I tēnei rā, kei a mātou tētahi manuhiri e whakawero ana i ngā tūāpapa o te pūtaiao hauora.
Tētahi e kī ana kāore ngā huaketo e noho ana. Rānei, hei iti rawa, kāore he taunakitanga whaihua.
He tangata rongonui e mōhio ana ki ngā mea katoa? He tohunga matatini whakapono pōrangi, he
kaiwhakahou hītori tino kaha rānei? Ka kite tātou.
Ko ngā kaupapa e whai ake nei i whakawhanakehia i runga i te paetukutuku o tōna tūāpapa Next Level:
Kei te whai mātou i te ara o te pātai māia me te whakaaro anō.
Ka tirohia e mātou ngā kaupapa huaketo me ngā kaupapa hauora i raro i tētahi tirohanga hou, e
tautuhi ana i ngā taupatupatu, ā, e tono ana kia pono.
Kei runga i ngā puna ka taea te whakamana ngā whakapuakitanga a mātou, ā, ka whakarato i tētahi
tūāpapa pakari mō te whakawhitiwhiti whakaaro whai hua.
Kei te tuwhera tonu mātou ki ngā tirohanga auaha, ā, e akiaki ana i te arotakenga tonutanga o te
tangata anō i roto i te pūtaiao. He huarahi rangatira!
Me mihi tātou ki te kaikōrero pāpāho o Next Level, a Mr Marvin Haberland, ki te rūma whakaata o Kla.TV. Nau mai!
Tēnā te ahiahi, ā, ngā mihi nui mō te tono.
Āe, ka tino pai ki ahau! I tētahi taha, he tino whakaihiihi tērā.
E te rangatira Haberland, he whai whakaaro rangatira, he whai hua hoki tēnei, engari i tētahi atu taha, ka ara ake
te pātai: he tino hiahiatia rānei tēnei mō te take huaketo?
Kāore rānei i whakatauia te pātai mō te huaketo i tua atu i te kotahi rau tau, ā, kua whakamana mārika e ngā rangahau maha?
He aha ai e huri whakamuri ai i te karaka, kia pērā ai, mehemea kāore he rangahau pai mō ngā huaketo?
Āe, he pātai pai tērā. Mēnā ka whakamahi mātou i ngā paearu i hangaia e koe, i pānuitia rānei i te tīmatanga, ki
ngā kaupapa katoa, kāore e taea e mātou te tuku whakarērea.
Ā, ka whakamahia tēnei ki te mātai huaketo, ā, ka tirohia ngā whakaputanga a ngā kairangahau huaketo, ā, ka tirohia hoki ā
rātou mahi me ngā hua e puta ana i te mātai huaketo, pērā i ngā rongoā, ngā werohanga, ngā taunakitanga rānei, mō te mana pūtaiao;
ka ara ake he raruraru nui e pā ana ki te tikanga pūtaiao.
Ā, koirā tā tātou e kōrero ai i tēnei rā.
Āe, engari kāore e ruarua kua kitea ngā huaketo, ā, kua whakaaturia mai ki a tātou i
roto i ngā pāpāho me ngā whakaputanga mātanga.
Kua kawe mai au i ētahi whakaahua o te huaketo arero kikorangi, te huaketo HIV, te huaketo mate pōpū me te huaketo korona.
He aha mō ēnei whakatutukitanga auaha?
Ko tērā te taunakitanga mārama.
Nō reira, mēnā ka tīmata koe me te whakapae, hei tauira, ka taea e ngā tāngata e rua te whakawhiti mate ki a
rātou anō, me whakahaere au i tētahi whakamātautau hei tautoko, hei whakapūmau rānei i taku whakapae.
Ā, i roto i te mātai huaketo, ko te kī, ka peke ngā ngota iti mai i A ki B, hei tauira mā te
hau, ā, ka pā ēnei ngota iti ki tētahi tangata.
Ko te tikanga me whakaatu e au tēnei rārangi katoa o ngā take me ngā hua kia whakau i tēnei ariā.
Heoi, kāore ēnei whakaahua i hangaia i roto i tētahi whakamātautau pēnei. Nā ngā kairangahau huaketo i hanga ēnei
whakaahua i whakaaturia nei e koe i konei, i roto i ngā whakamātautau i te taiwhanga – ehara i te in vivo, i roto i ngā
tāngata, engari i roto i ngā ahu pūtau i te taiwhanga – mā te tango i ngā ahu pūtau, he mea noa iho nō ngā
makimaki, nō te kiko whatukura o ngā makimaki, ā, ka whakamate, ka whakawātea rātou i te kai.
Ā, ka puta mai ēnei whakaahua. E mōhiotia ana hoki tēnei hei pānga mate pūtau, me ētahi atu mea.
Engari ko te mea pono, mēnā ka whakahou koe i taua whakamātautau kotahi me ngā kiko hauora nō ngā kararehe
hauora, kāore rānei koe e tāpiri i ngā tauira nō ngā kararehe māuiui, ka puta tonu ngā whakaahua ōrite.
Ko tēnei te mea e mōhiotia ana i roto i te pūtaiao hei whakamātautau whakahaere, hei whakahaere kino rānei.
Ko tēnei hei whakakore i te āheinga kei te whakaputa tēnei hua e taku ake whakaritenga whakamātautau i roto i taku taiwhanga.
Ko te tikanga, mēnā ka whakahaere au i tētahi whakamātautau ināianei, ā, ka tango au i ngā tauira
hauora, ka whiwhi au i ngā whakaahua ōrite tonu.
Engari kāore ngā kairangahau huaketo e mahi pēnei. Ka whakahaere rātou i tētahi whakamātautau anake, kātahi ka
tango whakaahua i ēnei whakaahua, ā, ka kī he pūtau mate ēnei e whakaputa ana i te mate.
Heoi, kāore rātou i whakaatu, tuatahi, ka puta tēnei āhuatanga motuhake i roto i ngā tāngata māuiui, ā,
tuarua, ko ēnei hanganga e tino take ana i te mate.
Nō te mea, i te hikoinga e whai ake nei, ehara i te whakaahua anake i te taunakitanga e tohu ana ko
te ngota, ko te hanganga rānei te take o te mate.
Ka taea e au te whakaatu i tētahi whare kua pakaru, ā, ka kī au nā te rū whenua i pāngia ai, engari
kāore te whakaahua anake e taea te whakamana i tēnei.
Tērā pea he take kē i hua ai te kino.
Ko te tikanga, i muri i taku tango whakaahua me te whakaatu i tēnei whakaahua, e puta ana i ngā tāngata māuiui
anake; kāore au e kitea ēnei hanganga i roto i ngā tāngata hauora, ā, me wehewehe ēnei hanganga.
Ā muri ake, i tētahi whakamātautau whai ake, tukuna ki ngā kararehe, ki ngā tāngata rānei, ā, ka whakaatu:
Aha, ka māuiui rātou ināianei me ngā tohu māuiui anō mēnā ka hoatu e au ēnei hanganga ki a rātou.
Kāore hoki ngā kairangahau huaketo e mahi i tēnei i ngā wā katoa.
Nō reira, ka mahia katoa ngā mahi i roto noa i te taiwhanga.
Ka whakamatehia ngā ahu pūtau, ka whakawātea rātou i ngā kai mā ngā huaketo, ā, ka puta
ēnei pānga, e kīia ana ko ngā pānga mate pūtau.
E ai ki tā i kī ai, ka puta ēnei i te ara kotahi tonu, kāore e taea te wehewehenga ahakoa i roto i te kiko hauora.
He maha, he maha ngā rangahau huaketo me ngā whakaputanga huaketo, otirā i ngā rā tuatahi o te huaketo hou i ngā tau 1940
me ngā tau 1950, ā, kua whakaputaina anō i ngā wā kore tata, e kī ana ka puta anō tēnei pānga ina whakamahia ngā kiko hauora.
Mai i ngā tau 1980 me ngā tau 1990, kua mau tonu ngā kairangahau huaketo i te karo i te
whakahaere i ēnei whakamātautau mā ngā kiko hauora.
Kāore tērā e mahia ana ināianei. Kua whai au i ngā whakawhitiwhiti kōrero maha mō tēnei.
Hei whāinga mō tēnei, kua tuku atu au i ngā tono maha i raro i te Ture mō te Rangatiratanga o ngā Mōhiohio.
Huri noa i te ao, ā-ao, Te Whare Rangahau Robert Koch, Te Ratonga Hauora ā-Iwi o Ingarangi, i Itari, Te CDC i Amerika, Te
Whare Rangahau Pasteur i Wīwī, Te Whare Wānanga o Melbourne i Ahitereiria, Te Whare Rangahau Doherty, me ērā atu, me ērā atu.
Mō ngā huaketo katoa e taea ana, te mate mīraka, te SARS-CoV-2, te HIV. Ā, he rite tonu te karere:
Kāo, kāore mātou e whakahaere whakamātautau whakahaere, kāore hoki mātou e whakamahi i ngā whakahaere
kino me ngā rauemi hauora. Kāore rawa e mahia ana.
Engari, mēnā e mōhio ana rātou ki tēnei rerekētanga, he aha tā rātou whakamārama? Nō reira, he aha rā i kore ai rātou e mahi?
Ka mea rānei rātou, "Āe, i whakatau mātou i tērā i ngā tau 1940, kāore mātou e hiahia ana ki a ia ināianei"?
He rerekē ngā whakautu. I ētahi wā ka rongo koe kāore he āheinga ki te whakahaere i ēnei whakamātautau.
Kei te aro koe anake ki ngā whakamātautau pai.
Ko tērā, hei tauira, te urupare a Ahitereiria ki te SARS-CoV-2.
I ētahi atu take, pērā i te putanga o te mate waha-waewae e pā ana ki te Friedrich Loeffler Institute i tēnei wā, i kī mai ki a
mātou kāore tēnei e hiahiatia ana, nā te mea kua whakamātauria kē e ētahi atu tikanga, arā, ngā
tikanga tūarā, he huaketo kei roto i te tauira.
Ā, he tino whakapae noa ēnei, ka mea au, ka rongo koe i ngā wā maha.
Heoi, kāore ēnei i te tino pai i runga i te pūtaiao, ā, e takahi ana hoki i te tikanga pūtaiao, he mea here mō ngā
kairangahau huaketo katoa me ngā whakahaere, e ai ki te Wāhanga 1 o te Ture Tiaki Mate o Tiamana.
E kī ana me mahi e te katoa i runga i ngā kitenga pūtaiao hou rawa atu.
Ā, ko te Pūtea Rangahau Tiamana i Tiamana e tautuhi ana i ngā ture mō te mahi pūtaiao mō ngā kairangahau katoa.
Ā, e mārama ana e kī ana me whakahaere e mātou ngā whakahaere whakahaere kino, arā, me arotake i ā mātou
tikanga, me tuhi katoa ngā mea katoa kia mārama ai te katoa.
Ā, kua tino takahia tērā i roto i te mātai huaketo.
Engari, ina mahia e koe ngā whakamātautau whakahaere, pērā i tā mātou ake i whakaputa, hei tauira, kua whakaputaina e mātou ngā
whakamātautau whakahaere i tāpirihia ai e koe ngā huaketo patu-antibiotic kotahi tonu ki ngā rauemi hauora, mā te
whakamahi i ngā tikanga hiakai kotahi tonu e whakamahia ana e ngā kairangahau huaketo, ā, ka puta tonu ēnei pānga.
Ā, kāore e kore, i whakaputaina tēnei i ngā wā maha i mua e ngā kairangahau huaketo anō, engari, pēnei i taku kī, kei te kōrero
mātou mō te wā mai i ngā tau 1940 ki ngā tau 1960 me ngā tau 1970. Mai i ngā tau 1980 me ngā tau 1990, kāore anō tēnei kia mahia.
Ka kōrero tonu mātou mō ngā huaketo. He aha i reira ai ngā rongoā patu huakita i roto i ēnei
ahu pūtau? He aha tā rātou e mahi ana i reira?
Āe, he tino, tino hira, he pai hoki tērā pātai.
Ka whakamahi ngā kairangahau huaketo i ngā rongoā patu huakita i ēnei whakamātautau ahuwhenua pūtau i te taiwhanga
rangahau, nā te mea e hiahia ana rātou ki te whakamate i ngā huakita i roto i te ahuwhenua pūtau.
Kei te hiahia koe ki te aukati i ngā huakita me ētahi atu koiora iti kia kore ai e pāngia te whakamātautau.
E hiahia ana rātou ki ngā huaketo anake, kāore ēnei e tino ora ana, ehara rātou i te mea ora; e
hiahia ana rātou kia whai pānga ēnei huaketo anake.
Ā, e hiahia ana rātou kia whakakore tata, kia whakangaro katoa i ngā pūtau ora kē katoa.
Heoi, he maha ngā kairangahau huaketo e wareware ana kei te whakaputa nui te pēhanga a ngā
huaketo patu ki ngā kiko, ki tēnei ahuwhenua pūtau.
Ā, ko te whakahaere i ngā rongoā ārai-huaketo; he rua ngā rongoā e whakamahia ana, arā ko te penicillin me te streptomycin i te
huinga. Nā ēnei anake ka whakapā kino ki te ahuwhenua pūtau, ā, ka puta te pānga mate pūtau, arā, ka pakaru te ahuwhenua pūtau.
Ka hokona mai tēnei ki a mātou hei whakaahua huaketo, kia kī ai.
He kōrero anō hoki nā ngā kairangahau huaketo i roto i ngā tuhinga whakawhiti kōrero, tae atu ki ngā whakahaere
pērā i te Friedrich Loeffler Institute, e kī ana mārika:
He tino mōhiotia tēnei. E mōhio ana ngā kairangahau huaketo he raruraru ngā rongoā antibayotiki mō ngā kiko, ā,
ka taea e rātou te whakaputa i tēnei pānga mate pūtau.
Ā, koia hoki te take, i te tirohanga pūtaiao, me whakahaere he whakamātautau whakahaere, ā, ka tukinotia hoki tētahi tauira
hauora ki ngā rongoā paturopi, engari kāore rawa tērā e mahia.
Ko te tikanga, ahakoa ngā tikanga hou rawa atu me ngā mīropōro hiko matawai pai rawa atu, ka kitea ngā
pānga ōrite i ngā tāngata hauora me ngā tāngata māuiui.
Āe.
Kāore he rerekētanga?
Kāore he rerekētanga, kāore e taea te wehewehe.
He take anō e tonoa ana e te German Research Association, kāore rawa i whakamahia i roto i te mātai huaketo, arā ko
te whakakore i te mōhio ki ngā wāhanga e rangahauhia ana.
He mea tino hira kia kore e mōhio ngā kairangahau huaketo i te taiwhanga ki tēhea tauira kua pāngia e te huaketo, ā,
tēhea, hei tauira, nō tētahi puna hauora, kia kore ai he manawaroa, he whakaaro kua whakaritea rānei ā rātou.
Kāore hoki tēnei e mahia i ngā wā katoa i roto i te mātai huaketo whānui.
Ko te tikanga, kei a mātou tūturu ngā hē maha o te tikanga pūtaiao.
Kāore he whakamātautau whakahaere, kāore he tuhinga oti, kāore hoki he huna; ā, kei te takahia tonu
ēnei mea katoa – ahakoa e te Robert Koch Institute.
Ā, pēnei i taku kī, ehara tēnei i te whakahe noa i te tikanga pūtaiao, engari e mōhio ana mātou, i a koe e
whakahaere ana i ēnei whakamātautau whakahaere, ka puta tonu te hua kotahi, ā, kāore e taea te wehewehenga.
He whakahē tūturu, he whakamāhē hoki i te mātai huaketo – mō tēnei pānga anake.
Kua matapakihia e mātou ināianei ēnei whakaahua i konei, arā ko ngā whakamātautau ahuwhenua pūtau.
Ka whai atu ngā kairangahau huaketo i tētahi atu hipanga, arā, te raupapa ira, ā, tērā
pea kua rongo ētahi kaititiro mō tēnei i mua.
Ka whakamātau ka mutu ki te tautuhi i te genoma, arā ko ngā pārongo ira, o tētahi huaketo.
Ka mahia katoa ēnei mā te tauira rorohiko, kia pērā ai te kī.
He whakamātautau rorohiko noa iho tēnei e whakamahi ana i ngā hōtaka rorohiko.
Kāore he hononga ki te raupapa tūturu, ā, kāore hoki he tirotiro e mahia i konei.
Me whakarōpū hoki e koe te ahuwhenua pūtau hauora e whakaputa tika ana i ēnei pānga.
Ā, anō hoki, ka mahia e koe tērā, ka kitea e koe ngā ira kotahi tonu, ngā huaketo kotahi tonu i roto i te ahu pūtau hauora hoki.
Ko te tikanga ka taea e au te tatau i ngā huaketo katoa i puta mai i te ahu pūtau hauora i
whakamate au mā ngā huaketo patu, ā, i mate hiakai ai.
Ka taea e au te kitea i reira te HIV me te hōtaka rorohiko, he māmā noa iho.
Ka kitea e au te SARS-CoV-2 i reira, me ngā momo rerekē o te SARS-CoV-2.
Ā, ka taea e au te whakangawari ake i tēnei katoa mā te whakauru i ētahi atu hikoinga ki tēnei ahuwhenua
pūtau, pērā i te PCR, ā, mā reira ka whakanuia e au tēnei ahuwhenua pūtau, kia pērā ai te kī.
Ko te tikanga, ka whakapikohia noa e au te rauemi.
Nā tēnei ka māmā ake mō te hōtaka rorohiko ki te rapu me te tatau i ngā huaketo, kia kī ai.
Ā, ka whakawhēhē mātou i ēnei mea katoa, nā te mea ka kite mātou, mēnā ka whakahaere koe i ēnei āhua i runga i te
whakaaro tika, pērā i te tika o te pūtaiao, ka whakakē, ka whakahē hoki mātou i ngā kōrero a ngā kairangahau huaketo.
Ā – he tino matatini ngā kōrero katoa i rangona, nō reira me whakarongo anō koe kotahi, rua rānei – engari
ināianei ka tae mai te take māmā rawa, tino hira hoki, ā, me tino mārama hoki ki ngā kaimātakitaki katoa.
Ahakoa ēnei whakaahua e whakaaturia ana ki a tātou i ngā wā katoa, ā, ahakoa ngā whakamātautau ahuwhenua pūtau me te
whaiwhai raupapa ira mā te rorohiko – ahakoa katoa ēnei mea:
Kua rahua ngā whakamātautau pāwera katoa i mahia i roto i te hītori, arā, te whakakotahi i ngā tāngata hauora me ngā
tāngata māuiui, ahakoa he kararehe, he tangata rānei. Katoa!
Ko te tikanga, ahakoa ka ngana ahau ki te whakakotahi i ngā tāngata māuiui me ngā tāngata hauora i roto i tētahi whakamātautau
whakahaere kia whakaū i te pānga mate, kāore rawa e whai hua!
Ā, he whakahē tūturu hoki tēnei ki te mātai huaketo.
Āe, tērā pea mā tētahi atu huarahi. Engari kāore e taea e koe te kī kāore ngā huaketo e
whakaputa mate ina kite koe i ēnei pāhekeheke.
Arā, ka kitea e koe i roto i te akomanga o te kura.
Ka māuiui tētahi tamaiti, ka māuiui tētahi atu tamaiti, ka māuiui ngā kaiako, ā, he haurua o te karaehe kāore he tangata.
Kua pā mai anō tērā ki a mātou. Me pēhea e tika ai kia pērā?
Mēnā ka taea te whakaatu kāore ngā huakita e whai wāhi ana, engari ko ēnei tohu kāore i te motuhake e
pā tonu ana ki a tātou, ā, ka hoki anō, ka hoki anō.
He whare haumanu noa iho tēnei e puta ake ana. Me pēhea koe e whakamārama ai i tērā?
Āe, i a mātou e mātakitaki ana i ēnei mea, ka ara ake ngā whakapae pūtaiao.
Hei tauira, ko ngā ngota, ko ngā huaketo rānei e hora ana ināianei.
He tino pai tērā whakapae. Engari, i a koe e whakamātautau ana, kāore e mahi.
Nō reira, me whai whakaaro anō tātou, me whai ariā anō hoki.
Āe mārika, i whakaaro nui mātou ki tēnei.
Ki te kore ko ngā huaketo, he aha pea? Rānei ko ngā huakita?
E mārama ana tēnei e kawe ana i a tātou ki ngā take pērā i te whāngai, ngā awe o te taiao, ngā poke, me te pānga
o ngā mea o waho, e hāngai ana ki ngā rangahau pūtaiao.
Āe mārika, ka taea hoki te whakaaro ki ngā puna hihi, ngā take hinengaro me te pēhanga.
Ko ēnei katoa ngā take e tino taea ana te whakamana mā ngā whakamātautau, hei tauira i roto i tētahi whakamātautau.
Ka taea e au te whakaputa tohu mā te kai anake. Ka taea e au te whakaputa pūtau mate mā ngā poke.
Ka taea e au te whakaputa i ngā pūtau mate mā ngā whakamātautau hihi.
Ka taea e au te whakahohe me te whakaweto i ngā tohu mā te pātene kotahi, mā ēnei taurangi.
Ko te tikanga, kua mōhio kē tātou ki te nui o ngā tohu maha, me pēhea e taea ai e tātou te whakaputa i ēnei i roto
i ngā whakamātautau, me ngā take e puta ai ēnei, kia kī.
Ehara i te katoa, engari he tokomaha. Koia rā te take e kī ana mātou he whai tikanga ake kia haere tonu ngā rangahau i tēnei
wāhanga, ā, kia whakahaere rangahau tuwhera i reira, kaua e aro tonu ki tēnei kaupapa i ngā wā katoa, kua
whakahē katoa mai i te tīmatanga tae noa ki te mutunga.
Ka aukati hoki tēnei i ngā tirohanga hōu, i ngā rangahau hōu, me te mātauranga hōu.
He mea hoki tēnei e tino whakahē ana mātou, nā te mea ka tino herea te pae mōhiotanga ki tētahi kaupapa kua whakakahorehia.
Kei te tika taku mārama ki tēnei? Ehara i te huaketo, i te huakita rānei te kawenga mō te pāwera?
Āe, he tika. Ki te kōrero pūtaiao, mēnā ka whakahaere koe i ēnei whakamātautau ki ngā huaketo, ki ngā mea rānei e kī ana
koe he huaketo, kāore e taea e koe te whakaū i te pānga mate.
Engari, ahakoa ka mahia e koe tēnei ki ngā huakita ka taea e koe te kite i raro i te mīkroskopu, he huakita tūturu ēnei, ahakoa
tērā, mēnā ka wehewehea ēnei huakita, kāore e taea e mātou te whakaoho i tētahi mate
urutā i roto i tētahi whakamātautau whakahaere.
Tauira: Mēnā ka tango ahau i te salmonella, i ētahi atu huakita rānei e kīia ana he take mō ētahi tohu,
kāore e taea e au te pā ki tētahi tangata ora hauora, ki te poke rānei i a ia. Kāore e mahi.
Ka kitea tonu, ina he tangata ora e māuiui ana, e tohu ana rānei, ka tipu hoki ngā huakita i taua
wāhi i taua wā tonu, hei pānga tahi, kia kī ai.
Engari, hei tauira, he whakarite tēnei mō te kaitirotiro, pērā i tētahi whare e mura ana.
Ina ka ahi aku whare, ka kite au i te nuinga o te wā, tata tonu rānei, kei reira hoki ngā kaiwawao ahi.
Ko te tikanga, he tino, tino teitei te hononga.
Heoi, kāore tēnei e whakaatu ana ko ngā kaiwawao ahi hoki te take o te ahi.
Ka puta anake rātou i te wā kotahi me te ahi.
Nō reira me tino tino tūpato koe ki ngā koiora iti rawa me ngā huakita, ā, me tirotiro tata koe.
Ehara i te mea ko rātou te take, ahakoa ka puta rātou i te taha o ngā tohu.
Nō te mea, pēnei i taku kī nei, mēnā ka wehewehea e au ngā huakita, ā, ka hoatu ki tētahi tangata
hauora kāore e māuiui ana, kāore he mea ka puta.
Ā, koinei tonu te whakahē e mea ana kāore rawa he mate urutā, he pāwera rānei e puta ana mā ngā ira ora pērā i ngā huakita.
Engari kei roto hoki i tērā ngā pūhā me ngā ngārara. Kāore hoki e mahi i reira.
Kāore e taea e koe te pā kino ki ngā tāngata hauora pēnei. Kāore e mahi.
Āe, engari me hoki anō ki tēnei āhuatanga i roto i te akomanga.
Ehara i te mea ka kai ngā tamariki katoa i te mea kotahi. Kāore hoki ō rātou āhuatanga noho e tino rite ana.
Nō reira, me pēhea rā e puta ai ki a rātou katoa ngā tohu mate kotahi?
Nō reira, i te wā ka kī mātou he ōrite ngā tohu i roto i tētahi karaehe:
Tuatahi, ehara i te mea ka pā tēnei ki ngā tamariki katoa i ngā wā katoa, engari ki ētahi anake.
Me rapu tātou i te tūāpapa e ōrite ana. Kei roto katoa ngā tamariki i te rūma kotahi.
He ōrite ngā akoranga o rātou katoa.
Kei te pā katoa rātou ki ngā āhuarangi ōrite.
Kei te pāngia katoa rātou e ngā āhuatanga taiao kotahi i roto i tēnei rūma.
Ā, tērā pea ka nui kē ngā rerekētanga me ngā take, ā, me whakamātautau ēnei i roto i tētahi whakamātautau e tika ana.
Ko tērā te hikoinga tuarua. Engari, kāore mātou e ngoikore ana i ngā whakapae. Tika tonu.
Engari, mēnā ka mea koe kāore i whakamana te noho o ēnei huaketo e whakaputa ana i ngā mate, ā, kāore hoki te pūtaiao e tino
mōhio ana ki tāna e mahi nei, ki tāna e rapu nei rānei, he pēhea te whaihua o ngā tikanga ārai pērā i ngā werohanga?
Ae, ka whai hua hoki ēnei ahakoa kāore he taunakitanga o ngā huaketo, mēnā ka whakaatu he
painga i roto i tētahi whakamātautau whai tikanga.
Nō reira, ahakoa mēnā e noho ana ngā huaketo, mēnā kāore rānei, ka taea tonu e te werohanga te mahi.
Engari ehara tērā i te mea ka puta ina whakahaerehia ngā whakamātautau mō ngā werohanga.
Tuatahi, kāore hoki te nuinga o ngā rangahau mō ngā werohanga e whai ana i ngā ture pūtaiao.
Ko te tikanga o tēnei, he iti rawa e rua ngā rōpū kei a mātou.
Ka whiwhi te tangata i te werohanga, ka whiwhi te tangata i tētahi rongoā pūmau e hāngai ana.
Ā muri ake, ka tirohia te whakaahua tino ā-hauora.
Koia tērā te āhuatanga mō te huaketo coronavirus, hei tauira, mō ngā werohanga ārai o te huaketo coronavirus.
I āta whakarite kia whakaurua he rōpū rongoā pūreirei.
I hoatu ki a ia he otinga tote, ā, kāore anō i te tika hei rongoā pūreirei.
Nā te mea, i roto i tētahi whakahaere whakahaere kino e tika ana, me rerekē noa iho te placebo i te kaiwhakauru kaha
i tētahi āhuatanga kotahi, kia kitea anake taua āhuatanga.
I taua horopaki, ko tēnei wāhanga huaketo.
He rongoā tote e rerekē ana i te werohanga tūturu i roto i ngā rau rerekētanga.
Engari he take kē tērā.
He aha ngā mahi i mahia i roto i ēnei rangahau mō ngā kano ārai mate korona? Hei tauira, ko BioNTech-Pfizer?
I muri iho, i whakamātauria noa ngā tāngata mā ngā whakamātautau PCR.
Heoi, mēnā ka pānui koe i ngā tuhinga iti o te rangahau, he ōrite te tokomaha o ngā tāngata i ngā rōpū e rua i māuiui.
I roto i ēnei rangahau, ka kīia tēnei he "tūpono Covid-19".
Ko te tikanga, tata tonu te tokomaha o ngā tāngata i māuiui.
Kāore i taea te wehewehe i roto i te whare haumanu tūturu.
Ko te tikanga, kāore he pānga ā-hauora o te werohanga. Ko te whakamātautau PCR anake i whakaatu i tētahi rerekētanga.
Ā, i reira hoki, ka whakahe mātou i ngā werohanga.
Kāore i whakamātauria ā-pūtaiao kia whai hua ai ki ngā mate. Ā, hei tāpiri atu ki tērā, kia pērā ai te kī:
Ki te tirohia e koe te mate mīre me te mate hūpē, me ērā atu mate e pā ana ki ngā werohanga, ā, e ai ki te rongoā tuku iho kua
whakakorehia ēnei mate e ngā werohanga, ka kitea tūturu, i mua rawa atu i te whakauru o ngā werohanga, e
whakaatu ana ngā tatauranga kua heke kē te auau o ēnei mate, ā, he tino heke rawa atu.
I ētahi wā, pērā i te mate mīreisi, i heke te auau o ngā keehi ki te 95 ōrau i Tiamana i mua i te whakaurunga o te werohanga.
Ko te tikanga, i ngaro kē te mate i te wā i whakaurua ai te werohanga.
Ko te tikanga, kāore hoki e taea te whakawhānake i ngā pānga mai i ēnei raraunga.
Koia te take e whakahe ana mātou i ngā werohanga, pērā tonu i tā mātou whakahe i te mātai huaketo.
Ā, hei kōrero noa, e whakaarohia ana he kore whaihua, he kore take hoki te nuinga o ērā atu rongoā.
Engari, he tino rite tērā ki te taihara.
Ki tō whakaaro, he tāhae, he tangata kino rānei ngā kairangahau huaketo me ngā kairangahau hauora katoa?
Kāo, kāore rawa. Me whai whakaaro tonu mātou ki te wāhanga ā-tangata hoki.
Nō te mea kua whakapau ēnei tāngata i tō rātou oranga katoa ki tēnei kaupapa, ki tēnei rangahau.
He manawaroa rātou, pēnei i te kī i te reo Ingarihi, he whakapae rānei; he tirohanga hē tā rātou, kāore rātou e
taea te whakaaro tuwhera, ā, he maha ngā wā ka whakawhirinaki tō rātou oranga katoa ki reira.
Ko te tikanga he whānau ā rātou, he tamariki ā rātou, ā, pērā anō, ā, kāore pea rātou e āhei ki te whakawā.
Me whakaaro tonu koe ki tērā; kāore e aunoa e hanga i ngā tāngata hei tangata kino.
Ka taea kē te whakapae i te nuinga o ngā kairangahau huaketo he hunga mōhio-kore.
Nō te mea ka whakakahore tonu rātou i ā mātou tono kōrero.
I ētahi wā ka whiwhi mātou i ngā whakautu ki ngā pātai ā-tuhi, engari ehara i ngā wā katoa, ā, he tino, tino uaua
ki te whai wāhi ki tētahi wānanga pūtaiao tūturu i reira.
Ka taea e koe te whakapae ki a rātou mō tērā, engari kāore au e kī ka mahia tēnei e ngā tākuta katoa, e ngā kairangahau
huaketo katoa rānei, ā, ērā atu, i runga i te hiahia.
He momo tiaki i a ia anō, ā, he māharahara hoki mō te kaupapa.
Heoi, e ai ki ngā kaitautoko o te ariā huaketo, nā te whakaurunga noa o te horoi hauora, pērā i a Ignaz Semmelweis
i roto i te rongoā wāhine me Robert Koch mā te ariā huaketo, i tīmata ai te heke o ngā mate pāwera.
Ehara rānei i te mea kei te tūpono koe ka whakakorehia anō ēnei whakatutukitanga nā ō kōrero?
Me wehewehe tonu koe. Hei tauira, ka taea e ngā tikanga pērā i te whakapai ake i te horoi me te tiaki hauora te whai
pānga, nā te mea ka whakaae au kia iti ake ngā mea ke e tomo ki taku whara, ki roto rānei i tōku tinana.
Āe mārika, ka urupare te tinana ki ngā paru tauhou, ka mea au, mā te pūwera.
He tino mārama tērā, ā, he tika tonu.
Engari ehara pea i te mea he hononga tōna ki ngā huaketo.
I roto i te mātai huaketo, he tino mārama te kōrero: he ngota iti e whakaputa ana i ngā
mate, ā, ko ēnei ngota te take o aua mate.
Me whakaatu e au tēnei mā te pūtaiao. Kāore e taea e au te waiho noa i tēnei.
Tūturu, kua whakapai ake te hauora i ngā āhuatanga. Heoi anō, he here nui anō tēnei.
Hei tauira, i te mate urutā coronavirus, i whakahaerehia he maha ngā rangahau, pērā i te
mate pāwera, i tirotirohia ai e rua ngā rōpū.
I whakamahia e tētahi ngā tikanga horoi, kāore i whakamahia e tētahi.
Rānei i whakamahia ngā kanohi ārai e tētahi, ā, kāore i whakamahia e tētahi.
Ā, i roto i ēnei rangahau whakamātautau ā-tauira paerewa koura e kīia nei, kei reira ngā rōpū e rua, ā, kotahi
anake te rerekētanga, ka kitea kāore he pānga o ngā tikanga hauora, o ngā kapi ihu rānei.
I ngā wā katoa, i ōrite tonu te maha o ngā tūroro māuiui, tohu-tohu rānei, i ngā rōpū e rua.
Nō reira, kāore he rerekētanga nui i runga i ngā tatauranga. Ā, e whakahē hoki tēnei i te ariā nei.
Heoi anō, he mea tika tonu te tiaki hauora ināianei mō ngā whara tuwhera, pēnei i taku kōrero i mua.
Nō te mea he tino hauora te tinana ina kāore he matū tauhou i roto i ngā kiko. He tino mārama tērā.
Ā, i ngā hītori, kua puta hoki ēnei whakamātau pāpaku nui mō te pāhā.
I waenga i ngā pakanga o te ao, i ngā wā o ngā pakanga o te ao.
Ehara rānei i ārahi tēnei ki te whakatau, i tua atu i ngā huakita, e ētahi atu pūnaha
whakaputa mate ka taea te hono ki ēnei ngota?
Nō reira, kua maha ngā whakamātau ki te pāwera i roto i te hītori.
I te wā o te mate urutā mōrehu Paniora, āe, engari i muri mai anō hoki me te mate mīre, me ētahi
atu mate maha, te mate urutā mōrehu me ētahi atu.
Ā, kua kī atu au i te tīmatanga ka hinga tonu rātou.
Nā reira, kāore e taea e koe te whakaatu ka taea e koe te pā kino ki ngā tāngata i runga
i te whakahaere. Ehara i te mea ka mahi tonu.
Ā tēnei wā, ā te wā whakamutunga rānei, me tīmata tūturu te tangata ki te whakaaroaro, ki
te whakaaro hoki kāore pea he mea e tika ana.
Ko ngā tākuta me ngā kaimahi rangahau i whai wāhi ki ēnei rangahau, i te mea noa, i ngā wā katoa ka
pātai tonu mō tēnei. Hei, me pēhea e taea ai tērā?
Anei, kei te ngana mātou ki te whakamahi whakamātautau i ngā mate tino pāpaku, ā, kāore rawa e whai hua. Me pēhea tērā?
Nā, arā, ka ara ake ngā tautohetohe pēnei i te: "Āe, tērā pea kāore ngā huaketo i tino kaha, tērā
pea rānei kua ārai mate ēnei kaiwhakamātautau."
He whakaaro katoa ēnei, kāore he pātai mō tērā.
Heoi, ko te mea pono, kāore anō kia taea e mātou te whakaatu i te pāhupahu i roto i tētahi whakamātautau.
Me tuku kia hōhonu ki tō hinengaro i te tuatahi, me whakangāwari i te tuatahi, me mōhio koe ki a ia i te tuatahi.
Ā, e whakahē ana tēnei i te kī e mea ana he mate urutā kei konei, ā, e mahi ana mā ēnei ngota.
Ka kitea e koe tērā i ēnei rangahau mō ngā kanohi ārai.
Mēnā, hei tauira, i mau tūturu ngā hāte FFP2, i noho rānei ngā huaketo, me puta he pānga.
Rānei me whai pānga ngā maski horoi, engari kāore.
Ko te tikanga, kei a mātou ngā whakahē ki te mātai huaketo i roto i ngā āhuatanga maha me ngā whakamātautau rerekē.
Āe mārika, ka taea ināianei e tētahi te ngana kia ora tonu ai mā tōna kaha katoa me ōna rauemi katoa, ā, kei te mahia tonu
tēnei, nā te mea he nui rawa ngā mea kei te tūraru: he nui ngā umanga, he nui te huringa ōhanga, he nui ngā moni, me ērā atu.
Ka taea te whakaaro, mēnā ka tīmata tēnei ki te pakaru, ka puta he rū whenua nui, ā, ka hiahia noa te tangata kia karo i tērā.
Ā, e hiahia noa ana mātou ki te whakaatu mā te pūtaiao, mā te tūāhua pono hoki, he nui rawa ngā raruraru, he nui
rawa ngā taupatupatu i te kitenga i ngā rangahau pūtaiao, ā, kāore tērā e whakaaetia ana e tētahi kairangahau.
Hei kairangahau tātari, kāore e taea e tētahi te whakaae ki tēnei.
Ko te tikanga, nā ngā puna nei kāore e tū pakari tēnei ariā. Kua pānui koe i ēnei puna māu anō?
Tika rawa, i Next Level, pēnei i taku kōrero nei, kua tuhituhi tātou ki ngā whakahaere maha, neke atu
i te rua rau, tae atu ki ngā kairangahau huaketo.
I whakahaere mātou i ngā uiui, ā, i tuku pātai ki te Robert Koch Institute me ērā atu whakahaere
puta noa i te ao e whai kōrero ana mō tēnei rāngai.
Ā, e whakau ana te katoa kāore he whakahaere kino mō ngā tauira hauora, kāore rawa he whakahaere kino i roto
i te whaiaronga ira. Nō reira, kua ngaro katoa rātou.
Ko te mea kāore e whakahaerehia ana ngā whakamātautau pāwera, hei tauira nā ngā take
matatika, he kōrero teka noa iho hei whakamarumaru.
Ka taea e koe te mahi i taua mea anō ki ngā kararehe, pēnei i āu e mahi ana i ngā wā katoa ki ngā werohanga me ētahi
atu rongoā, engari, he mea whakamīharo, kei te whakamahia ngā tikanga matatika hei take kōrero i konei.
Nō reira, ka ngana noa koe ki te tiaki i a koe anō i ēnei taupatupatu, ā, ka tere kitea e tētahi kaitirotiro mataara, e
tētahi tangata whai hinengaro pūtaiao rānei, he nui rawa ngā raruraru i roto i ngā whakapae
pūtaiao, me tēnei hononga take-ā-paanga hoki.
Ā, kia hoki anō ki ēnei whakaahua nei, ki ēnei hanganga nei.
He mahi nui nā Karlheinz Lüdtke nō te Max Planck Institute mō te Hītori o te Pūtaiao.
Kua rangahau ia i te hītori tuatahi o te mātai huaketo, ā, kua tae ia ki te whakatau he raru nui ēnei whakaahua, nā te mea ehara
ēnei i ngā whakaahua ā-kanohi mai i te mīrokōpio pēnei i tā mātou e mōhio ana, engari,
ki te tika, ehara ēnei i ngā whakaahua rawa.
Anei, kei te whakamahia tētahi mīkroskopu hiko.
Me tiaki āta ngā tauira kua whakanoho ki roto i tēnei mīkroskopu hiko, i roto i tētahi rūma korehau.
Hei tauira, me kapi rātou ki te whakarewa kia taea ai e rātou te kawe hiko, ā, kātahi ka whakamātao, ka whakapiri
rānei i waenga i ngā pereti karaihe e rua mā te rīni epoksi.
He nui rawa atu te pēhanga ki tēnei kiko, ā, kei te whakapau kaha kē ia, ā, ka puta pea he panonitanga.
Kua mōhio hoki a Karlheinz Lüdtke nō te Max Planck Institute he nui rawa ngā raruraru, ā, ka puta
ngā taonga hangarau – koirā te ingoa i te pūtaiao.
Ko ngā taonga he hua, he hanganga rānei e puta noa ana nā ngā āhuatanga whakamātautau anake.
Ā, ehara ēnei i ngā whakaahua; he rerenga hiko ēnei i hurihia e tētahi rorohiko, ā, ka
hurihia ā-pāngarau hei whakaahua, kia kī ai.
Ā, ko tērā anō he raru. Ko te tikanga, i te āhuatanga pai rawa atu, kei te mahi mātou ki ngā taunakitanga
huarua, engari kāore mātou e mahi ki ngā taunakitanga tūturu.
Ko ngā taunakitanga tūturu: He tangata māuiui tāku, he tangata hauora tāku, ka whakakotahitia
rāua, ka pāngia e ia te tangata hauora, ka māuiui ia.
Ka tango ahau i te wai hūpē, i te makuku rānei o te tangata māuiui, ka hoatu ki tētahi tangata hauora, ā, ka māuiui ia.
He taunakitanga tūturu tērā. Kāore rawa e puta pēnei i roto i te mātai huaketo.
Mēnā ka mahia e koe tērā, kāore e mahi. Ā, koinei te whakahe matua mō te take katoa.
Nō reira, me whakarāpopoto tātou i te hua.
Ka pai kia tuwhera tonu te korerorero mō te pūtaiao me te rangahau.
Nā te mea tērā pea kei raro tātou i ngā hē whakapono taketake, ehara i te mea i roto i te mātai
huaketo anake, engari anō hoki i ētahi atu kaupapa.
Ā, pērā i tāu i tohu ai, ka takahi i ngā pūtake o te pūtaiao. Āe, i te mutunga ka whakaiti ki te mea pōrangi.
Ā, kāore mātou e hiahia kia puta tātou ki tērā āhuatanga, i reira ka hoki tātou ki ngā wā pōuri,
kāore e taea te whakamana i ngā mea kia tino mārama.
E te rangatira Haberland, ngā mihi mō tō kōrero ki a mātou.
Kei te pīrangi ahau ki te whakarongo ki tā te hunga whakarongo e kī ana mō tēnei.
Ka whakaatu a Kla.TV i ngā reo whakahē kāore i whakakorea kia kite ai tātou i te mea tūturu. Ngā mihi nui.
Āe, ngā mihi hoki mō tēnei whai wāhi. Ki taku whakaaro he tino hira rawa tēnei.
Ka tino rongo pea ngā mātakitaki maha i tētahi mea mō tēnei kaupapa, engari kāore rawa te nuinga i rongo.
Ā, pēnei i taku kī kē, he tino uaua ki te kōrero mō tēnei kaupapa i te marea.
Ka whiwhi koe i ngā whakakahoretanga puta noa i ngā wā katoa e hiahia ana koe ki te kōrero mō tēnei kaupapa.
Nō reira, he tika te kī kei te ngana rātou ki te whakamutu i ēnei pārongo.
Ā, e tono ana ahau ki ngā kaimātakitaki kia whakamana i aku kōrero katoa i runga i tō mātou paetukutuku wissen-neu-gedacht.de.
Kua whakaputaina e mātou ngā whakaputanga maha me ngā tuhinga whakawhiti kōrero katoa, ngā puna
katoa, me ngā tukanga kōti maha hoki i tēnei wāhanga.
Āe, kei a mātou hoki he taupānga, ko Nexiqa (https://nexiqa.com/), ā, mā reira koe e āhei ai ki te torotoro i
ēnei kaupapa katoa mā te whakamahi i te tikanga pātai me te whakautu a ChatGPT, ā, ki te pānui i ēnei
whakaputanga viro-ā-pūtaiao katoa me te āwhina, arā.
Me pēhea rawa e taea ai e au te kite i te panui kua whakakorehia, kua takahia rānei te pūtaiao, tae noa atu ki ngā
whakawhiti kōrero ki ngā kairangahau huaketo me ērā atu?
Nā reira, ka whiwhi koe i te nui o ngā pārongo i reira.
Āe rā, nō reira kei runga ki ngā mātakitaki te tirotiro i ngā kōrero pono anō, ā, kia pātai atu ki a koe. Ngā mihi nui.
Ngā mihi anō hoki ki a koe.