Күчтүү лоббилер накты акчаны толугу менен жоюу үчүн катуу аракет кылып жатышат.
Бүт Европа боюнча жана айрыкча Европа Биримдигинде
Бүгүн биз бул тема боюнча адис менен сүйлөшүп жатабыз, ал Швейцарияны бул тагдырдан коргоо жана эркиндиктин бул
бөлүгүн сактоо үчүн колунан келгендин баарын кылып жатат.
Биз «schweiz-macher» уюмунун делегаты жана «Freiheitliche Bewegung Schweiz» (Швейцария Эркиндик кыймылы)
уюмунун президенти Ричард Коллерди кубана кабыл алабыз.
Жакшы түш, бул жерде – Парламент Үйүндө – болууга кубанычтамын жана биз эмнени үйрөнө
турганыбызды угуу абдан кызыктуу болот деп ойлойм.
Көпчүлүк адамдар Швейцарияда накталай акчадан арылуу деген дээрлик мүмкүн эмес деп ойлошот. Бул боюнча сиздин пикириңиз кандай?
Жакшы, бул, балким, ката.
Эгерде биз катаны оңдобосо, анда биз муну кыйын жол менен үйрөнөбүз.
Чындыгында, адамдар накталай акча түздөн-түз жоюлуп жаткандай сезишпейт – анткени накталай акчаны жоюп жаткандар саясатчылар
эмес, саясатчылар жөн гана аны сактап калууга эч нерсе кылбай жатат, тескерисинче экономика өзү
накталай акчаны акырындап жоюуга умтулуп жатат.
Биз муну Рождество базарларында гана эмес, башка базарларда да көрүп жатабыз – компанияларда, нан бышыруучу чынжырларда да,
алар күтүүсүздөн накталай акчаны кабыл алууну токтотуп коюшту.
Биз муну накталай акчасыз иштеген ресторандарда да көрөбүз.
Убакыттын өтүшү менен экономика накталай акчаны азайтып, жок кылат, жана бул азыр коомдук транспортто да тез
ыргакта болуп жатат, анда да накталай акча колдонулбайт.
Бул деген акча менен төлөгөн адамдар эми коомдук транспорттон билет сатып ала алышпайт.
Бул биздин акча каражаттарыбызды азайтып жатат. Жана биз ага каршы чара көрүшүбүз керек.
Андан тышкары, бизде Better than Cash Alliance сыяктуу эл аралык уюмдар да бар.
Булар 2012-жылы Билл жана Мелинда Гейтс фонду, Форд фонду, USAID жана башка маанилүү, ири уюмдар тарабынан түзүлгөн.
Жана алар дүйнө жүзү боюнча нактылык акчаны акырындык менен жоюп, аны санариптик акча менен алмаштырууну максат кылышты.
Бул кызыктуу жана Швейцария жөнүндө жакшы кабар берет: биздин SECO – Экономикалык иштер боюнча Мамлекеттик катчылык – 2012-жылы
демилгени түзүүгө катышкан эмес, бирок ошол эле жылы накты акчаны жоюуга эки миллион швейцария франкын төлөп, санариптик акча
которууларына тиешелүү бардык технологияларды жана тажрыйбаны, айрыкча өнүгүп келе жаткан
экономикаларга өткөрүп берүү милдети жүктөлгөн.
Бул чындыгында эле накталай акчаны жоюу Швейцариянын алдыңкы сапта иштеп жаткан максаты экенин көрсөтүп турат.
Менимче, Швейцарияда накталай акча жоюлбайт деп ишенүү бир аз наивдүү болот.
Ошондуктан акчаны конституцияга киргизе алуубуз абдан маанилүү.
Накталай акча эмнеге чындап жоюлушу керек?
Жакшы, бир нече себептер бар, бирок эң маанилүүсү – глобалдык каржылык абал.
Каржылык абал мындай: дүйнө чындап эле карызга батып турат.
Тактап айтканда, калктын аны өндүрүү боюнча жылдык кубаттуулугунун үч эсесине барабар сумма. Ал кайтарылбайт.
Бул адамзат ушул карыз тоосун жабуу үчүн үч жыл бою эч кандай ресурстарды пайдаланбай
же тамак жебей иштеши керек экенин билдирет.
Ошондуктан келечекте бир маалда каржылык кулаш болот.
Бул болобу же болбойбу деген суроо эмес, эми болгону качан болору гана маселе. Учурдагы
глобалдык каржылык абалда ал ичинен кулайт.
Албетте, бул элиталар накталай акчаны жоюуну каалаган бир себеп: каржылык кулаштан кийин, баары талкалангандан
кийин, алар элди жана бүткүл каржылык абалды өз кызыкчылыктарына ылайык көзөмөлдөп, кайра кура алышат.
Эгерде, албетте, мунун баары ишке ашса, айрым адамдар биригип, топтор менен өлкөлөр биригип, аны өз алдынча куруп чыгышмак.
Алар муну жактырбайт. Алар ошондой эле бул бардык баалуу буюмдарды же ресурстарды сатып алуу процессинде турушат.
Бул деген бардык алтын кендери сатып алынып жатат, алтын сатып алынып жатат, күмүш сатып
алынып жатат, айыл чарба жерлери сатып алынып жатат.
Америкада азыркы учурда Билл Гейтс эң ири айыл чарба жер ээси болуп саналат.
Бул каржылык көбүк жарылып жатканын көрсөтүп турат.
Бул болсо ар кандай жолдор менен болбошу керек, акча акырында кайра айланмада калып, адамдарга өз алдынча
аракет кылып, көзөмөлсүз бойдон калууга мүмкүнчүлүк берсин.
Мен муну канчалык жаман экенин ойлойм, аны азыр Норвегия, Швеция жана Дания сыяктуу
өлкөлөрдө көрө аласыз, аларда эми накталай акча жок.
Бүгүнкү күндө согуш жүргүзүү да мүмкүн – мисалы, акчасынын айланышындагы үлүшү 10%дан аз болгон Швецияга өлкө
катары басып кирүүнүн деле кажети жок, жөн гана электр же интернет байланышын өчүрүп койсоңуз болот.
Бул эки-үч жуманын ичинде өлкө экономикалык жактан талкаланып, балким жарандык согушка чейин жетет,
анткени андан кийин ресурстар, башкача айтканда азык-түлүк жана баары маселе болуп калат.
Бул санариптик технологияны өздөштүрүүнүн канчалык маанилүү экенин көрсөтүп турат, жана бул жагынан
алганда накталай акча сөзсүз эле жаман нерсе болмок.
Швеция менен Норвегия азыр бул тенденцияны тескери бурууга аракет кылып жатышат, анткени
алар өзүлөрү кабыл алган тобокелдикти түшүнүштү.
Бирок эми мындай болбойт, алар эми ишканалар кайрадан накталай акчаны кабыл алышы керек дешсе да.
Адамдарда акча жок, жана акча топтолбой жатат, ошондуктан алар азыр абдан кыйын абалда турушат.
Банкнотторду жана тыйындарды кабыл алууга милдеттүү мыйзам бар.
Эмне үчүн накты акчаны дагы деле четке кагууга болот?
Швейцарияда биздин валюталык мыйзам – WZG – 3-беренеде ар бир адам Улуттук банк чыгарган банкнотторду эч
кандай чектөөсүз кабыл алууга милдеттүү экенин белгилейт.
Бирок бул макала ыктыярдуу болуп саналат, демек ал мыйзамдык чара көрүлгөн учурда гана колдонулат.
Мисалы, эгер нан бышыруучу дүкөн «Биз накталай акчаны кабыл албайбыз» деп жазса жана кардар кирип бир нерсе сатып алгысы
келсе, бирок дүкөн накталай акчаны кабыл албай турганын билсе, анда эч кандай келишим
түзүлбөйт, демек эч кандай транзакция болбойт.
Эгерде эч кандай транзакция болбосо, анда сиз бул мыйзам боюнча доо коюп жаткыра албайсыз.
Жана ушунда тандалма мыйзам чыгаруунун көйгөйү: ага каршы соттук чара көрө албайсың, демек
экономика акчаны кабыл алабы же жокпу өзү чечүүгө укуктуу.
«Накталай акча – эркиндик» аттуу элдик демилге Федералдык Кеңештен каршы сунуш алды. Эки сунуштун ортосунда кандай айырма бар?
Ошентип, биз, элдик демилге катары, федералдык өкмөттөн ар дайым жетиштүү өлчөмдө тыйындар
менен банкнотторду камсыз кылууну талап кылабыз.
Федералдык Кеңештин каршы сунушу эми Улуттук банкты акча айланышын камсыз кылууга жооптуу деп белгилейт.
Албетте, бул чоң айырмачылык – өкмөттүн бир аз айласы – анткени эми пайда болгон көйгөй: бардык акча бирдей эмес.
Анткени «накталай төлөө» деп мен чындап эле кредит менен эмес, башкача айтканда эсепке эмес же кандайдыр бир вексел
менен эмес, жөн гана накталай акча менен төлөөнү түшүндүрөм.
Француз-италиялык колдонууда «je paie cash» «мен накталай төлөйм» дегенди билдирет, бирок бул мен
дебеттик карта менен да төлөй алам дегенди да түшүндүрөт.
Ошондуктан федералдык өкмөт Улуттук банкка накталай акчанын жеткиликтүүлүгүн камсыз кылууну милдеттендирип,
ошентип ал Федералдык конституцияга каршы келбей электрондук накталай акчаны камсыздай алат.
Ошондуктан биз федералдык өкмөттүн азыркы абалындагы түз каршы сунушун кабыл ала албайбыз – бизде март айында добуш берүү бар.
Келечектеги санариптик валюта кандай болмок?
Келечектин санариптик валютасы, балким, криптовалюта менен Twintтин аралашмасы болот.
Бул деген анын иштеши үчүн гана санариптик түзмөк керек экенин билдирет. Бүгүнкү күндө
биз муну уюлдук телефондордон жакшы билебиз.
Бул санариптик терминал болуп саналат, ал эми валюта, башкача айтканда бүт төлөм операцияларынын процесси, ушул
санариптик терминалда жайгашкан «кошелёк» — башкача айтканда алмашуу пункту, капчык же кошелёк — аркылуу жүргүзүлөт.
Мен бул санариптик терминал Швейцария Улуттук Банкы менен байланышарын элестетем.
Ошондо ар бир адамда бир гана эсеп болмок – банктар болбой калмак.
Бул биз бир нерсени сатып алгыбыз келгенде, процесс биринчи кезекте бекитилген жерде болушубузду талап кыларын билдирет.
Экинчиден, бизге дагы деле жеткиликтүү болгон нерсени же бизге жеткиликтүү болгон нерсени гана,
албетте, бизге берилген сумманын чегинде сатып ала алабыз.
Ошондуктан биз толугу менен көзөмөлгө баш иймекпиз.
Ооба, сиз буга чейин эле бул тууралуу бир нерсе айткан элеңиз – мен кошумча суроо катары сурайын: накталай
акчасыз биз чындап эле кандай коркунучтарга дуушар болобуз?
Ооба, көптөгөн коркунучтар бар. Мен үчүн эң чоң коркунуч – терс пайыздык чендер аркылуу мүлктү тартып алуу – же.
Кристин Лагард 2016-жылы – Blick (Швейцариялык таблоид гезит) маалыматына караганда,
менимче, бул 14-апрелде болгон – мындай деди:
Терс пайыздык чендердин иштебей калышынын жалгыз себеби – бизде акча дагы деле айланууда.
Албетте, эгер акча айланышында акча калбаса, улуттук банк күтүүсүз эле «Биз эми ар бир эсептен
административдик муктаждыктар үчүн жылына 10% алып салабыз» деп жарыяласа, адамдар толугу менен коргоосуз калмак.
Сиз башка ыкмаларды колдонуп накталай акча менен нерселерди сатып ала албай каласыз.
Бул санариптик валюта менен гана мүмкүн болмок. Ал мен үчүн эң чоң коркунуч.
Ошондуктан менимче терс пайыздык чендер жана мүлктү тартып алуу болот.
Андан кийин, албетте, башка коркунучтар да бар.
Ошондуктан, албетте, бир негизги тобокелчилик – мурун айткандай, электр энергиясына жана интернетке көз каранды болуу.
Ошондуктан эгер бир нерсе бузулса, төлөм операцияларын жүргүзүү дароо мүмкүн болбой калат.
Андан тышкары, биз кризиске туруктуулукту сактай албай калабыз.
Бул дегенди билдирет, кризис учурунда – мисалы, азыр Норвегия менен Швецияда болуп жаткан сыяктуу – акча
жоготулганына байланыштуу ишти улантуу мүмкүн болбой калат.
Бул бизде интернет болбосо, экономика толугу менен токтой турганын билдирет. Ал толугу менен токтойт жана иштебей калат.
Бирок накталай акча менен биз жок дегенде төлөөнү уланта бермекпиз же ооба, экономика
иштеп турмак жана эң оор зыяндын алдын алмак.
Бул дагы бир маанилүү жагдай.
Биз бул санариптик акча бизди толугу менен көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берет деп көп угуп жатабыз. Бул чынбы?
Ооба, албетте, ошондой.
Ошентип, бул Борбордук банктын санариптик валюталары (CBDC) албетте абдан өзгөчө, анткени алар санариптик түзмөктөрдөгү
капчыктарда (санариптик капчыктарда) сакталат жана сиз кайда экениңизди, эмне сатып алып жатканыңызды жана канча
каражат сарптап жатканыңызды көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берет.
Жана бул адамдарды толугу менен көзөмөлдөөгө мүмкүнчүлүк берет.
Кытайдан билгендей социалдык кредит системасына абдан окшош – же.
Бул көз караштан алганда, ал, албетте, өтө чоң коркунуч.
Бирок бул нерсе, менимче, жалпы эл арасында буга чейин эле жакшы белгилүү болуп калган, мындай болушу мүмкүн экенин.
Ооба, жакшы, рахмат. Бул жаатта Швейцарияда биз чындап эле эмнеге жетиштик?
Жакшы, Швейцарияда биз узак жолду басып өттүк, анткени биз «Накталай акча – эркиндик» деген элдик демилгени ишке
киргизгенибиздин аркасында эми конституцияга акчаны коргоонун кайсы варианты киргизилерин чечүү алдында турабыз.
Албетте, биз акча бирдигинин биздин нуска – тыйындар менен банкноттор – болушун камсыз кылуу үчүн
күрөшөбүз, анткени аягында кандайдыр бир айла-амал менен анын айланып өтүлүшүнө жол бербейбиз.
Биз Европанын калган бөлүгүнөн алда канча алдыда турабыз, жана бул, албетте, Европа үчүн да маанилүү.
Эгер биз аны Швейцариянын конституциясына киргизе алсак, анда Европада накты акчаны жоюу оңой
болбойт, анткени капитал дароо Швейцарияга качып кетет.
Эгер Германия «Бизде акча калган жок» десе, ар бир адам дароо өзүнүн акчасын алып, Швейцарияга
алып кетмек, анткени ал жерде акча коопсуз болмок.
Ошондуктан, албетте, биз башка өлкөлөргө салыштырмалуу Швейцарияда ыңгайлуу абалдабыз.
Ал Швейцарияда накталай акча сактоо үчүн жетиштүүбү?
Жок, албетте, бул жетишсиз, болгону конституция гана.
Башында айткандай, экономика накталай акчаны жок кылат, жана муну болтурбоо үчүн биз адамдар накталай акча
менен төлөшүбүз керек, ошондо экономика аны жок кыла албайт.
Ошондуктан Мигрос менен Куоп бир заматта ушул өзүн-өзү эсептегич машиналарды — же аларды кандай атаса да — гана орнотуп,
баарыбызды санарип аркылуу төлөөгө мажбурлабашы керек. Бирок биз ресторандарда да, башка жерлерде да көп
акчаны накталай төлөп жатабыз, ошондуктан накталай акчанын көлөмү жогору бойдон калууда.
Цюрих университетинин каржылык экономисти жана профессору Торстен Хенс так айтып өткөндөй, «бардык каржылык транзакциялардын
15%ын түзгөн накталай акча сактап калууга жатпайт».
Ал бул тууралуу 2020-жылы SRFге берген маегинде айткан, жана бул бүгүнкү 25% деңгээлибиз менен биз буга өтө жакындап калганыбызды
көрсөтүп турат, жана муну алдын алуу үчүн чара көрүшүбүз керек.
Ошондуктан эми адамдар кайрадан чындап эле накталай акча менен төлөй баштаганына кубанычтамын.
Бул бизди кийинки суроого алып келет: калк эмне кыла алат, дагы эмнелерди жасоо керек жана биз эмне кыла алабыз?
Ошентип, азыр негизинен маанилүү болгон эки-үч пункт бар.
Негизинен, март айында Улуттук Кеңеште Томас Бургеррдин сунушу боюнча дагы бир талкуу болот.
Биздин популярдуу демилгеге кошумча, ал экономикада да кабыл алынышын каалайт – башкача айтканда, милдеттүү кабыл алуу эмес,
жалпы кабыл алуу – жана муну конституцияга киргизүүнү каалайт.
Эми биз буларды колдойбуз. «schweiz-macher» катары биз көптөгөн адамдар кол кое ала турган петиция түздүк.
Мен бул – www.schweiz-macher.ch – сайтка кол коюуну сунуштайм, ал жерде сиз петицияга кол кое аласыз.
Биз ошондой эле 280 000 мүчөсү бар улуу улуктардын ассоциацияларын бул сунушту Улуттук Кеңеш менен
Мамлекеттер Кеңешине кабыл алууга колдошууга ынандырдык.
Андан кийин, албетте, биз добуш берүү үчүн шайлоо участкаларына барууга тийишпиз.
Ошондуктан эми бизге каржылык колдоо көрсөтүлсө, абдан кубанычта болмокпуз, анткени каражатсыз бул мүмкүн эмес.
Башкалардын миллиарддаган каражаты бар – ошондуктан добуш берүүдө мүмкүнчүлүккө ээ болуу үчүн бизге чындап эле көп
акча керек, бирок эң маанилүүсү – калк чындап эле көчөгө чыгып, акчаны колдоп алып жүрүп, накталай төлөшү.
Ооба, мен өзүмдүн атымдан ушул мүмкүнчүлүктөн пайдаланып, бардык жарандарыбыздан келечекте мүмкүн болушунча көп накталай төлөөнү
суранам – балким, накталай акчаны кабыл алган дүкөндөрдү, кабыл албай калгандарга караганда артык көрүңүздөр,
анткени бул маселе Швейцарияда накталай акчаны сактап калуу жагынан өтө, өтө, өтө маанилүү.
Биздин балдарыбыз үчүн да, биз үчүн да эркиндикте жашоону улантууга уруксат алышыбыз абдан маанилүү. Чоң рахмат!
Коллер мырза, чоң рахмат, сиз мени ынандырдыңыз.
Мен накталай акча менен төлөөнү улантам, анткени мен накталай акчаны сактап, анын бизде ар
дайым жеткиликтүү болушун камсыз кылгым келет.
Колер мырза, берилгендигиңиз үчүн чоң ыраазычылык. Биз сизге келечектеги иштериңизде ийгилик каалайбыз.
Чоң рахмат, жана сизге ишиңизде мындан ары да ийгилик каалайм. Рахмат.