Güýçli lobiler nağd puly doly ýok etmek üçin gaty zähmet çekýärler.
Awropanyň ähli ýerinde we esasan-da Ýewropa Bileleşiginde
Şu gün biz bu mowzuk boýunça hünärmen bilen gürleşýäris; ol Şweýsariýany bu geljekden goramak we azatlygymyzyň bu
bölegini halas etmek üçin elinden gelen ähli zady edýär.
Biz "schweiz-macher"-iň wekili we "Freiheitliche Bewegung Schweiz" (Şweýsariýa Azatlyk Hereketi)
prezidenti Richard Koller-i hoş geldiň diýýäris.
Gowy günortan, men şu ýerde – Parlament öýlerinde – bolmagymdan begenýärin we indi eşidjek
zatlarymyz örän gyzykly bolar diýip pikir edýärin.
Köp adamlar Şweýsariýada nagt pullardan halas bolmak hakykatdanam mümkin däl diýip pikir edýärler. Siz munuň barada näme pikirde?
Ehtimal, bu ýalňyşlyk.
Eger ýalňyşlygy düzetmeseň, biz muny iň ähtimal agyr ýagdaýda öwrenjek bolarys.
Çünki hakykatda adamlar nagt puluň göni ýatyrylýandygyny duýmaýarlar – sebäbi nagt pulu ýatyryp goýýan syýasatçylar däl;
syýasatçylar nagt pulu hakykatdan goramak üçin hiç zat etmeýärler, tersine ykdysadyýet nagt puluň möçberini azaltmaga iş salýar.
Biz muny eýýäm Roždestwo bazarlarynda – we beýleki bazarlarda hem – kompaniýalarda, çörekhanalar zynjyrlarynda
görýäris; olar birden nağd puly kabul etmegi bes etdiler.
Biz muny nağdsyz işleýän restoranlarda hem görýäris.
Wagt geçdigiçe ykdysadyýet nagt pullary azaldar we ýatyryp goýar, we häzir bu prosesiň jemgyýetçilik
ulaglarynda hem çalt depginde amala aşyrylýandygyny görýäris, sebäbi ol ýerde hem nagt ulanylmaýar.
Bu, nagt pul bilen töleýän adamlaryň häzirden başlap jemgyýetçilik ulagda bilet satyn alyp bilmejekdigini aňladýar.
Bu biziň nağd pul gorlarymyzy azaldýar. We biz munuň täsirini ýeňip geçmeli.
Soňra-da, mysal üçin Better than Cash Alliance ýaly halkara guramalarymyz hem bar.
Bulary 2012-nji ýylda Bill we Melinda Gates gaznasy, Ford gaznasy, USAID we beýleki möhüm, uly guramalar döretdi.
Olar dünýäniň ähli ýerinde nagt puly basgançaklaýyn ýatyryp, ony sanly pul bilen çalyşmak maksadyny goýdular.
Gyzykly we Şweýsariýa üçin gowy alamat: biziň SECO – Iqtisady işler boýunça Döwlet sekretariaty – 2012-nji ýylda başlangyjyň
döredilmegine gatnaşmandygyna garamazdan, şol ýylda nagt pulyň ýatyrylmagyna iki million şweýsariýa frankyny tölemäge başlady we
sanly pul geçirimleri bilen baglanyşykly ähli tehnologiýalary we tejribäni, esasan ösüp barýan
ykdysadyýetlere geçirmek wezipesi hem oňa tabşyryldy.
Bu hakykatdanam görkezýär, nagt puly ýatyrmak Şweýsariýanyň öňdebaryjylyk bilen işleýän maksady.
Menimçe, bu ýerde, Şweýsariýada nagt pul ýatyryljak däldir diýip ynanmak biraz naýiwlik bolar.
Şonuň üçin konstitusiýa nagt puly girizmegimiz möhümdir.
Näme üçin nağd pul hakykatdan hem ýatyrylmaly?
Elbetde, birnäçe sebäpler bar, ýöne olaryň iň möhümlerinden biri dünýä maliýe ýagdaýydyr.
Maliýe ýagdaýy şonça-da ýaramaz, dünýä hakykatdanam karzda.
Aýratynlykda, ilatyň ony döretmek üçin ýyllyk kuwwatynyň üç esse mukdarynda. We munuň öwezini töläp bolmaz.
Bu adamzadyň bu bergi dagyny töläp gutarmak üçin hiç hili serişdäni sarp etmän we hiç zat
iýmän üç ýyl işlemeli boljakdygyny aňladýar.
Şonuň üçin geljekde bir pursat maliýe çökgünligi bolar.
Indi bu bolarmy-bolmazmy meselesi däl, diňe haçan boljakdygy meselesi. Häzirki global maliýe ýagdaýynda ol çöker.
Elbetde, bu elitleriň nagt puly ýatyrmak isleýän sebäpleriniň biridir; şonuň üçin bu maliýe çökgünliginden soň, her zat
dargap-döküldükden soň, olar adamlary we tutuş maliýe ýagdaýyny öz bähbitlerine görä dolandyrmak
we täzeden dikeltmek mümkinçiligine eýe bolarlar.
Bolmasa, elbetde, eger şol zatlaryň ählisi bolup geçse, käbir adamlar güýçlerini birleşdirerler, toparlar we
ýurtlar hem güýçlerini birleşdirip, ony özleri gurarlar.
Olar muny halamazlar. Olar hem şu gymmatly zatlaryň we serişdeleriň hemmesini satyn almak işini alyp barýarlar.
Bu, ähli altyn konlarynyň satyn alynýandygyny, altynyň satyn alynýandygyny, kümüşiň satyn alynýandygyny we
oba hojalyk ýerleriniň satyn alynýandygyny aňladýar.
Amerikada Bill Gates häzir iň uly oba hojalyk ýer eýesidir.
Bu bolsa maliýe köpüginiň çatlap barýandygyny görkezýär.
Munuň öňüni islendik bahadan hem almaly, şonda nagt pul ahyrynda aýlanmada galyp, adamlara garaşsyz hereket etmegi dowam
etdirmäge we gözegçilikden daşda galmaga mümkinçilik berer.
Men munuň nähili erbetdigini oýlanýaryn; häzir Norwegiýa, Şwesiýa we Daniýa ýaly nagt puly bolmadyk ýurtlarda muny görmek bolýar.
Şu gün hem uruş açmak mümkin – mysal üçin, nagt pullaryň diňe 10%-den az galýan Şwesiýa ýaly bir ýurda
garşy; işgal etmäge hem zerurlyk ýok, diňe elektrik ýa-da internet üpjünçiligini kesip bilersiňiz.
Bu, iki-üç hepde içinde ýurduň ykdysady taýdan diz çökjekdigini we ähtimal raýat urşuna düşjekdigini aňladýar, sebäbi şonda mesele
serişdeler, ýagny iýmit we beýleki ähli zatlar ugrunda bolar.
Bu bolsa sanly tehnologiýany eýe etmegiň nähili möhümdigini görkezýär, we bu babatda nagt pul elbetde ýaramaz zat bolar.
Şwesiýa we Norwegiýa häzir bu tendensiýany tersine öwürmäge synanyşýarlar, sebäbi olar
özleriniň alýan töwekgelçiligini duýdular.
Emma häzir olar işewürlikleriň täzeden nagt puly kabul etmelidigini aýtsalar-da, bu indi bolmaýar.
Adamlaryň nagt puly ýok we nagt puly ýygnamak indi mümkin däl, şonuň üçin olar häzir örän kyn ýagdaýda.
Notalary we tangalary kabul etmegi talap edýän kanun bar.
Näme üçin nagt pul henizem ret edilip bilner?
Şweýsariýada biziň walýuta kanunymyz, WZG, hakykatdan hem 3-nji maddasynda hemmeleriň Milli Bankyň çykaran
banknotlaryny hiç hili çäklendirmäni kabul etmelidigini aýdýar.
Emma bu madda islegli häsiýete eýe, ýagny diňe sud çäresi görülende ulanylýar.
Meselem, eger çörekhana "Nagy pul kabul etmeýäris" diýip ýazsa we bir müşderi satyn almak üçin gelende çörekhananyň
nagy pul kabul etmeýändigini bilsä, onda hiç haçan şertnama baglaşylmaz, ýagny hiç hili söwda amala aşyrylmaz.
Eger hiç hili amalyýet bolmadyk bolsa, onda bu kanuna görä sud edip bilmezsiňiz.
Bu bolsa diskresion kanunçylygyň meselesi: ony garşy hukuk çäresi görmegiň mümkinçiligi ýok, bu hem ykdysadyýete nagt puly kabul
etjek ýa etmezligine özbaşdak karar bermek hukugyny berýär.
Meşhur "Nagyş – azatlykdyr" başlangyjyna Federal Geňeşden garşy teklip geldi. Iki teklipde näme tapawut bar?
Şonuň üçin biz, Volksinitiative-de, federal hökümetiň hemişe ýeterlik möçberde tanga
we banknotlary üpjün etmegini talap edýäris.
We Federal Geňeşiň garşy teklibi häzir Milli bankyň nağd pullaryň aýlanyşyny üpjün etmek jogapkäridigini belleýär.
Elbetde, bu uly tapawut – hökümetiň kiçijik bir hiylasi – sebäbi häzir ýüze çykýan mesele
şundan ybarat: ähli nagt pul birmeňzeş däl.
Çünki "nağd tölemek" diýip men hakykatda kredit bilen däl, ýagny hasap arkaly ýa-da bir karz ýazgysy ýaly zatlar
bilen däl, eýsem nağd pul bilen töleýändigimi aňladýaryn.
Fransuz-italian ulanylyşynda "je paie cash" "men nağd töleýärin" diýmekdir, ýöne bu debit
kartoçkasy bilen hem tölemek mümkinçiligini aňladýar .
Şonuň üçin federal hökümet Milli Bankyň nagt pullaryň elýeterliligini üpjün etmelidigini kesgitläp
biler, bu bolsa onuň Konstitusiýa garşy gelmezden elektron nagt pul üpjün etmegine mümkinçilik berýär.
Şonuň üçin biz federal hökümetiň häzirki görnüşindäki gönüden-göni garşy teklibini kabul
edip bilmeris – martda biziň ses berişimiz bar.
Geljekki sanly walýuta nähili görünjek?
Geljekki sanly walýuta ähtimal kriptowalýuta we Twint-iň garyndysy bolar.
Bu diňe sanly enjam arkaly işlejekdigini aňladýar. Häzirki wagtda biz muny mobil telefonlardan bilýäris.
Bu sanly terminaldyr we walýuta, ýagny ähli töleg amallarynyň prosesi, şol sanly terminalda ýerleşýän "wallet"
diýlip atlandyrylýan – ýagny bir alyş-çalyş, pul sumkasy ýa-da pul haltasy – arkaly dolandyrylýar.
Men pikir edýärin, bu sanly terminál Şweýsariýanyň Milli Banky bilen aragatnaşyk saklar.
Şonda hemmäniň diňe bir hasaby bolar – banklar ýok bolar.
Bu, eger biz bir zady satyn almak islesek, prosesiň ilki bilen tassyklanan ýerde bolmagymyzy talap etjekdigini aňladýar.
Ikinjiden, elimizde henizem bar bolan ýa-da elimizde bar bolan islendik zady diňe bize
berlen möçberde satyn alyp bilýäris, elbetde.
Şonuň üçin biz doly gözegçilik astynda bolardyk.
Hawa, siz munuň barada eýýäm bir zat aýtdyňyz – men dowam hökmünde soramak isleýänim: nagt
pulyz hakykatdanam haýsy howplara duş gelýäris?
Hawa, köp howp bar. Meniň üçin iň uly howp negatiw göterimli nyrhlaryň üsti bilen mülkiýetiň eýelenmegi – ýa-da...
Christine Lagarde 2016-njy ýylda – Blick (Şweýsariýaly tabloid gazet) habar bermegine görä, meniň
pikirimçe, bu 14-nji aprelde boldy – şeýle diýdi:
Negatiw göterimli nyrhlaryň işlemeýänliginiň ýeke-täk sebäbi, häzirki wagtda hem nagt pullaryň aýlanyp durmagydyr.
Elbetde, eger pul aýlanyşygynda hasam pul galmasa, milli bank birden "Biz häzir administratiw maksatlar üçin
zerur bolany sebäpli her hasabyňdan ýyllyk 10% aýyrýarys" diýse, adamlar düýbünden goragsyz galardy.
Başga usullary ulanyp nagt pul bilen zat satyn alyp bilmezsiňiz.
Bu diňe sanly walýuta bilen mümkin bolar. We bu meniň üçin iň uly howpdur.
Şonuň üçin men pikir edýärin, negatiw göterim nyrhlary we mülkiýeti eýelemek ýüze çykardy.
Soňra, elbetde, başga howplar hem bar.
Elbetde, esasy töwekgelçilikleriň biri – öňem aýdşym ýaly – elektrik energiýasyna we internete garaşlylykdyr.
Şonuň üçin eger bir zat bozulsa, töleg amallary derrew mümkin bolmaýar.
Soňra krizis çydamlylygyny saklap bilmejekdigimiz hakykaty bar.
Bu krizislerde – mysal üçin Norwegiýa we Şwesiýada häzirki wagtda başdan geçirilen ýagdaýlarda – nagt
pulyň ýitmegi sebäpli işini dowam etdirmek mümkin bolmaz.
Bu, internetimiz bolmasa, ykdysadyýetiň togtap galjakdygyny aňladýar. Ol togtar we işlemeýärdi.
Emma nağd pul bilen biz azyndan tölemegi dowam etdirip bilerdik, ýa-da, hakykatdanam, ykdysadyýet dowam
edip bilerdi we iň erbet zyýanlaryň öňüni alyp bilerdik.
Bu başga bir möhüm nokatdyr.
Biz bu sanly pul biziň doly yzarlanmagymyza mümkinçilik berýär diýýän sesleri eşidýäris. Bu dogrymy?
Hawa, bu elbetde şeýle.
Şeýlelik bilen, Merkezi bankyň sanly walýutalary , elbetde, gaty güýçli, sebäbi olar sanly enjamlardaky pul sumkalarynda saklanýar
we siziň nirede durýandygyňyzy, näme satyn alýandygyňyzy we bir zat üçin näçe töleýändigiňizi gözegçilik etmek mümkin.
Bu bolsa adamlaryň doly gözegçilik astynda bolmagyna getirerdi.
Hytaýdan bildigimiz ýaly jemgyýetçilik karz ulgamyna gaty meňzeş – ýa-da.
Bu nukdaýnazardan, bu elbetde örän uly howp.
Emma meniň pikirimçe, bu ýagdaýyň bolup biljekdigi umumy ilat arasynda eýýäm gowy belli.
Hawa, gowy, şonuň üçin sag boluň. Bu ugurda Şweýsariýada hakykatdanam nämelere ýetdik?
Şweýsariýada biz uzak ýol geçdik, sebäbi meşhur başlangyçlary – ýagny "Näğd pul azatlykdyr" – işe girizendigimiz
üçin häzir konstitusiýa giriziljek näğd pul goragynyň haýsy wersiýasyny kesgitleýän nokatda durýarys.
Elbetde, biz pul we banknotlardan ybarat wersiýamyzyň kabul edilmegi üçin göreşeris, şonda ahyrynda haýsydyr bir
hile bilen ondan gaçylmajakdygyna doly göz ýetirip bileris.
Biz Ýewropanyň beýleki ýurtlaryndan has öňde, we bu elbetde Ýewropa üçin hem möhümdir.
Çünki eger biz muny Şweýsariýanyň konstitusiýasyna girizip bilsek, onda Ýewropada nagt puly ýatyrmak şonça
aňsat bolmaz, sebäbi kapital derrew Şweýsariýa gaçar.
Eger Germaniýa "Bizde nagt pul ýok" diýse, hemmeler derrew öz nagt puluny çekip alyp, ony
Şweýsariýa alyp barardy, sebäbi ol ýerde howpsuz bolar.
Elbetde, beýleki ýurtlara garanyňda Şweýsariýada amatly ýagdaýda bolýarys.
Şweýsariýada nagt puly saklamak üçin bu ýeterlikmi?
Ýok, elbetde, diňe konstitusiýa ýeterlik däl.
Başda aýdşym ýaly, ykdysadyýet nagt puly ýatyryp biler, emma munuň öňüni almak üçin biz adamlar nagt puly
bilen tölemeli, şonda ykdysadyýet ony ýatyryp bilmez.
Şonuň üçin Migros we Coop birden diňe şol öz-özüni tölemek terminallaryny – ýa-da näme diýseler-de – gurnap, hemmeleriň
sanly tölemegini talap etmeli däldir; biz bolsa restoranda we beýleki ähli ýerlerde hem köp möçberde
nagt tölemegi dowam etdirmeli, şonuň üçin-de nagt puluň möçberi ýokary bolmagynda galar.
Törsten Hens, Zürich Uniwersitetiniň maliýe ekonomisti we professory, gaty düşnükli aýtdy: "Ähli maliýe amallarynyň 15%-i
nağd pullardan ybarat bolup, nağd pul halas edilmegi mümkin däl."
Ol muny 2020-nji ýylda SRF bilen interwýusynda aýtdy, we bu, häzirki wagtda – 25% derejesinde – biz eýýäm
bu çäkke örän ýakynlaşandygymyzy we ony öňüni almak üçin çäre görmelidigimizi görkezýär.
Şonuň üçin men adamlaryň häzir hakykatdanam täzeden nağd pul bilen tölemäge başlandygyna begenýärin.
Bu bizi indiki soraga getirýär: ilatyň näme edip biljekdigi, başga näme işler edilmeli we biz näme edip bileris?
Şeýlelikde, häzirki wagtda esasan möhüm bolan iki ýa-da üç nokat bar.
Şeýlelikde, esasan, mart aýynda Milli Geňeşde Tomas Burgherriň teklibi boýunça başga bir çekişme bolar.
Meşhur başlangyjymyza goşmaça, ol ykdysadyýetde hem kabul edilmegini isleýär – ýagny hökmany däl, eýsem giňden kabul
edilmegini – we munuň konstitusiýa girizilmegini görmek isleýär.
Indi biz olary goldarys. "schweiz-macher" hökmünde biz köp adamyň gol çekip biljek petisiýasyny döretdik.
Men muny maslahat berýärin – www.schweiz-macher.ch – petisiýa gol çekip bilersiňiz.
Biz 280 000 agzasy bolan uly ýaşly raýatlaryň birleşiklerini hem bu teklibi Milli Geňeşi we Döwletler
Geňeşiniň kabul etmegine goldaw bermäge ynandyrdyk.
Soňra, elbetde, ses beriş nokatlaryna barmaly bolýarys.
Şonuň üçin indi biraz maliýe goldawyny alsak, örän şat bolarys, sebäbi pul bolmazdan munuň mümkinçiligi ýok.
Beýlekileriň milliardlary bar – şonuň üçin ses berişlikde mümkinçilik gazanmak üçin bize hakykatdanam köp
pul gerek, ýöne iň möhüm zat, ilatyň hakykatdanam çykyp, pulu ýanynda göterip, nagt tölemegidir.
Hawa, meniň tarapymdan men bu mümkinçilikden peýdalanyp, geljekde mümkin boldugyça köp nagt tölemegiňizi, belki-de nagt kabul edýän
dükanlary, nagt kabul etmeýän dükanlara garanyňda has artyk görmegiňizi ähli raýatlarymyzdan haýyş ederdim – sebäbi bu mesele
Şweýsariýada nagt puly saklamak üçin örän, örän, örän möhümdir.
Çagalarymyz we biziň üçin azatlykda ýaşamagy dowam etdirmäge rugsat berilmegi örän möhümdir. Çuň ýürekden sag boluň!
Köp sag boluň, Koller janaplary, meni ynandyrdyňyz.
Men nagt pul bilen tölemäge dowam ederin, sebäbi men nagt puly saklamak we onuň bize elýeterli bolmagyny üpjün etmek isleýärin.
We borçlulygyňyz üçin köp sag boluň, Koller janaplary. Geljekki işleriňizde size iň gowy arzuwlarymyzy bildirýäris.
Çuňňur sag boluň we işleriňizde üstünlikleriň dowam etmegini arzuw edýärin. Sag boluň.