WEBVTT

00:00.423 --> 00:05.142
Lona bohle ba nang le bana kapa litloholo
tse lilemong tsa sekolo, le tseba sena:

00:05.142 --> 00:12.033
Thuto e lula e hlakolwa, bana ba kgutla
sekolong kapele kapa ba fumana dithuto tsa moemedi.

00:12.033 --> 00:16.078
Lebaka la sena ke khaello e matla ea matichere naheng ka bophara.

00:16.078 --> 00:23.406
Sena se bolela hore bana ba bangata ba fumana thuto e sa
lekanang ho ka tseba ka botlalo kharikhulamo e reriloeng.

00:23.406 --> 00:32.473
Moemong ona, sehlooho se latelang sa koranta se tsoang ho
Frankfurter Rundschau ka la 13 Pulungoana 2024 se ea hlokomeleha:

00:32.473 --> 00:37.488
Thuto ea ente e se e ruteloa likolong tsa Hessian!

00:37.488 --> 00:42.880
Ena ha se thuto e tloaelehileng ea
baeloji ka liente eo re e tloaetseng.

00:42.880 --> 00:49.422
Ho e-na le hoo, e mabapi le lisebelisoa tse ling tsa
thuto tse qaqileng tse hlophisitsoeng ke mmuso oa naha

00:49.422 --> 00:54.075
mabapi le taba ea mafu a tšoaetsanoang le tšireletso ea ente.

00:54.075 --> 01:00.119
Sena se lokela ho thusa bacha ho etsa
qeto ea bona e nang le tsebo mabapi le ente.

01:00.119 --> 01:04.487
Letona la Bophelo bo Botle Diana Stolz o hlalosa:

01:04.487 --> 01:10.976
Barupeli ba na le kamano e kgethehileng ya tshepo le bana le
batjha, mme ka lebaka la boiphihlelo ba bona ba dilemo tse ngata

01:10.976 --> 01:15.180
le bokgoni ba ho ruta, ba kgona ho
hlalosetsa le ditaba tse rarahaneng ka tsela e

01:15.180 --> 01:17.151
utlwisisehang le e loketseng dilemo tsa bona.

01:17.151 --> 01:23.929
Ka bokgutshwanyane, sena se bolela hore matitjhere a lokela ho
sebedisa nako e eketsehileng ya boitokisetso le ya ho

01:23.929 --> 01:30.993
ruta, mme a sebedise kamano ya ona e kgethehileng ya
tshepo le baithuti ho ba kgothaletsa hore ba entelwe.

01:30.993 --> 01:37.390
Qeto e nahanelang joalokaha ho boletswe ka
hodimo e ka etswa jwang tlasa maemo ana?

01:37.390 --> 01:42.966
Baithuti ba bontšoa feela
litlamorao tse nkoang li le ntle tsa liente.

01:42.966 --> 01:48.950
Leha ho le jwalo, bohle ba a tseba hore qeto
e etswang ka kelello e ka etswa feela kamora

01:48.950 --> 01:52.573
ho lekola ka hloko melemo le mathata a taba.

01:52.573 --> 01:56.173
Hobaneng dintlha tse latelang di sa sebetswe?

01:56.173 --> 02:01.760
Ho qala ka polokeho e phahameng haholo ea
liente e babatsoang le ho qotsitsoeng haholo.

02:01.760 --> 02:07.688
Setsebi sa bohlokoahali sa liente naheng ea United States, Ngaka
Stanley Plotkin, le baithuti ba hae ba sa tsoa lumela hore liente

02:07.688 --> 02:14.083
– joalokaha bahlahlobisisi ba tsona ba 'nile ba bolela nako
e telele – ha li e-s'o etsoe liphuputso tse lekaneng ka tsona.

02:14.083 --> 02:21.597
Kamora mashome a dilemo a ho bolela hore polokeho
ya mekento e batlisisitswe ka botlalo le ka matla,

02:21.597 --> 02:25.713
Sekolo sa Plotkin jwale se inehetse: ha ho jwalo!

02:25.713 --> 02:34.473
"Liente tse ngata ha li lekoa ka ho lekana ebang ke pele kapa
kamora hore li amoheloe," ho rialo Plotkin le baithuti ba hae.

02:34.473 --> 02:42.023
Sena se tlalehiloe sengolong se nang le sehlooho se
reng "Funding Science on Vaccine Safety After Licence

02:42.023 --> 02:47.433
Approval," se hlahileng ho New England Journal of Medicine.

02:47.433 --> 02:54.109
Blog ea saense le lipolotiki 'tkp' e
hlalosa sena ka botlalo sengoliloeng.

02:54.109 --> 03:04.666
U ngola: Sekolo sa Plotkin se lumetse "hore liente ha li
lekoa ka nepo – ebang ke pele kapa kamora hore li amoheloe."

03:04.666 --> 03:11.565
Ka mohlala, ba ile ba lumela hore liteko tsa bongaka pele di
amohelwa di na le palo e fokolang ya batho ba lekolwang le nako

03:11.565 --> 03:19.199
e kgutshwane ya ho ba sala morao, le hore ha ho na ditjhelete
tse abetsweng dithuto tsa polokeho ka mora hore di amohelwe.

03:19.199 --> 03:24.893
Ka lebaka lena, hape ho ke ke ha khoneha ho tseba
hore na ho bile le ditlamorao kamorao ho meento.

03:24.893 --> 03:31.486
Sena se bolela hore setjhaba se bolelletswe hore ho na le
ditlamorao tse fokolang kapa ha di yo ho hang ho tswa entefong.

03:31.486 --> 03:39.229
Leha ho le jwalo, nnete e fapane haholo ha ho tluwa entong ya
HPV kgahlanong le kankere ya molomo wa popelo, e kgothaletswang

03:39.229 --> 03:43.430
haholo hara batjha mme, haufinyane tjena, dikolong.

03:43.430 --> 03:52.266
Liphuputso tse 'maloa li bontšitse ka ho hlaka hore ente e
baka litla-morao tse tebileng tse kang mafu a autoimmune.

03:52.266 --> 03:59.418
Ho feta moo, bankakarolo phuputsong e entsoeng ke Merck ba
ile ba shoa ka makhetlo a 2-5 ho feta kamoo ho tloaelehileng

03:59.418 --> 04:04.055
bakeng sa sehlopha sena sa lilemo ho latela sekhahla sa mafu.

04:04.055 --> 04:07.924
Ho feta moo, palo ea batho ba kulang ka mofetše
oa molomo oa popelo e ile ea sekamela ho

04:07.924 --> 04:11.236
eketseha ho e-na le ho fokotseha kamora ho qala ente.

04:11.236 --> 04:17.017
Ho feta moo, diphuputso tse ding di bontshitse
ka ho hlaka hore ho na le ditlamorao tse

04:17.017 --> 04:21.055
ding tse ngata tse amanang le meento e meng hape.

04:21.055 --> 04:30.283
Tsena di kenyeletsa lefu la tsohanyetso la masea,
mathata a kholo ea methapo ea boko, aleji, mafu a autoimmune,

04:30.283 --> 04:34.933
ho ba bonolo ho tšoaetsoa ke mafu a tšoaetsanoang, jj.

04:34.933 --> 04:42.559
U ka fumana litlhaloso tse qaqileng haholoanyane mabapi le
taba ena mananeong a Kla.TV a boletsoeng karolong ea boitsebiso.

04:42.559 --> 04:49.992
Puong ea hae "Liente li sebetsa hantle hakae?", Andreas Diemer,
ngaka e akaretsang le setsebi sa fisiksi se hlomathisitsoeng,

04:49.992 --> 04:57.113
o hlalosa ka tsela eo bohle ba ka e utloisisang
hore na liphuputso ka polokeho ea liente li mabapi le eng.

04:57.113 --> 05:01.320
Lintlha tsa bohlokoahali li
akaretsitsoe ka bokgutshwanyane ka tlase.

05:01.320 --> 05:04.806
- Ha ho na liphuputso mabapi le polokeho ea liente.

05:04.806 --> 05:08.617
- Ha ho liteko tsa sebele tsa placebo tse ntseng li etsoa.

05:08.617 --> 05:13.646
- Sena se bolela hore ha ho na dihlopha tse bapiswang tse
bontshang ka ho hlaka hore na ho na le ditlamorao le hore na

05:13.646 --> 05:16.886
ke dife tse hlahang ho batho ba entilweng le ba sa entwang.

05:16.886 --> 05:21.792
Ha ho na liphuputso tse nepahetseng
ka saense mabapi le katleho ea liente.

05:21.792 --> 05:26.740
Liphuputso tse entsoeng kaofela li entsoe ke moetsi ka boeena.

05:26.740 --> 05:31.682
Sena ka tlhaho se lebisa hore
diphuputso di kengwe tsela e itseng.

05:31.682 --> 05:36.620
Moetsi o batla haholo hore sehlahisoa sa hae se
rekisoe, mme o hlophisa phuputso le tlhahlobo ho

05:36.620 --> 05:40.593
latela seo e le hore a fihlelle sephetho se lakatsehang.

05:40.593 --> 05:48.171
- Mohlala, batho ba etsang liphuputso hangata ke banna ba baholo
ba phetseng hantle ba sa emelang karolo e fapaneng ea sechaba.

05:48.171 --> 05:53.882
Ho feta moo, hangata ho na le batho ba fokolang haholo ba
lekoa le nako ea phuputso e le khutšoanyane haholo hore e ka

05:53.882 --> 05:57.620
fumana setšoantšo se hlakileng sa litla-morao tse hlahang.

05:57.620 --> 06:01.792
- Hape ha ho ntse ho fuputsoa hore na batho ba entetsoeng ba
kula ka makhetlo a fokolang kapa ka bokuli bo bobebe, kapa

06:01.792 --> 06:04.566
ba shoela ka makhetlo a fokolang ho feta batho ba sa entoang.

06:04.566 --> 06:08.491
- Ke taba feela ea ho lekanya boemo ba masole a 'mele maling.

06:08.491 --> 06:12.447
Ena ke boleng bo behiloeng feela.

06:12.447 --> 06:17.259
Ha boleng bona bo lekanyetsoa maling,
ho boleloa hore ente e sebetsa hantle.

06:17.259 --> 06:21.338
- Hape ha ho na dikomiti kapa balaodi
ba ikemetseng ba hlahlobang diphetho.

06:21.338 --> 06:25.339
Paul Ehrlich Institute le RKI, tse
ikarabellang bakeng sa ho hlahloba diphetho tsa

06:25.339 --> 06:28.072
diphuputso tsena, di a hloleha lekaleng lena.

06:28.072 --> 06:31.340
Ba susumetsoa ebile ba tšehetsoa ka lichelete hanyane ke baetsi.

06:31.340 --> 06:35.126
STIKO hape e na le likamano tse matla le
indasteri. Litho tse leshome le metso e supileng

06:35.126 --> 06:37.430
tsa STIKO li sebetsa indastering ea liente.

06:37.430 --> 06:41.654
Seo se ka tshwana le ho dumella moithuti ya sa tswa qeta
sekolong se phahameng hore a hlahlobe ditlhahlobo tsa hae

06:41.654 --> 06:45.124
tsa ho qetela. Sephetho se ne se ke ke sa ba se sa sekamang.

06:45.124 --> 06:52.093
Polelo e reng: "Kaha batho ba bangata ba se ba entiloe,
mafu a buuoang ka ona a ntse a fokotseha" ha e nnete.

06:52.093 --> 06:59.469
Le pele meento e itseng e ne e e-s'o fanehe ho bohle,
palo ea batho ba kulang e ne e se e ntse e fokotseha.

06:59.469 --> 07:04.454
Sena se bakwa haholo ke maemo a phedisano a
ntlafetseng jwalo ka bohloeki le phepo e nepahetseng.

07:04.454 --> 07:08.083
Ho boetse ho na le diphuputso tse bontshang se fapaneng.

07:08.083 --> 07:14.360
Maemong a mang a seo ho thoeng ke mehlala
ea seoa, boholo ba ba amehileng ba kentiloe.

07:14.360 --> 07:19.126
Ha ho le e 'ngoe ea lintlha tsena e
tšohloang lisebelisoeng tsa ho ruta.

07:19.126 --> 07:23.455
Sebakeng sa ho fumana thuto e phethahetseng
le e leka-lekaneng, baithuti ba fuoa

07:23.455 --> 07:27.199
tlhahisoleseding e sekametseng le e seng e khethiloe.

07:27.199 --> 07:34.377
Ntho efe kapa efe e sa lumellaneng le pale e atileng,
tabeng ena e leng "pale ea ente", e mpa e tlohelloa.

07:34.377 --> 07:42.666
Hape hape, ho ntse ho hlaka hore bana ba rona ba
pepesetsoa tšusumetso e kholo ea mehopolo sekolong.

07:42.666 --> 07:46.672
Ke eng se ka morao ho letsholo lena le
leholo la ente, le qobelloang ho etswa leha ho

07:46.672 --> 07:49.980
na le kgaello e matla ya matitjhere dikolong?

07:49.980 --> 07:54.227
Boikemisetso ba ho entoa bo ntse bo
theoha ka kakaretso har'a sechaba.

07:54.227 --> 07:58.603
Na sena se lokela ho boelwa hape ke batjha?

07:58.603 --> 08:03.626
Liente le tsona ke khoebo ea boleng ba
bilione ea liponto bakeng sa indasteri ea meriana.

08:03.626 --> 08:08.544
Kaha lingaka li fana ka liente, le tsona ke karolo ea khoebo ena.

08:08.544 --> 08:17.310
Ngaka Paul Thomas, ngaka ea mafu a bana e koetlisitsoeng
Dartmouth, o buile ka qaka ena ka la 16 Mmesa 2024

08:17.310 --> 08:28.085
puisanong le Polly Tommey e le karolo ea leeto la bese la
Children's Health Defense la 'Vax-Unvax: The People's Study'.

08:28.085 --> 08:33.096
O hlalosa ka botlalo kamoo lingaka tsa bana
li tlamehang ho sebetsa e le hore – ka

08:33.096 --> 08:36.706
tsela ea sebele – "li tsoele pele ka mosebetsi".

08:36.706 --> 08:41.335
Mekhoa ea phekolo ea bana e itšetlehile haholo ka liente.

08:41.335 --> 08:46.313
Ha ngaka e sa etse jwalo, e
lahlehelwa ke boholo ba moputso wa yona.

08:46.313 --> 08:50.478
Ngaka e fumana chelete mokentong o mong le o mong o fanoang.

08:50.478 --> 08:55.754
Mona ke mohlala o mokgutshwane o
tswang tshebetsong ya Ngaka Thomas.

08:55.754 --> 09:06.292
"Ha re re, nakong ea ketelo ea likhoeli tse peli, lesea le
phetseng hantle le fumana ente ea DPT – ke liente tse tharo,

09:06.292 --> 09:17.789
li-antigen tse tharo," a hlalosa, hape a re "HiB , pneumococcus,
hepatitis B, polio, rotavirus – seo se ka ba £200."

09:17.789 --> 09:23.386
Ho feta moo, ho na le meputso e hokahaneng le sekhahla sa ente.

09:23.386 --> 09:31.182
Lik'hamphani tsa inshorense li fa lingaka tsa bana litefo
tsa bonase haeba li fihlella litefello tse itseng tsa ente.

09:31.182 --> 09:39.502
Hangata ke hoo e ka bang 80% ea bakuli ba
entetsoeng ka botlalo pele ba le lilemo li peli.

09:39.502 --> 09:47.970
Thomas o hlakisa ntlha ena: "Sena se bolela hore
setsi sa bophelo sa bana se ke ke sa phela haeba se

09:47.970 --> 09:53.166
sa fane ka liente tse ngata, haeba e se kaofela."

09:53.166 --> 10:00.920
Mme ke nahana hore seo se hlalosa ho iphapanyetsa –
hore na ke hobaneng ha dingaka di mpa di sa batle ho

10:00.920 --> 10:06.440
tobana le nnete ya hore meento ena e baka tshenyo e kgolo.

10:06.440 --> 10:12.592
Rahistori oa tsa bongaka le mongoli Dr Gerd Reuther o fana ka
litlhaloso tse tebileng le ho feta mabapi le

10:12.592 --> 10:18.667
hore na ke hobane'ng ha liente li khothaletsoa
haholo le ho ntse li abeloa batho ka bongata.

10:18.667 --> 10:23.158
Re qotsa puisano le Report 24:

10:23.158 --> 10:29.301
Ho sa tsotellehe tsohle, lithahasello tsa phaello
ha li fihlellehe ha re sheba lenaneo lena, le

10:29.301 --> 10:33.583
lebisitseng ho hlaha ha mafu a mangata a sa foleng.

10:33.583 --> 10:40.912
Ka tlhahlobo e bohlale le botebo ba saense, o
senola likamano tse atolohang hole ho feta

10:40.912 --> 10:45.243
lipuisano tsa bongaka. Shebella puisano eohle mona.
