Kei te kaha ngā rōpū pānga ki te whakakore katoa i te moni ā-ringa.
Huri noa i Uropi, ā, otirā i roto i te Uniana o Europi.
I tēnei rā, kei te kōrero mātou ki tētahi tohunga mō tēnei kaupapa, e whakapau kaha ana ia ki te tiaki i a
Switzerland kia kore ai e pā ki a ia tēnei mate, ā, kia ora ai tēnei wāhanga o tō tātou rangatiratanga.
Ka mihi mātou ki a Richard Koller, māngai o te "schweiz-macher" me te perehitini o te "Freiheitliche Bewegung
Schweiz" (Te Nekehanga Rangatiratanga o Switzerland).
Tēnā te ahiahi, e koa ana ahau ki te noho ki konei – i ngā Whare Pāremata – ā, e whakapono ana ahau ka tino
whakamīharo te whakarongo ki ngā mea ka ako tātou i konei.
E whakaaro ana te nuinga o te tangata kāore e taea te whakakore i te moni ā-ringa i Switzerland. He aha tō whakaaro mō tērā?
Ae, tērā pea he hē tērā.
Ki te kore mātou e whakatika i te hē, ka ako pea mātou i tēnei mā te ara uaua.
Nō te mea, ko te mea pono, kāore te iwi e whakaaro kei te whakakore tika i te moni ā-ringa – ehara i ngā kaitōrangapū e
whakakore ana i te moni ā-ringa; kāore rātou e mahi he mea hei tiaki i te moni ā-ringa, engari ko te
ōhanga e mahi ana ki te whakaiti i te moni ā-ringa.
Kua kite kē tātou i tēnei i ngā mākete Kirihimete – ā, i ētahi atu mākete anō hoki – ka kite hoki tātou i ngā kamupene, i ngā rōpū
toa parāoa, kua ohorere kāore e whakaae ana ki te moni ā-ringa.
Ka kitea tēnei i ngā wharekai e mahi ana me te kore moni.
I te roanga o te wā, ka whakaiti, ka whakakore hoki te ōhanga i te moni ā-ringa, ā, kei te tere haere ināianei tēnei i ngā
waka tūmatanui, kāore hoki e whakamahia ana te moni ā-ringa.
Ko te tikanga, kāore e taea e te hunga e utu ana mā te moni ā-ringa te hoko tīkiti mō ngā waka tūmatanui.
Kei te whakaiti tēnei i ā mātou pūtea tāke. Me whakatika tātou i tēnei.
Heoi anō, kei a mātou hoki ētahi whakahaere ā-ao, pērā i te Kotahitanga Pai ake i te Moni.
I whakatūria ēnei i te tau 2012 e te Bill & Melinda Gates Foundation, te Ford Foundation, USAID (Te Tari Awhina
ā-Ao o Amerika) me ētahi atu whakahaere nui, hira hoki.
Ā, kua whakaritea e rātou he whāinga kia whakaiti i te moni ā-ringa puta noa i te ao, ā,
kia whakakapi i taua moni ki te moni matihiko.
He mea whakamīharo, ā, e whakaatu ana i te hiranga o Huitene, ahakoa kāore i whai wāhi tā mātou SECO – te Tari Huna ā-Motu mō
ngā Take Ōhanga – ki te whakatū i te kaupapa i te tau 2012, i tīmata ia ki te utu i te rua miriona franc Huitene hei tautoko i
te whakakore moni ā-ringa i taua tau, ā, i whakahaua hoki kia whakawhitia ngā hangarau katoa me ngā mātauranga mō ngā
whakawhitinga moni matihiko, otirā ki ngā ōhanga e tipu ana.
E whakaatu ana tēnei, ko te whakakore i te moni ā-ringa he whāinga e whakapau kaha ana a
Switzerland ki te whakatutuki i te tū ārahi.
Ki taku whakaaro, he pōhehe pea te whakapono kāore e whakakorehia te moni ā-ringa i konei i Switzerland.
Koia rā te take he mea nui kia taea e tātou te whakauru i te moni ki roto i te ture matua.
He aha ai me whakakore tūturu i te moni?
He maha ngā take, engari ko tētahi tino hira ko te āhuatanga pūtea ā-ao.
Ko te āhuatanga pūtea e pēnei ana, kei te nama tonu te ao.
Arā, i te nui e toru ngā wā o te kaha ā-tau o te taupori ki te whakaputa i taua nui. Ā, kāore e taea te whakahoki.
Ka tohu tēnei me mahi te tangata mō te toru tau, kāore e whakamahi rawa, kāore hoki e
kai, kia taea ai te utu i tēnei maunga nama.
Ā, koia te take ka puta he hinga pūtea i tētahi wā ā muri ake nei.
Ehara i te pātai mēnā ka tupu, engari he pātai anake mō te wā ka tupu ai. Ka pakaru
ā-roto i roto i te āhuatanga pūtea ā-ao o nāianei.
Ā, ko tērā, arā, tētahi o ngā take e hiahia ana ngā rangatira ki te whakakore i te moni ā-ringa, kia oti ai tēnei hinga pūtea, kia
pakaru katoa ngā mea, ka taea e rātou te whakahaere i te iwi me te whakahaere i te āhuatanga pūtea
katoa kia hanga anō i runga i ō rātou ake painga.
Ki te kore, āe rā, mēnā ka puta katoa ēnei mea, ka hono tahi ētahi tāngata, ka hono tahi ngā
rōpū me ngā whenua, ā, ka whakatūria e rātou anō.
Kāore rātou e pai ki tērā. Kei te hoko hoki rātou i ēnei taonga whai uara katoa.
Ko te tikanga, kei te hokona ngā puera koura katoa, kei te hokona te koura, kei te hokona
te hiriwa, kei te hokona ngā whenua ahuwhenua.
I Amerika, ko Bill Gates ināianei te rangatira whenua ahuwhenua nui rawa atu.
Ā, e whakaatu ana tēnei kua pahū te pupū pūtea.
Me karo i tēnei ahakoa ngā utu katoa, kia mau tonu ai te moni ki te huringa i te mutunga, kia āhei tonu ai te tangata
ki te mahi motuhake, kia kore ai rātou e taea te whakahaere.
Ā, ka whakaaro au he tino kino tēnei, ā, ka kitea e koe ināianei i ngā whenua pērā i Nōwēhi, Hūtene me
Tāremana, kāore rātou e whakamahi moni ā-ringa anō.
Ka taea hoki te whawhai i te pakanga i ēnei rā – hei tauira, ko Huitene, kei raro iho i te 10% o ngā moni ā-ringa e huri ana
– hei whenua, kāore koe e hiahiatia kia whakaeke; ka taea noa e koe te tapahi i tō rātou hiko, i tō rātou ipurangi rānei.
Ka tohu tēnei, i roto i ngā wiki e rua, e toru rānei, ka pakaru te whenua ā-ōhanga, ā, tērā pea ka puta he pakanga ā-iwi,
nā te mea ka pātai mō ngā rauemi, arā, te kai me ngā mea katoa.
Ā, e whakaatu ana tēnei i te hiranga o te mātau ki te hangarau matihiko, ā, he tino kino rawa te moni ā-ringa i tēnei horopaki.
Kei te ngana ināianei a Huitene me Nōwēhia ki te huri i tēnei ahunga, nā te mea kua mōhio rātou ki te tūraru e mau ana rātou.
Engari kāore e tupu anō, ahakoa e kī ana rātou ināianei me whakaae anō ngā pakihi ki te moni ā-ringa.
Kāore he moni ā ngā tāngata, ā, kāore e kohia ana he moni anō, nō reira kei te tino uaua rātou i tēnei wā.
He ture e hiahiatia ana kia whakaae ki ngā pire me ngā moni.
He aha e taea tonu ai te whakahē i te moni ā-ringa?
Anei, i Switzerland, e kī ana tā mātou ture moni, te WZG, i te Tuhinga 3, me whakaae te katoa ki ngā
pire moni i tukuna e te Pēke ā-Motu, kāore he here.
Heoi, he tuhinga whiriwhiri tēnei, arā, ka pā anake mēnā ka whakahaere ture.
Hei tauira, mēnā ka tuhi te whare tunu parāoa, "Kāore mātou e whakaae ki te moni ā-ringa," ā, ka tae mai tētahi kiritaki e
hiahia ana ki te hoko i tētahi mea, ā, ka mōhio ia kāore te whare tunu parāoa e whakaae ki te moni ā-ringa, kāore rawa he kirimana
ka hangaia, arā, kāore rawa he whakawhitinga moni ka tū.
Mēnā kāore he whakawhitinga i tū, kāore e taea e koe te tuku kerēme i raro i tēnei ture.
Ā, koinei te raru o ngā ture whai kōwhiringa: kāore e taea e koe te tuku kerēme ā-ture ki a rātou, arā, kei a
te ōhanga te mana ki te whakatau māna anō mēnā ka whakaae ia ki te moni ā-ringa, kāore rānei.
Kua whiwhi te kaupapa rongonui "Ko te moni te rangatiratanga" i tētahi tono whakahoki mai i te Kaunihera
ā-Motu. He aha te rerekētanga i waenga i ēnei e rua?
Nō reira, mā te kaupapa tōrangapū rongonui, e tono ana mātou kia whakarato tonu te kāwanatanga ā-motu
i ngā moni whakarewa me ngā pire moni e ranea ana.
Ā, e kī ana ināianei te whakahē-tūtohu a te Kaunihera ā-Motu, ko te Peeke ā-Motu te kawenga kia rere tonu ngā moni ā-ringa.
Ā, he tino rerekētanga tēnei, arā, he pūkenga iti nā te kāwanatanga, nā te mea ko te raru e ara ake
nei, ehara i te mea kotahi te āhua o ngā moni katoa.
Nō te mea, mā te kī "utu i te moni" e kī ana ahau, ehara i te utu mā te nama, arā, ehara i te utu i runga i te pūkete nama, i
runga rānei i tētahi tuhipoka oati, engari ka utu ahau i te moni.
Ā, i te whakamahinga Wīwī-Itāriana, ko te kī "je paie cash" e tohu ana "ka utu ahau i te moni ā-ringa", engari ka taea
hoki e au te utu mā te kāri nama (he kāri pēke e tangohia tonu ana te moni utu, i roto rānei i ngā rā ruarua).
Koia rā te take e taea ai e te kāwanatanga ā-motu te whakaritenga kia whakarite te Pēke ā-Motu i te wātea o te
moni tūturu, ā, mā konei ka taea e ia te tuku moni hiko me te kore e takahi i te Ture Tūtohu ā-Motu.
Nō reira, kāore mātou e whakaae ki te tūtohu whakahoki tūturu a te kāwanatanga ā-motu i tōna āhua ināianei –
kei a mātou tonu he pōti i te marama o Poutū-te-rangi.
He aha te āhua o tētahi moni matihiko ā muri ake nei?
He moni matihiko ā muri ake nei, tērā pea he huinga o te moni matihiko haumaru me Twint.
Nō reira, mā tētahi pūrere matihiko anake e mahi ai. I ēnei rā, e mōhio ana tātou ki tēnei i ngā waea pūkoro.
He tauranga matihiko tēnei, ā, ka whakahaerehia ngā moni, arā, te tukanga utu katoa, mā tētahi putea matihiko –
arā, he whakawhitinga, he pēke, he putea – e noho ana i runga i tēnei tauranga matihiko.
Ā, ka whakawhiti kōrero tēnei tauranga matihiko ki te Peeke ā-Motu o Switzerland, e whakaaro ana au.
Ka kotahi anake te pūkete ā ia tangata – kāore he pēke anō.
Ka tohu tēnei, mēnā e hiahia ana mātou ki te hoko i tētahi mea, me tuatahi mātou ki te tae ki te wāhi kua whakaaetia.
Tuarua, ka taea e mātou te hoko i ngā mea katoa e wātea tonu ana ki a mātou – arā, ngā mea katoa e wātea ana ki a mātou
– ā, mō te moni anake kua tukuna mai ki a mātou, āe rānei.
Nō reira, ka tino whakahaerehia mātou.
Āe, kua kōrero kē koe mō tērā – ko tāku e hiahia ana ki te pātai hei whai ake: he aha ngā mōrearea
ka pā tūturu ki a tātou mēnā kāore he moni ā-ringa?
Ae, he maha ngā mōrearea. Ki ahau, ko te mōrearea nui rawa atu ko te tango rawa mā ngā reiti huanga kino – rānei…
I mea a Christine Lagarde i te tau 2016 – e ai ki a Blick , e whakapono ana au ko te 14 o Āperira, i pūrongo ai a Blick – ko:
Ko te take kotahi anake kāore e whai hua ana ngā reiti huamoni kino, nā te mea kei te rere tonu ngā moni.
Mēnā, arā, kāore he moni ā-ringa e toe ana, ka kore rawa te kaha o te hunga ki te tiaki i a rātou anō mēnā ka pānuitia
ohorere e te pēke ā-motu, "Kei te tango mātou i te 10% ia tau i ia pūkete, nā te mea e hiahiatia ana mō ngā take whakahaere."
Kāore koe e āhei anō ki te hoko i ngā mea mā te moni ā-ringa mā ētahi atu tikanga.
Ka taea anake tērā mā te moni matihiko. Ā, koinei te tino mōrearea mōku.
Nō reira, ki taku whakaaro, ka puta ngā reiti huanga kino me te tango rawa.
Nō reira, āe rā, he mōrearea anō.
Nō reira, kāore e kore, ko tētahi tino mōrearea ko te whakawhirinaki ki te hiko me
te ipurangi, pēnei i taku i kī ai i mua.
Nō reira, mēnā ka hē tētahi mea, kāore e taea tonu ngā whakawhitinga utu.
He mea anō hoki, kāore e taea e mātou te pupuri tonu i tō tātou kaha ki te ū ki ngā aituā .
Ko te tikanga, i ngā aituā – pērā i ngā mea e pā ana ināianei ki Nōwēhi me Hūtene – kāore e taea
anō te haere tonu ki te mahi nā te ngaronga moni.
Ka tohu tēnei, mēnā kāore tātou i te ipurangi, ka tū tonu te ōhanga. Ka mutu tōna mahi, ā, kāore e mahi anō.
Heoi, me te moni ā-ringa, ka taea e mātou te haere tonu ki te utu; āe, ka taea e te
ōhanga te ora tonu, ā, ka ārai i te kino rawa atu.
Ko tērā tētahi atu take nui.
Kei te rongo tonu mātou e mea ana ka taea te whai i a tātou katoa mā tēnei moni matihiko. He pono tērā?
Āe, he tino pērā tonu te āhuatanga.
Nō reira, he tino mea ēnei Moni Matihiko a te Pēke Matua , nā te mea ka penapenahia ki ngā pūrere matihiko i roto i ngā pēke
matihiko, ā, ka taea te aroturuki i tō wāhi, i ngā mea e hokona ana e koe, me te nui o te moni e utua ana e koe mō tētahi mea.
Ā, mā tērā ka taea te whakahaere katoa i ngā tāngata.
He tino rite ki tētahi pūnaha nama pāpori, pērā i tā mātou mōhio mai i Haina – rānei.
Mai i tēnei tirohanga, he tino mōrearea tērā, āe rā.
Engari, ki taku whakaaro, kua tino mōhiotia kē e te iwi whānui tērā pea ka taea tēnei.
Āe, pai, ngā mihi mō tērā. He aha rawa ngā mea kua tutuki i a tātou i Switzerland i tēnei wāhanga?
Nō reira, kua roa mātou i haere whakamua i Switzerland, nā te mea nā te whakarewatanga o ngā kaupapa rongonui – arā, "Ko te moni
te rangatiratanga" – kua tae mātou ki te wā e whakatau ana mēhea te putanga o te tiaki moni ka whakaurua ki roto i te ture matua.
Ka whawhai mātou, āe rā, kia mātou tonu te putanga – me ngā moni whakakai me ngā pire moni – kia mōhio ai
mātou kāore e taea te karo mā tētahi pūkenga i te mutunga.
Kei mua rawa mātou i te toenga o Īropi, ā, he mea nui tēnei mō Īropi anō hoki.
Nō te mea, mēnā ka taea e mātou te whakauru i tērā ki roto i te ture matua o Switzerland, kāore e māmā kia
whakakore i te moni ā-ringa i Uropi, nā te mea ka tere tonu te rere o ngā pūtea ki Switzerland.
Mēnā ka kī a Tiamana, "Kāore ā mātou moni ā-ringa e toe ana," ka tango tonu te katoa i ā rātou moni ā-ringa, ka kawe
ki Huitene, nā te mea kei reira ka haumaru ngā moni ā-ringa.
Nō reira, kāore e kore kei roto mātou i tētahi āhuatanga whakamarie i Switzerland, ki te whakatairite ki ērā atu whenua.
Ā, e ranea ana tērā kia puritia ngā moni ki Switzerland?
Kāo, kāore tērā e ranea, ko te ture matua anake.
E ai ki tāku i kī ai i te tīmatanga, ka whakakore te ōhanga i te moni ā-ringa, ā, kia kore ai e puta tērā,
me utu tātou mā te moni ā-ringa kia kore ai e taea e te ōhanga te whakakore i taua moni.
Nō reira, kāore a Migros rāua ko Coop e tika ana kia ohorere ka tīmata ki te tāuta i ēnei mīhini utu ā-ringa anake – ahakoa he
aha te ingoa – kei reira me utu ā-ipurangi te katoa, engari me nui tonu tā mātou utu moni ā-ringa, tae atu ki ngā wharekai me
ngā wāhi katoa, kia nui tonu ai te rahinga o te moni ā-ringa.
Kua tino mārama a Thorsten Hens, he ōhanga pūtea, he porofesa hoki i Te Whare Wānanga o Zurich, i kī: "Nā te mea
e 15% o ngā whakawhitinga pūtea katoa te moni ā-ringa, kua kore e taea te whakaora i te moni ā-ringa."
I mea ia i tēnei i tētahi uiui ki SRF i te tau 2020, ā, e whakaatu ana kua tata rawa tātou ki tēnei taumata – i te 25%
ināianei – ā, me whakahaere tātou i ngā mahi kia aukati i tēnei.
Nō reira, e koa ana ahau kua tīmata anō ngā tāngata ki te utu moni ā-ringa.
Nā tēnei ka tae tātou ki te pātai e whai ake nei: he aha ka taea e te taupori, arā, he aha anō ngā
mahi e hiahiatia ana, ā, he aha ka taea e tātou?
Nō reira, ko ēnei pea e rua, e toru rānei ngā take e tino hira ana i tēnei wā.
Nō reira, ka tū anō tētahi wero kōrero i te Kaunihera ā-Motu i te marama o Poutū-te-rangi mō te tono a Thomas Burgherr.
Hei tāpiri atu ki tā mātou kaupapa rongonui, e hiahia ana ia kia whakaaetia i roto i te ōhanga – arā, ehara i te
whakaaetanga here, engari he whakaaetanga whānui – ā, e hiahia ana ia kia whakaurua tēnei ki te ture matua.
Ka tautoko mātou i ēnei ināianei. Hei "schweiz-macher", kua waihangatia e mātou tētahi
petihana ka taea e te tokomaha te haina ināianei.
Ka tūtohu ahau i tēnei – www.schweiz-macher.ch – kei reira ka taea e koe te haina i te petihana.
Kua whakatenatena hoki mātou i ngā rōpū kaumātua – ko ngā rōpū nui e 280,000 ngā mema – kia tautoko mai i a
mātou kia whakaaetia tēnei tono e te Kaunihera ā-Motu me te Kaunihera o ngā Kāwanatanga.
Ā, arā, me haere tātou ki ngā pōti.
Nō reira, ka tino harikoa mātou mēnā ka taea e mātou te whiwhi āwhina pūtea ināianei, nā
te mea kāore e taea mehemea kāore he pūtea.
Kei a ērā atu ngā piriona – nō reira me nui rawa te moni kia whai tūponotanga ai mātou i te pōti, engari ko te mea
nui rawa, ko te haere atu o te iwi ki waho, ka kawe moni ā-ringa, ā, ka utu mā te moni ā-ringa.
Āe, mōku ake, e tino hiahia ana ahau ki te whakamahi i tēnei whai wāhi ki te tono atu ki ā tātou tāngata katoa kia utu mā te moni
ā-ringa i ngā wā katoa e taea ana ā muri ake nei – tērā pea kia tautoko hoki i ngā toa e whakaae tonu ana ki te moni ā-ringa,
kaua ki ēnā kāore e whakaae ana, nā te mea he tino, tino, tino hira tēnei take kia mau tonu ai te moni ā-ringa ki Switzerland.
He mea nui ki ā mātou tamariki, ki a mātou hoki, kia āhei tonu mātou ki te noho i roto i te herekore. Ngā mihi nui!
Ngā mihi nui, e Mr Koller, kua whakapono ahau ki a koe.
Ka haere tonu ahau ki te utu mā te moni ā-ringa, nā te mea e hiahia ana ahau kia mau tonu
ngā moni ā-ringa, kia wātea tonu ai ki a mātou.
Ngā mihi nui mō tō ū ki ngā mahi, e te rangatira Koller. E hiahia ana mātou kia angitu koe i āu mahi ā muri ake nei.
Ngā mihi nui, ā, e hiahia ana ahau kia angitu tonu koe i āu mahi. Ngā mihi.