אפילו נישט ערלויבט צו ווערן פארקויפט ווי אַ דיעטעטישער צוגאָב.
אַזוי קענסטו עס אימפּאָרטירן, אָבער דו קענסט עס נישט אָפיציעל פאַרקויפן.
לויט די דירעקטיוון פֿון דער אייראפעישער פאראייניקונג, איז פארבאטן צו מארקעטן ליטיום אלס דיעטעטישן צוגאב.
דאָס מיינט נישט צו זאָגן אַז עטלעכע מענטשן טאָן עס נישט.
אַזוי דאַרף איך נישט 100 אָדער 1,000 ענטפֿערס וואָס זאָגן: "הער נעלס, איך האָב עס געפֿונען אויף דער אינטערנעץ."
עס איז אָפֿיציעל דערלויבט, אָבער איך האָב אַ ווידעא דערפֿון געמאכט.
אגב, דו קענסט עס אויך קוקן אויף מײַן קאַנאַל.
מיט אַ אַדוואָקאַט וואָס ספּעשאַליזירט זיך אין די ענינים.
און זי האָט געזאָגט אַז אין פּרינציפּ האָט זיך דאָרט אַ שוואַרצער מאַרק אַנטוויקלט. און דאָס איז פשוט קאַטאַסטראָפֿיש.
עס איז אַ אומקאָנטראָלירטער שוואַרצער מאַרק וואָס איצט פּראַקטיש רעפּרעזענטירט ליטיום.
און דו האָסט שטענדיק איין פֿוס אין טורמע.
אַזוי, אויב עפּעס, האָט זי אפילו מיר געזאָגט אַז אויב איך וואָלט געווען אין די פארייניקטע שטאַטן, למשל, וואָס איז דאָס איינציקע
לאַנד וואָס איך ווייס, וווּ מען קען עס אָפיציעל פֿרײַ פאַרקויפֿן.
אויב איך מאַך אַ גרויסן באַשטעלונג פֿאַר מײַן גאַנץ משפּחה, בין איך כּמעט אַ דילער.
יאָ, ווײַל דאָס איז אַ שוואַרצער מאַרק, איז עס אומלעגאַל.
און דאָס איז די גאַנץ משוגע זאַך, אַז עפּעס וואָס איז געזונט פֿאַרן מוח איז טאַקע נייטיק פֿאַר דער געזונט פֿון מוח.
ניט נאָר אַז עס ווערט נישט אָנערקענט ווי נייטיק, עס איז טאַקע פֿאַרבאָטן.
דערפֿאַר הייסט דאָס בוך "די ליטיום־קאָנספּיראַציע".
און וואָס איז נאָך מער פּערפֿידיאָז, איז אַז אַלומיניום, למשל, איז ערלויבט ווי אַ
דיעטעטישער צוגאָב, כאָטש עס איז טאַקסיש פֿאַרן מוח.
יאָ, נו, דאָס איז אויך אַ טייל פֿון אַלע די וואַקסינען וואָס מען גיט קינדער.
אַזוי איבער 50 פּראָצענט פֿון וואַקסינען אַנטהאַלטן אַלומיניום, און דאָס גייט אַרײַן אין מוח.
און אַלומיניום גורם צו ניראָ־ינפלאַמאַציע אין מוח.
אַזוי די שפּור־עלעמענטן וואָס פֿאַרשאַפֿן ניוראָ־ינפֿלאַמאַציע זענען ערלויבט.
איך גלייב אַז עס זענען אַ טוץ E-נומערן, בעיקר אין זיסוואַרג פֿאַר קינדער.
זיי אַנטהאַלטן אַלומיניום.
אַלומיניום איז פֿאַראַן אין אַלע שפּריצן וואָס ווערן פֿאַרקויפֿט ווי וואַקסינען.
און דאָס אַלץ איז ערלויבט.
אָבער דער עיקר שפּור־עלעמענט, וואָס וואָלט געווען דער אַנטידאָט, אַזוי צו זאָגן, לפּחות, איז נאָך
נישט אנערקענט ווי אַזאַ און איז אפילו פֿאַרבאָטן.
און דאָס איז גאָר משוגע, אָבער עס ווייזט אויך וואָס פֿאַר אַ פּערפֿידיעזע מאַכט־סטרוקטור מוז זײַן דערנאָך, וואָס האָט אינטערעס
צו פֿאַרזיכערן אַז, נו, איך מײן, עס איז לאָגיש: אַ אינדוסטריע וואָס בליעט פֿון מענטשן זײַן קראַנק, האָט נאַטירלעך אַלע מיטלען
און אינטערעסן, און אויך די פינאַנציעלע רעסורסן, די פּאָליטישע השפּעה און, כמובן, די מעדיע־השפּעה, צו
פֿאַרזיכערן אַז עפּעס אַזוינס ווערט טאַקע נישט באַקאַנט.
און דער שמועס וואָס מיר האָבן דאָ איצט וועט מסתּמא נישט ווערן באַהאַנדלט דורך קיין הויפּטשטראם־מעדיע; ניט ARD און
ניט ZDF אין דײַטשלאַנד וועלן דורכפֿירן אַזאַ שמועס מיט מיר.
דאָס וואָלט אוממעגלעך געווען. איך קען עס אפילו נישט פאָרשטעלן.
עס איז אַ מעטאָד גערופֿן "זיבן שיכטן טיף", וואָס באַשטייט אין אַרײַנגיין זיבן שיכטן טיף. און דאָס איז זייער אינטערעסאַנט.
אַלץ וואָס דו זאָגסט, קומט למעשה צו דעם פאקט אַז די פאָרשונג איז נאָך אין גאַנג.
אַזוי, למשל, מײַן דאָקטער שרײַבט מיר אַ מעדיקאַמענט.
פֿאַר וואָס ווערט מיר דאָס פֿאָרגעשריבן? אַזוי פֿרעגסטו שטענדיק, פֿאַר וואָס? פֿאַר וואָס ווערט מיר דאָס פֿאָרגעשריבן?
וואָס שטייט הינטער עס? וואָס שטייט הינטער עס?
און אַזוי זעט עס אויס פֿאַר מיר, אַז ווען מען רעדט וועגן אַלע די זאַכן, גייט מען אויטאָמאַטיש אַרײַן אין דעם מאָלעקולאַרן ניווע.
דו האָסט אויך דערמאָנט סיגנאַל־מאָלעקולן, אַז מיר זײַנען טאַקע געקאָנדיציאָנירט צו שטענדיק אַרויס צו קוקן פֿאַר אַלץ.
און אין גרייס און אין אַלץ וואָס איז גרויס, וואָס איז שטאַרק, וואָס ווערט אונדז געוויזן אין רעקלאַמע, דאָס מוז העלפֿן.
אָבער לאָמיר זען וואָס ליגט הינטער עס און הינטער עס און הינטער עס.
און דו קומסט אַרײַן אין דעם קליינעם דיאַפּאַזאָן, אינטערעסאַנט גענוג אויך אין דעם אמתן, אין די מיליגראַמען.
נו, עס איז טאַקע אויף מאָלעקולאַרער מדרגה, ווען מען זאָגט אַז אַזאַ קליין גרינעלע ליטיום־זאַלץ
וואָלט געווען זייער נוצלעך אין טרינקען־וואַסער.
יאָ, עס איז אומגלויבלעך.
נו, וואָס דו האָסט נאָר געזאָגט וועגן די זיבן שיכטן... איך בין נישט באַקאַנט מיט דעם טערמין, אָבער עס פּאַסט זייער גוט צו מײַן
אייגענער געשיכטע, ווײַל מײַן ערשטע בוך וואָס איך האָב אי־מאָל געשריבן, "די מתושלח־סטראַטעגיע", איז למעשה וועגן
דעם; די הויפּט־טעמע איז אַז מען זאָל קיינמאָל נישט אויפהערן צו פֿרעגן די "פֿאַר וואָס"־פֿראַגע.
אַזוי, דאָס איז די צענטראַלע טעמע פֿון דעם בוך, ביידע פּסיכאָלאָגיש און פֿילאָסאָפֿיש.
און דאַן האָב איך זיך געפרעגט: פארוואס ליטיום? ווײַל איך בין אָנגעקומען צו ליטיום אין דער אַלטצהיימער־פֿאָרשונג, ווײַל מענטשן
מיט ביפּאָלאַרער שטערונג האָבן אַ זעקס מאָל העכער ריזיקאָ צו אַנטוויקלען אַלטצהיימער,
אויב זיי ווערן נישט באַהאַנדלט מיט ליטיום.
און ליטיום־באַהאַנדלונג טוישט נישט דעם קרענק־פּראָצעס – זי איז אַ באַהאַנדלונג, נישט אַ היילונג – אָבער די מסתּברקייט אַז איר וועט
אַנטוויקלען אַלטצהיימערס קערט זיך צוריק צו נאָרמאַל, כאָטש דאָס איז נישט געזונט, נאָר
צום נאָרמאַלן דורכשניט פֿון דער באַפעלקערונג.
און אין אַ געוויסן מאָמענט האָט מען אַנטדעקט אַז מען קען דערגרייכן דעם זעלבן עפעקט מיט בלויז אַ טויזנטסטע טייל פֿון דער דאָזע.
און דאַן פּלוצלינג האָבן מיר גערעדט וועגן מיקראָדאָזירטן ליטיום.
און אַזוי בין איך אָנגעקומען צו ליטיום, דאַן האָב איך זיך געפרעגט: פארוואס?
יאָ, אַזוי פֿאַרוואָס איז עס נישט ערלויבט, פֿאַרוואָס ווערט עס נישט צוגעגעבן צו טרינקען־וואַסער?
ווײַל אין טרינקוואַסער ווייסן מיר אַז אויב איך בין גענוג מזלדיק צו וווינען אין אַן אָרט וווּ עס איז מער ליטיום, און מיר
רעדן טאַקע וועגן מיקראָ־כּמויות, האָב איך אַ נידריקער ריזיקאָ פֿון אַלצהיימער און אַ נידריקער ריזיקאָ פֿון דעפּרעסיע.
און פֿאַר וואָס איז דאָס נישט מעגלעך?
אַזוי פֿאַרוואָס? און דאַן, פֿאַרוואָס איז עס פֿאַרבאָטן?
און די פֿראַגע פֿון פֿאַרוואָס, ווי איך האָב געזאָגט, האָט מיך טאַקע צוריקגעפֿירט צום ביג־באַנג, טאַקע צום אָנהייב פֿון לעבן.
און דאָס מאַכט די רייזע, וואָס איך האָב איצט דורכגעמאַכט דורך מײַן בוך, אומגלויבלעך שפּאַנענדיק.
אָבער דאַן קענסטו דאָס גאַנצע זאַך פֿון אונטן אַרויף ווידער אויפבויען, אַזוי צו זאָגן, און פֿאַר זיך אַ נײַע וועלט שאַפֿן.
אַזוי, ווען דו ביסט אַרײַנגעגאַנגען טיף אַראָפּ ביז צום גאַנץ אָנהייב, אַזוי צו זאָגן, ביז די פֿראַגע "פֿאַרוואָס" מאַכט ניט
מער קיין זין, ווײַל מע קען זי ניט מער פֿרעגן טיפֿער, ווײַל די נעקסטע פֿראַגע וואָלט דאַן
געווען: פֿאַרוואָס עקזיסטירט דער אוניווערס?
אָבער דעמאָלט קען איך נישט געבן קיין ענטפֿער, אָבער דו קענסט זיך אומקערן און זאָגן: אָקעי, אויפֿן גרונט פֿון דעם
וועל איך איצט בויען זיך אַ נײַע וועלט וואָס אַנטהאַלט ליטיום.
און ווען איך מיר פֿאָרשטעל די וועלט, זע איך אַ רעוואָלוציע אין מעדיצין, אָבער איך זע אויך
אַ רעוואָלוציע אין מענטשלעכע אינטעראַקשאַנז.
אין אַפּריל 2024 בין איך געווען פֿאַרבעטן דורך דעם שווייצער אויסערן־מיניסטעריום צו באַזוכן אַ גרויסע
קאָנפֿערענץ, וווּ עס האָבן זיך באַטייליקט איבער 1,500 פֿאָרשטייער פֿון מער ווי 100 לענדער.
און איך האָב געמוזט געבן די הויפּט־רעדע און אין 15 מינוט ענטפֿערן די פֿראַגע וואָס דער מוח דאַרף כדי צו קענען טראַכטן אין שלום.
עס איז געווען אַ שלום־קאָנפֿערענץ, און איך האָב געמוזט ענטפֿערן דאָס אין 15 מינוט.
איך האָב דערקלערט דעם גײַסטיקן אימונס־סיסטעם, און דאַן האָב איך אויך געוויזן אין אַ לעצטן בילד אַז
ליטיום איז דער שליסל־מאָלעקול פֿאַר פרידלעכע געדאַנקען.
ווייל דאָס איז פּונקט דאָס וואָס ערלויבט אונדז צו באַטראַכטן און זײַן אַ ביסל מער רויִק ווען קאָנפליקטן אויפֿטרעטן.
שלום איז נישט די אַבסענץ פֿון מלחמה, נאָר די מעגלעכקייט צו טראַכטן אין שלום, צו האַלטן קאָנפליקטן אויס, צו
דיסקוטירן קאָנפליקטן, צו נעמען די שטעלונג פֿון דעם אַנדערן, אין אַנדערע ווערטער, צו טוישן די אייגענע פּערספּעקטיוו.
און איך פֿאַס דאָס אַלץ צוזאַמען אונטערן טערמין "מענטאַלער אימון־סיסטעם".
און ליטיום איז פּינטלעך די שליסל־מאָלעקול פֿאַר דער גײַסטיקער אימיון־סיסטעם, וואָס מאַכט עס
נאָך מער פּערפֿידיאָז אַז מען האַלט עס אונדז צוריק.
איצט האָב איך נאָך איין פֿראַגע, און זי איז דערווייַל זייער אין מאָדע, אַזוי צו זאָגן.
אַזוי, איבעראַל הערט מען וועגן שווערע מעטאַלן, שווערע מעטאַל־פֿאַרגיפֿטונג, און, נו, אויב מען קוקט זיך אַרום און איז אַ
ביסל אויפמערקזאַם, דערקענט מען גלייך – מען זעט פשוט אַז מיר ווערן פֿאַרגיפֿט אויף אַלע מדרגות, נישט נאָר
פיזיש, נאָר אויך מענטאַל, ווי דו האָסט נאָר וואָס דערקלערט.
און וואָס פֿאַר אַ ראָלע קען... קען ליטיום אויך שפּילן דאָ?
איך וויל נישט זאָגן דעטאָקסיפיקאַציע, ווײַל דאָס איז איצט אַזוי טרענדי, נאָר אַז די שווערע מעטאַלן אין
דעם גוף ווערן רידוצירט אָדער פאַרלירן זייער פּאָטענץ.
ביידע. עס זענען שטודיעס וואָס ווײַזן, למשל, אַז די אויסשיידונג פֿון קוועקזילבער שטייגט ווען מען געבט ליטיום.
די מערסטע שווערע מעטאַלן, ווי אויך פּלאַסטיק און אַזוי ווייטער, הינדערן די נײַרוגענעזע אין דעם היפּפּאָקאַמפּוס,
דאָס הייסט די פאָרמירונג פֿון נײַע מוח־צעלן, וואָס פּאַראַליזירט אונדזער גײַסטיקן אימיון־סיסטעם.
אין דעם הינזיכט איז ניוראָ־ינפלאַמאַציע דער שליסל, און ליטיום העלפֿט דאָ.
עס זענען אויך אַנדערע סובסטאַנצן, אַזוי אַז אַלץ וואָס פֿאַרמינערט די גײַסטיקע פאָרשטעלונג, דאָס
הייסט די גײַסטיקע אימון־סיסטעם, איז פּראָבלעמאַטיש.
און איך וועל דיר געבן אַ בײַשפּיל, נישט פֿון דעם קאָנטעקסט פֿון ליטיום, נאָר אויך פֿון מײַן בוך "די אַלגע־אױיל רעוואָלוציע".
אינטערעסאַנטערהייט האָב איך אַנטדעקט אַז די אינוּיט, וואָס בעיקר עסן פֿיש, נעמען נאַטירלעך
אַ סך שווערע מעטאַלן, ווײַל זיי זענען אין פֿיש.
און אַזוי האָב איך אויסגעפֿאָרשט די מסתּברקייט פֿון אַלצהיימער, ווײַל שווערע מעטאַלן פֿאַרשאַפֿן אַלצהיימער.
אָבער דער מאַנגל פֿון וויכטיקע שפּור־עלעמענטן און לעבנס־וויכטיקע סובסטאַנצן וואָס מען געפֿינט
אין פֿיש, פֿאַראורזאַכט אויך די אַלצהיימער־קרענק.
אַזוי, ווי אַזוי אַרבעט עס קעגן איינער דעם אַנדערן?
וואָס פּאַסירט איצט אויב איך עס עפּעס וואָס איז נייטיק אין טערמינען פֿון לעבנס־וויכטיקע נוטריענטן, אָבער
גלייך צײַטיק עס איך עפּעס וואָס איז שעדלעך פֿאַר מיר?
און די וואונדערלעכע זאַך איז אַז די לעבעדיקע סובסטאַנצן געווינען.
דאָס מיינט אַז די מענטשן, די אינואיט, וואָס האָבן די נידריקסטע ריזיקאָ פֿון אַלצהיימער, דאָס הייסט וואָס שטאַרבן מיט
ווייניק אָדער גאָר קיין אַלצהיימער, האָבן אינטערעסאַנטערהייט די העכסטע קאָנצענטראַציעס פֿון שווערע מעטאַלן אין זייער מוח.
אָבער זיי האָבן נישט אַנטוויקלט אַלטצהיימער, ווײַל זיי האָבן אויך די העכסטע קאָנצענטראַציע פֿון לעבעדיקע סובסטאַנצן אין מוח.
דאָס מיינט אַז וואָס אונדזער גוף קען נישט טאָן איז צו קאָמפּענסירן פֿאַר מאַנגעלן, אַזוי צו זאָגן.
אָבער אויב מיר זיך אַליין קאָמפּענסירן פֿאַר די דעפֿיציטנס דורך אַ געזונטן דיעטע, זײַנען מיר פיל מער
טאָלעראַנט, נישט נאָר צו אויסערלעכע סכּנות, מלחמה און שלום, דיסקוסיעס און געזעלשאַפֿטלעכע דרוק.
מיר זענען אויך מער טאָלעראַנט צו טאַקסינען.
דאָס מיינט נישט אַז די טאַקסינען זענען גוט, און דאָס איז בכלל נישט קיין פּראָבלעם.
אָבער, פֿאַרשטייט זיך, וואָלט עס געווען נאָך בעסער צו האָבן נישט קיין טאַקסינען, נאָר לעבעדיקע סובסטאַנצן.
אָבער די קאָמבינאַציע פֿון ביידע, און אין מײַן נײַעם בוך רוף איך עס אויפֿהאַלטן האָמיאָסטאַזע, אַזוי צו
זאָגן, דאָס איז די טעמע, דער באַלאַנס פֿון כּוחות.
און דאָ האָב איך צוויי געזעצן. איך רוף דעם ערשטן קאַפּיטל דעם געזעץ "די געזעצן פֿון דער נאַטור
אין באַציִונג צו דער גײַסטיקער אימיון־סיסטעם".
און די געזעצן פֿון דער נאַטור זענען דער געזעץ פֿון מינימום און דער געזעץ פֿון מאַקסימום.
דער מאַקסימום איז, אַזוי צו זאָגן, די העכסטע מאָס וואָס איך קען קאַנסומירן איידער עס טאַקע אָנהייבט מיר שלעכט צו
ווירקן. אין אַנדערע ווערטער, אין טערמינען פֿון טאַקסינען.
דאָס אַרײַננעמט שווערע מעטאַלן, פֿאַרשטייט זיך, אָבער אויך צוקער און אַלקאָהאָל. איך קען איבערטרייבן אַלץ.
אַזוי ווערט אַלץ בײַ אַ געוויסן מאָמענט גיפֿטיק. ליטיום אויך, פֿאַרשטייט זיך.
און אויף דער אַנדערער זײַט, דער געזעץ פֿון מינימום. אַזוי, וואָס דאַרף איך לפּחות צו זײַן געזונט?
עס גייט אַלעס וועגן די לעבעדיקע סובסטאַנצן.
אָבער נישט נאָר דאָס, נאָר אויך באַוועגונג, געזעלשאַפֿטלעכע קאָנטאַקטן און אַזוי ווײַטער.
און צווישן דעם געזעץ פֿון מינימום און דעם געזעץ פֿון מאַקסימום איז האָמיאָסטאַזע.
אָבער ווי מער לעבעדיקע סובסטאַנצן איך האָב, אַזוי מער קען איך אויסהאַלטן.
אַזוי ווערט דער כּוח־באַלאַנס אויפֿגעהאַלטן, אַנשטאָט ווען די לעבנס־נויטיקע סובסטאַנצן פעלן.
דאָס איז ווען איך האָב אַ מאַשין. איך קען זי איבערלאָדן, וואָס איז נישט גוט פֿאַר די מאַשין.
אָבער אויב אַ לעבעדיקער שטאָף פעלט, דאַן אַרבעט עס פשוט בכלל נישט.
יאָ, דאָס איז אפֿשר ווי אַזוי דו קענסט עס זיך פאָרשטעלן.
אַזוי קען איך פשוט מער אויסהאַלטן.
איך קען טראָגן מער מיט מיר אין מײַן לעבן.
איך קען נעמען מער.
אָבער דער מינימום איז דער הויפּט־געזעץ פֿון די צוויי.
דאָס איז זייער דערמוטיקנדיקע נייעס וואָס איר טיילט.
ווייל וואָס מיר הערן אַ סך וועגן איז אַז... נו, די שווערע מעטאַלן און דעטאָקסיפיקאַציע אָדער פאַרגיפֿטונג. דאָס איז אַזוי...
דאָס געפֿינט זיך איצט אין משפּחות. און משפּחות אָדער עלטערן פּאַניקירן גרינג אָדער ווערן אַנגסטלעך אָדער באַזאָרגט.
און איצט ווילן אַלעמען, אָדער לפּחות פילע מענטשן, דעטאָקס, דעטאָקס, דעטאָקס.
אָבער עס קען אַ סך פאַלש גיין.
יאָ, דאָס קען אויך אויסשפּולן פילע וויטאַלע סובסטאַנצן. און דאַן האָסטו גענוי דעם אומגעקערט דערגרייכט.
דערפֿאַר בין איך נישט ממש אַ פאַן דערפון.
דער צווייטער זאַך איז אויך... לאָז איך געבן אײַך אַ בײַשפּיל פֿון דעם באַלאַנס פֿון דער טעמע
פֿון מײַן לעצטנס בוך, "אינדאָקטרינירטער מוח".
דער פּונקט איז אַז, אין פּרינציפּ, דער ווירוס, וואָס איז דיזיינירט געוואָרן ווי אַ ביאָלאָגישע וואָפן, אָבער גלײַך־צייטיק
אויך אַדמיניסטרירט געוואָרן ווי mRNA, וואָס אין פּרינציפּ אַנטהאַלט דעם ביאָלאָגישן
וואָפן־קאָמפּאָנענט, דעם שפּיק־פּראָטעין וואָס מאָדיפיצירט עס.
און דאָס מאָדיפיצירטע שפּיק־פּראָטעין אַקטיווירט ניראָ־ינפלאַמאַציע אין מוח.
און דאָס איז ניראָטאָקסיש פֿאַרן היפּפּאָקאַמפּוס.
און דאַן האָבן מענטשן מיר שטענדיק געפרעגט: נו, איז דער שפּריץ געפערלעך, אָדער איז דאָס דער ווירוס?
איך זאָג ניין, דער ווירוס איז נישט נאָר אַזוי געפערלעך, נאָר ער איז אויך געפערלעך, ווײַל דאָס איז פּונקט וואָס ער אַנטהאַלט.
אָבער יאָ, איז עס שלעכט אויב דו קריגסט דאָס?
איך זאָג, ניין, איך האָב אויך געהאַט קאָוויד, איך בין כּמעט זיכער.
איך האָב עס אויך פּרובירט, מיט אַנטיבאָדיעס אַרויף און אַראָפּ, און אויך פֿאַר זיכערקייט, אַזוי אַז איך קען
זאָגן צו די אויטאָריטעטן: "קוקט, איך בין גוט פּרימירט פֿאַר די קומענדיקע אינפֿעקציע."
אבער איך האָב שטענדיק געזאָגט אַז איך האָב נישט מורא אַז דאָס וועט איצט ווירקן אויף מײַן מוח.
ווייל איך זאָרג אַז מײַן מוח פֿונקציאָנירט ריכטיק דורך נעמען וויטאַלע נוטריענטן, לויט מײַן וויסן.
אולי פֿעלט נאָך עפּעס, אָבער וואָס איך גלייב איז נייטיק, איז גוט באַשריבן אין מיינע ביכער. און מיר לעבן אויך דערפֿון.
און דערפֿאַר האָב איך געזאָגט, אַז איך האָב נישט קיין מורא צו לײַדן פֿון אַ דויערנדיקן שאָדן פֿון אַ קאָוויד־אינפֿעקציע.
אָבער אויב עפּעס פעלט, אויב מײַן אימיון־סיסטעם און מײַן גײַסטיקער געזונט זענען שוין געשעדיקט, אויב איך האָב שוין
נײַראָ־ינפלאַמאַציע, למשל צוליב אַ ליטיום־מאַנגעל, דאַן איז זיכער אַ גרויסער ריזיקאָ אַז אַזאַ אינפֿעקציע וועט מיך אויסשלאָגן.
און נישט נאָר אַקוט, אַז איך כאַפּ אַן אינפֿעקציע און לייד דערפֿון אַ וואָך אָדער צוויי, נאָר אַז איך אַנטוויקל
טאַקע לאַנג־קאָוויד, כראָנישע מידקייט, אָדער, ווי אַ קינד, אַלע מינים פּראָבלעמען, אַרײַנגערעכנט אויטיזם.
אויטיזם איז לעצטנס אַ קאָנסעקווענץ פֿון ניראָ־ינפֿלאַמאַציע, בעיקר בשעת דער שפּירלעכער פֿאַזע פֿון דער אַנטוויקלונג פֿון דעם
היפּפּאָקאַמפּוס, דאָס הייסט בשעת די ערשטע צוויי יאָר פֿון לעבן.
דער היפּפּאָקאַמפּוס אַנטוויקלט זיך ביז גאַנץ רײַפֿקייט.
אויב איר אַנטוויקלט שווערע ניראָ־ינפלאַמאַציע אין דער פאַזע, איז דאָ אַ זייער הויך מסתּמא אַז איר וועט אַנטוויקלען אויטיזם,
דאָס הייסט אַ דיספֿונקציע פֿון דער היפּפּאָקאַמפּוס, אין דער פאַזע פֿון לעבן, וואָס קען דערנאָך בלײַבן פֿאַר די גאַנץ לעבן.
און איינער פֿון די הויפּט־טריגערס, למשל, איז באַוווּסט אַז דאָס זײַנען שפּריצן מיט אַלומיניום.
אַזוי זאָלסטו זיי פֿאַרמיידן, דער געזעץ פֿון מאַקסימום.
אויף דער אַנדערער זײַט איז דאָ די באַשטימונג אַז ניראָ־ינפֿלאַמאַציע בכלל ניט פּאַסירט.
דער געזעץ פֿון מינימום, דאָס הייסט ליטיום, אָבער אויך וואַסערדיקע אָמעגאַ-3 פֿעט-זויערן, וואָס איך דערמאָנען נאָר
ווײַל אַ דיעטע רײַך אין פֿיש איז נישט אַזאַ גוטע געדאַנק.
און דער איינציקער, דער איינציקער סענסיבלער מקור פֿון וואַסערדיקע אָמעגאַ-3 פֿעט־זויערן, אויב
פֿיש־פּראָדוקטן זענען נישט ערלויבט, איז אַלגע־אױיל־פּראָדוקטן.
אַזוי, ווען איר באַריכטעט אַזוי, מיט אַלץ וואָס איר ווייסט, וואָלט איך כּמעט געזאָגט אַז
אין שול זאָל טאַקע זײַן אַ פֿאַך גערופֿן NEHLS.
ניין, עס זאָל שטיין "אַ לעבנסשטייגער פּאַסיק פֿאַר די ספּעציעס".
יאָ, אָבער ליידער ווערט די קאָמפּליצירטקייט פֿון דעם כּמעט קיינמאָל נישט באריכטעט, ווי איר האָט נאָר דערמאָנט.
יאָ, נו, מײַן פֿרוי האָט עס נעכטן געהערט אויף דײַטשלאַנדפֿונק, האָט מיך צום טויט געשלאגן, איך ווייס נישט פּינטלעך וווּ.
אָבער איך מיין אַז דאָס איז געווען אַ ראַדיאָ־סטאַנציע, עס קען געווען דײַטשלאַנדפֿונק אָדער עפּעס אַזוי.
עס האָט זיך געהאַנדלט וועגן קענעדי, ראָבערט פֿ. קענעדי, וואָס איז נאָמינירט געוואָרן אַלס סעקרטאַר פֿון געזונטהייט, אַזוי מיר
רעקאָרדירן עס נאָך איידער ער קריגט די שטעלע, אַזוי צו זאָגן, אויב ער קריגט זי, אויב ער
באַקומען די צוזימונג פֿון דעם פּאַרלאַמענט דאָרט.
אָבער דעמאָלט האָבן זיי אים גערופֿן אַ שווינדלער, ווײַל ער האָט געזאָגט אַז געזונט עסן איז וויכטיק.
אַזוי, דו ביסט אַ קאָנספּיראַציע־טעאָרעטיקער אויב דו מיינסט אַז געזונט עסן איז וויכטיק, און איך געפֿין דאָס גאָר אומגערעכט, יאָ.
אָבער מײַן פֿרוי מיינט, לויט וואָס זי האָט געהערט, אַז עס איז געשריבן געוואָרן דורך עפּעס אַ מין קינסטלעכע אינטעליגענץ.
יאָ, כאָטש, איצט ווען איר דערמאָנט עס, איז דערווייַל אַ באַריכט וועגן דעם אין די ציבורדיקע מעדיע אין דײַטשלאַנד.
וווּ מען טאַקע קליימט אַז אַלע די שמועסן וועגן דיעטע־סופּפּלאַמענטן, שפּור־עלעמענטן, וויטאַמינען און אַזוי
ווייטער זענען טאַקע נאַרישקייט, ווײַל דער גוף דאַרף אַזוי ווייניק פֿון זיי אַז אפילו ... – דאָס איז טאַקע דערמאָנט
געוואָרן אין דעם באַריכט – אַזוי מיט וויטאַמין C, למשל, דער וויטאַמין C וואָס מען געפֿינט אין טשיפּס איז גאָר גענוג.
אַזוי קענסטו זיכער זאָגן: "איך געב אויף אַלץ אַנדערש, אַרײַנגערעכנט פֿרוכטן און
גרינסן. דאָס איז בכלל נישט באַוויזן געוואָרן."
עס נאָר טשיפּס, און דו וועסט האָבן דייַן טעגלעכן ראַציע פֿון וויטאַמין C.
יאָ, יאָ, דאָס איז נישט אַזוי אומגלויבלעך.
איך האָב געוווינט אין די פֿאַראייניקטע שטאַטן פֿאַר עטלעכע יאָר, צוויי מאָל מיט מײַן משפּחה, אפילו פֿאַר עטלעכע יאָר.
אַזוי האָבן מיר צוויי מאָל אַריבערגעצויגן קיין די פארייניקטע שטאַטן, צוריק, און ווידער צוריק.
אין יעדן פאַל זענען זיי אויך געווען אין שול.
און טאַקע איז געווען די עסן־פּיראַמיד.
און איך וועל קיינמאָל נישט פאַרגעסן ווען מײַנע קינדער זענען געקומען היים מיט אַ צייכענונג פֿון דער עסן־פּיראַמיד.
אַזוי, די פּיראַמיד: וואָס איז וויכטיק, וואָס איז נישט אַזוי וויכטיק. און נעבן איר איז געווען אַ האַמבורגער.
און דער האַמבורגער מיט פֿײַלן האָט אויך געוויזן אַז אַלץ איז, אַזוי צו זאָגן, באַדעקט.
אַזוי, עסן אַ האַמבורגער יעדן טאָג וואָלט געווען גענוג, אַזוי צו זאָגן, זיך גענוג צו
נוטרירן לויט דער לעצטער מעדיצינישער וויסנשאַפֿט.
און ווי ווייט איך ווייס, זענען די נוטריציע און בילדונג אויך אין די הענט פֿון מאַקדאָנאַלדס און קאָ.
אַזוי, אַלץ ווערט פינאַנצירט דורך גרויסע אָרגאַניזאַציעס, קאָרפּאָראַציעס, אַלץ אין די פארייניקטע שטאַטן.
אָבער לעסאָף איז דאָס דאָ נישט פיל אַנדערש, ווײַל זיי האָבן אויך השפּעה אין פּאָליטיק און געזונטהייט־זאָרג.
און אין מײַן נײַעם בוך באַשרײַב איך אין גרויסן דעטאַל ווי דער אומקער איז געשען, למשל.
אַזוי, אין אַ מין רעדן, איז אַ לעבנס־שטייגער פּאַסיק פֿאַר דער ספּעציע אַרויסגענומען געוואָרן פֿון דער
לערנ־פּראָגראַם, אפילו אין מעדיצינישער אויסבילדונג.
פֿאַרוואָס דער געזעץ פֿון מינימום געלט דאָ נישט.
דער יסודדיקער געזעץ פֿון לעבן געפֿינט זיך אין מעדיצין ... אָבער מען לערנט עס נישט אין מעדיצין.
עס איז אוממעגלעך צו פֿאַרשטעלן.
דאָס איז... איך מײן, יעדער אויטאָ־מעכאַניקער, אָן קיין אומכּבֿוד, ווייסט אַז ווען אַ אויטאָ
צעברעכט, זענען דאָ אַ פּאָר סיבות פֿאַר וואָס.
אָבער אין דער מעדיצינישער באַהאַנדלונג, ווען דער אויטאָ, אַזוי צו זאָגן, שטייט, ווען מיר דיאַגנאָזירן מיט
דיפּרעסיע, איז די איינציקע אָפּציע אַנטידיפּרעסאַנטן.
עס זענען נישט קיין סיסטעמישע פֿראַגעס: יאָ, פֿאַרוואָס האָט זיך דיפּרעסיע אַנטוויקלט?
פֿאַר וואָס האָט עס אַנטוויקלט קינדער – ATHS? פֿאַר וואָס קומט אויטיזם פֿאָר?
און נאָר זינט מען האָט געגעבן די שפּריצן קעגן קינדערקרענק, וואָס זענען בכלל נישט נייטיק.
און דערפֿאַר איז דער ענין אַז מיר מוזן פֿרעגן די "פֿאַרוואָס"־פֿראַגע.
און אפֿשר האָבן מיר איצט גאַנץ גוט געענטפֿערט אויף אַ פּאָר "פֿאַר וואָס" פֿראַגעס.
אַ גרויסן דאַנק טאַקע.
יאָ, דאָס איז... נו, דו האָסט אַזוי פילע זאַכן אָנגעטאָנט, עס איז טאַקע אַ גאַנץ נײַער געביט אין דעטאַל.
דאָס איז אויך וווּ פילע עלטערן זענען זייער פאַרצווייפלט.
פֿאַר וואָס עקזיסטירט אָטיזם? פֿאַר וואָס עקזיסטירט ADHD, און אַזוי ווײַטער?
דאָס איז, כמובן, ווײַטער פֿון דעם ראַם פֿון דער דיסקוסיע.
אָבער איך קען אײַך איינלאָדן.
ווי A, פֿאַרשטייט זיך, וועט מײַן נײַער בוך די ענטפֿערס צושטעלן.
אָבער איך קען קיינער נישט צווינגען, אַזוי צו זאָגן, און איך וויל נישט צווינגען קיינער צו קויפן מײַן בוך.
אַנשטאָט דעם וויל איך… איך וויל בילדן מענטשן אויף אַלע מדרגות.
עס זענען אויך אינטערוויועס וועגן דעם טעמע, כמובן. איך האָב לעצטנס געענטפֿערט פֿראגן בײַ אַ אָטיזם־קאָנפֿערענץ,
און דאָס וועט באַלד זײַן בנימצא אויף מײַן קאַנאַל.
אָבער אין דער צוגרייטונג צו דער קאָנפֿערענץ האָב איך פיל צײַט פֿאַרבראַכט זיך צוגרייטן דורך שטודירן אַ סיסטעמישן צוגאַנג צו
פּרעווענטירונג און באַהאַנדלונג פֿון אָטיזם, און דאַן האָב איך אַלע וויסנשאַפֿטלעכע שטודיעס אין
אַ דאָקומענט פֿון עטלעכע זײַטן צוזאַמענגעפֿאַסט.
און איר קענט געפֿינען דאָס אַלץ אויף מײַן וועבזײַטל.
גיי פשוט צו מײַן וועבזײַט www.michael-nehls.de, און אונטער "Info" וועסטו געפֿינען אַלע רעלעוואַנטע
אינפֿאָרמאַציע וועגן די טעמעס, ווי אויך די פּאַסיקע שטיצע.
דאָס מיינט אַז דו דאַרפֿסט איצט נישט קויפֿן קיין בוך בײַ מיר; עס איז גענוג נאָר אַ קוק טאָן און אַ פּאָר געדאַנקען באַקומען.
איך האָב נאָך איין לעצטע קורצע פֿראַגע.
דו ביסט אַ טאַטע אַליין, דו האָסט אַלע וויסן, אַלע אײַנבליקן.
און אויב איר קענט איצט דערציילן אונדז די דרײַ וויכטיקסטע פּונקטן, ווײַל איר האָט פריער געזאָגט אַז מיר לעבן אויך לויט זיי.
וואָס זענען די דרײַ וויכטיקסטע פּונקטן וואָס איר וואָלט געזאָגט אַז זיי זענען נייטיק
פֿאַר אונדז ווי אַ משפּחה, פֿאַר אונדזערע קינדער?
מיר לאָזן דאָס גאָר אויס, אָדער מיר לעבן אַזוי, אָדער מיר ברענגען דאָס צו, מיר פֿאָדערן דאָס. וואָס וואָלטסטו געזאָגט?
אַזוי, דער ערשטער מאָל, בלײַב גאָר רויִק.
אַזוי, אין יעדן פאַל, פאַל נישט אין דעם פאַל פֿון געדאַנק אַז אַלץ מוז זײַן פּערפעקט.
צו זײַן גאָר ערלעך, האָב איך דאָס ערשט פֿאַרשטאַנען בערך 20 אָדער 22 יאָר צוריק.
עס האָט מיר גענומען 10 ביז 15 יאָר נאָך איך האָב געענדיקט מײַנע מעדיצינישע שטודיעס, ביז איך האָב בכלל אָנגעהויבן פֿאַרשטיין
ווי איך בין, אַזוי צו זאָגן, אינדאָקטרינירט געוואָרן, און אַז איך מוז גאָר איבערבויען מײַן פֿאַרשטאַנד פֿון מעדיצין.
און אין יענער צײַט זענען מײַנע קינדער אויך אויפֿגעוואַקסן און זענען געקומען אין די טינידזשער־יאָרן.
דאָס מיינט אַז מיר האָבן הײַנט נישט אָנגעווענדט אַלץ וואָס איך ווייס.
און אויב איך וואָלט געהאַט אייניקלעך, וואָלט איך מסתּמא בעסער געטאָן, אָדער לכל־הפּחות געגעבן בעסערע עצות.
אָבער איך דאַרף דאָס נישט, ווײַל בינתיים האָבן מײַנע קינדער אויך געלערנט וואָס איז וויכטיק צוזאַמען מיט מיר.
אָבער ווײַל איך ווייס דאָס איצט, איז עס, כמובן, נישט גאָר פֿאַטאַל אויב מען טוט נישט אַלץ פּערפֿעקט, און אומקער, עס קען
אפילו זײַן פֿאַטאַל אויב מען פּרוּווט טאָן אַלץ פּערפֿעקט.
דאָס איז אויך גאַנץ דרוקדיק, ווײַל מען שנעל קומט אין אַ מצבֿ – ווי הייסט עס ווידער, נישט נאָרמאָרעקסיע, עס איז אַ וואָרט
דערפֿאַר, נישט אַנאָרעקסיע, נאָר דאָס... – וווּ מען פּרוּווט פּערפֿעקצירן אַלץ אין דער דיעטע און אין דער התנהגות.
און דאַן איז דאָס לעבן ניט מער הנאהדיק.
און דאָס איז טאַקע די וויכטיקסטע זאַך אין לעבן, אַז עס זאָל זײַן שפּאַס, יאָ, אַז מען
זאָל הנאה האָבן פֿון זיך אַזוי פֿיל ווי מעגלעך.
און ווען עפּעס שלעכט פּאַסירט, גייסטו פשוט דערפון אַריבער, לערנסט דערפון און געפֿינסט ווידער פרייד.
און דערפֿאַר איז עס טאַקע וויכטיק צו בלײַבן רויִק, טאַקע וויכטיק, איך מײן טאַקע, טאַקע וויכטיק.
דערנאָך זענען דאָ אַ פּאָר זאַכן וואָס זענען גאָר נייטיק און וואָס מען קען פשוט נישט באַקומען פֿון נאָרמאַלן עסן.
פֿאַרשטייט זיך, זיי זענען אויף אונדזער טיש, און איך רעד שטענדיק וועגן אָמעגאַ-3, וויטאַמין D און ליטיום.
און דאַן ביסטו טאַקע גאַנץ גוט פֿאַרזאָרגט, אויב, נאַטירלעך, דו איצט… לויט דײַן דיעטע, קענסטו נאָך האָבן
אַ סעלעניום־מאַנגעל און אַ צינק־מאַנגעל, נאַטירלעך.
אָבער אַזוי זענען פשוט די זאַכן.
און, פֿאַרשטייט זיך, וואָס הערשט איז דאָס וואָס איך רוף די מתושלח־סטראַטעגיע, וואָס מיינט אַז איך ווייס אַז די נוטריציע
איז נישט די איינציקע זאַך וואָס איז פֿאַר אונדז רעלעוואַנט.
דו מוזסט אויך באַטראַכטן די געזעלשאַפֿטלעכע אינטעראַקשאַן, ווי מענטשן באַהאַנדלען איינער דעם אַנדערן ...
אָבער דאָס ווערט גרינגער ווען דו האָסט נישט קיין חסרונות, ווײַל דו ביסט פשוט מער רוּיק אין דײַנע אינטעראַקשאַנז מיט אַנדערע.
דו וועסט זיך נישט גלייך אונטער דרוק געפֿילן ווען עמעצער האָט אַ אַנדערע מיינונג.
און דאָס מיינט אַז געזעלשאַפֿטלעכע אינטעראַקשאַן איז זייער וויכטיק, אַז מען זאָל זיך אָפּגעבן מיט די
ענינים, דיסקוטירן זיי און נישט נאָר זיי איגנאָרירן.
און יאָ, מיר אַלע טאָן אַ ביסל ספּאָרט און פּרוּוון בלײַבן פֿיזיש אַקטיוו.
און ווײַל די וועלט איז אַזוי קראַנק און מיר ווילן אַז זי זאָל זײַן אַ ביסל בעסער, האָבן מיר נאַטירלעך אַ ציל אין לעבן.
און עס איז אויך זייער וויכטיק שטענדיק צו האָבן עפּעס צו טאָן.
אַ גרויסן דאַנק טאַקע.
אַזוי, אַ דאַנק דיר אַז דו האָסט אונדז מיטגענומען אויף דײַן שפּאַנענדיקער רייזע, ווי דו אַליין האָסט עס
געזאָגט, און פֿאַר דײַן דערקלערונג פֿון אַזוי פֿיל דאָ.
אַ גרויסן דאַנק פֿאַר אײַער צײַט.
יאָ, אַ דאַנק.
איך מיין די קאָנפֿערענץ וואָס איר אָרגאַניזירט.
איך מוז מודה זײַן, ווען איך האָב דערפֿון געהערט, האָב איך גלייך מסכים געווען, כאָטש איך מוז איצט
אָפּזאָגן אַלע אַנדערע זאַכן, ווײַל איך מוז שרײַבן דאָס בוך.
אָבער איך האָב די העכסטע כּבֿוד פֿאַר וואָס איר טוט, און איך האָף אַז דורך מײַנע אַבאָנענטן
וועלן מיר עס אויך אַרויסגעבן אויף מײַן וועבזײַט.
אַז מיר זאָלן באַקומען אַזוי פֿיל מענטשן ווי מעגלעך וואָס זאָגן, "יאָ, איך וועל גיין דאָרט, איך וועל דערציילן אַנדערע
וועגן דעם, און האָפֿנטלעך וועט די גאַנצע וועלט אײַך צוקוקן."
אַ גרויסן דאַנק, טאַקע.
און מיט די בעסטע גרוסן צו דײַן פֿרוי, בפרט הײַנט.
אַ גרויסן דאַנק
אַ דאַנק.
ווען דער שטורעם ראַגט אַרום אונדז און צווייפֿל אויפֿשטיין, האַלטן מיר זיך שטאַרק און געפֿינען שטאַרקייט אין לעבן.
מיר אָטעמען האָפֿענונג, בויען בריקן פֿון ליבע, פֿאָרמירן די צוקונפֿט, אַ וועלט אָן מלחמות.
מיר שרײַבן רעצעפּטן, און אויף זיי שטייט: לעבן, ליבע, פֿרײַהייט, דאָס איז אַלץ וואָס ציילט.
עס קען נאָר געטאָן ווערן צוזאַמען, ווי אַ מאַנשאַפֿט.
גוטע נשמות ווערן מאַגיש צוגעצויגן צו איינעם דעם אַנדערן.
עס קען נאָר געטאָן ווערן צוזאַמען, ווי אַ מאַנשאַפֿט.
אין ליבע און שלום, האַנט אין האַנט.
ווען די וועלט אונדז אַרויספֿאָדערט, שטייען מיר אויף מיט מוט אין אונדזערע הערצער און מיט אמונה אין זי.
די ליכט אין די שאָטן ווײַזן אונדז דעם וועג צו טוישן די וועלט; עס איז קיינמאָל נישט צו שפּעט דערפֿאַר.
מאַגישע באַשעפֿענישן היילן ליידן.
צוזאַמען איצט און שטענדיק, זענען מיר אַלע גרייט.
מיר שרײַבן רעצעפּטן, און אויף זיי שטייט: לעבן, ליבע, פֿרײַהייט – דאָס איז אַלץ וואָס ציילט.
מיר קענען עס נאָר צוזאַמען טאָן, ווי אַ מאַנשאַפֿט.
גוטע נשמות ווערן מאַגיש צוגעצויגן צו איינעם דעם אַנדערן.
עס קען נאָר געטאָן ווערן צוזאַמען, ווי אַ מאַנשאַפֿט.
אין ליבע און שלום, האַנט אין האַנט.